Quan điểm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất với ý thức và vận dụng vào công cuộc đồi mới ở nước ta hiện nay

Với ý nghĩa đó sau một thời gian học tập, tìm hiểu và nghiên cứu, cùng với sự hướng dẫn của các thầy cô giáo, em đã quyết định chọn đề tài:" Quan điểm duy vật biện chứng về mối quan hệ g

TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGOẠI THƯƠNG KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ

TIỂU LUẬN MÔN NHỮNG NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA CHỦ NGHĨA MÁC LÊ-NIN

ĐỀ TÀI:

Lớp tín chỉ: TRI102(K56-1/1718).13_LT

Hà Nội, tháng 11 năm 2017

MỤC LỤC LỜI MỞ ĐẦU

0

QUAN ĐIỂM DUY VẬT BIỆN CHỨNG VỀ MỐI QUAN HỆ VẬT CHẤT VỚI Ý THỨC VÀ

VẬN DỤNG VÀO CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI

ĐẤT NƯỚC TA HIỆN NAY

2 NỘI DUNG

PHẦN I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC

……… … ……3

1 Vật chất 3

1.1 Định nghĩa vật chất…… ……… ……

3

1.2 Các đặc tính của vật chất:……… 4

thể………… 4

………5

* Tính thống nhất vật chất của thế giới……….

…… 5

2 Ý thức……… ……….…6

2.1 Kết cấu của ý thức………6

2.2 Nguồn gốc của ý thức……… 7

7

……… 7

2,3 Bản chất của ý thức………7

3 Mối quan hệ giữa vật chất vả ý

thức……… 8

4 Ý nghĩa phương pháp luận của việc nắm vững quan hệ giữa vật chất và ý thức………9

VẬT CHẤT VỚI Ý THỨC VÀO CÔNG CUỘC ĐỒI MỚI Ở NƯỚC TA HIỆN NAY.

10

1 Xuất phát từ thực tế khách quan từ đó đề ra đường lối, chủ trương, chính sách, kế hoạch,

phương hướng, mục tiêu…đúng đắn cho công cuộc đổi mới nước ta hiện nay.

……….……… 10

2 Phát huy vai trò của tính năng động chủ quan và chống chủ quan duy ý chí.

……… ………13

1

Lời mở đầu

Việt Nam là một nước có xuất phát điểm có thể nói là thấp so với nhiều nước trên Thế Giới, từ những năm 75 khi đất nước hoàn toàn độc lập cho đến nay, Viêt nam đã có những chuyển biến rõ rệt về cả kinh tế - xã hội , nhưng tốc độ chưa thực sự nhanh so với kì vọng Việt nam vẫn được xếp trong những quốc gia đang phát triển trên thế giới và có khoảng cách khá xa so với một số nước phát triển trong khu vực do đó đòi hỏi chúng ta phải đẩy mạnh Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa đất nước nhất là trong bối cảnh Thế Giới đang bước vào giai đoạn của cách mạng công nghiệp 4.0 - một cách mạng sôi động, hứa hẹn sẽ mang tính bước ngoặt thì đây vừa là một cơ hội tốt nhưng cũng là một thách thức lớn khi Việt Nam đang còn yếu về các nguồn lực về kinh tế, vốn, công nghệ,nguồn lực trí tuệ so với Thế Giới đòi hỏi phải có những chính sách tối ưu, phù hợp với nền kinh tế nước nhà mà vai trò chủ đạo trong công cuộc hội nhập kinh tế là chính phủ nước CHXHCN Việt Nam Trước tình hình đó, cùng với xu thế phát triển của thời đại, Đảng và nhà nước ta cần liên tục tiến hành và đẩy mạnh công cuộc đổi mới toàn diện đất nước, trong đó đổi mới kinh tế đóng vai trò then chốt và chủ đạo Đồng thời đổi mới về chính trị cũng mang tính cấp bách bởi giữa đổi mới kinh tế và đổi mới chính trị có mối liên hệ chặt chẽ với nhau không thể tách rời Chính vì vậy,việc kế thừa, phát huy những tư tưởng của triết học Mác-Lenin để xây dựng chế độ Chủ nghĩa xã hội ngày vững mạnh, phát triển là thiết yếu, đặc biệt cơ bản là mối quan hệ giữ vật chất và ý thức sẽ cho phép ta vận dụng nó vào mối quan

hệ giữ kinh tế và chính trị của đất nước, giúp cho công cuộc xây dựng nền kinh tế nước ta ngày càng giàu mạnh.

Với ý nghĩa đó sau một thời gian học tập, tìm hiểu và nghiên cứu, cùng với sự hướng dẫn của các thầy cô giáo, em đã quyết định chọn đề tài:" Quan điểm duy vật biện chứng về mối quan hệ giữa vật chất với ý thức và vận dụng vào công cuộc đồi mới ở nước ta hiện nay ".

2

NỘI DUNG

I PHẦN I: LÝ LUẬN CHUNG VỀ MỐI QUAN HỆ GIỮA VẬT CHẤT VÀ Ý THỨC

1 1 Định nghĩa vật chất:

Vật chất là phạm trù rất phức tạp và có rất nhiều quan niệm khác nhau về vật chất đứng trên các giác độ khác nhau Nhưng theo Lênin định nghĩa:

“ vật chất là một phạm trù triết học dùng để chỉ thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, được cảm giác của chúng ta chép lại, chụp lại, phản ánh, và tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác”

Lênin chỉ rõ rằng, để định nghĩa vật chất, không thể làm theo cách thông thường là quy một khái niệm cần định nghĩa sang một khái niệm khác rộng hơn vì khái niệm vật chất là một khái niệm rộng nhất Để định nghĩa vật chất, Lênin đã đối lập vật chất với ý thức, hiểu vật chất là thực tại khách quan được đem lại cho con người trong cảm giác, vật chất tồn tại độc lập đối với cảm giác, với ý thức, còn cảm giác, ý thức phụ thuộc vào vật chất, phản ánh vật chất

Khi định nghĩa “vật chất là một phạm trù triết học”, LêNin một mặt muốn chỉ rõ vật chất là một khái niệm rộng nhất, rộng vô hạn và mặt, muốn phân biệt vật chất với tư cách

là một phạm trù triết học, là kết quả của sự khái quát và trừu tượng, với những dạng vật chất cụ thể, với những “ hạt nhỏ” cảm tính Vật chất với tư cách là một phạm trù triết học không có những đặc tính cụ thể có thể cảm thụ được Định nghĩa vật chất như vậy khắc phục được những quan niệm siêu hình của chủ nghĩa duy vật cũ đồng nhất vật chất với những hình thức biểu hiện của nó

Lênin cho rằng vật chất vốn tự nó có không do ai sinh ra, không thể tiêu diệt được,

nó tồn tại bên ngoài và không lệ thuộc vào cảm giác, ý thức con người, vật chất là một thực tại khách quan Khác với quan niệm “ ý niệm tuyệt đối” của chủ nghĩa duy tâm khách quan, “thượng đế” của tôn giáo, “vật tự nó không thể nắm được” của thuyết không thể biết, vật chất không phải là lực lượngsiêu tự nhiêntồn tại lơ lưởng ở đâu đó Trái lại, phạm trù vật chất là kết quả của sự khái quát các sự vật, hiện tượng có thật, hiện thực, và

do đó các đối tượng vật chất có thật, hiện thực đó có khả năng tác động vào giác quan để gây ra cảm giác, và nhờ đó mà ta có thể biết được, hiểu được, nắm bắt được đố tượng này Định nghĩa vật chất của Lênin đã khẳng định được câu trả lời của chủ nghĩa duy về cả hai mặt của vấn đề cơ bản của triết học, phân biệt về nguyên tắc chủ nghĩa duy tâm chủ quan

và chủ nghĩa duy tâm khách quan cũng như thuyết không thể biết

Hơn thế nữa, Lênin còn khẳng định, cảm giác lại, chụp lại, phản ánh vật chất, những vật chất tồn tại không lệ thuộc vào cảm giác Khẳng định như vậy, một mặt Lênin muốn nhấn mạnh tính thứ nhất của vật chất, vai trò quyết điịnh của nó đối với ý thức, và mặt khác khẳng định phương pháp và khả năng nhận thúc khách quan của con người Điều này không chỉ phân biệt chủ nghĩa duy vật với chủ nghĩa duy tâm, vơí thuyết không thể biết mà còn hân biệt chủ nghĩa duy vật với nhị ngôn luận

3

Như vậy, chúng ta thấy rằng, định nghĩa vật chất của Lênin là một định nghĩa toàn diện và triệt để, nó giải đáp được cỉa hai mặt vấn đề cơ bản về triết học trên lập trường của chủ nghĩa duy vật biện chứng, đồng thời nó còn khắc phục lý thuyết siêu hình, hẹp hòi trong quan niệm về vật chất của chủ nghĩa duy vật cũ

Định nghĩa vật chất của Lênin còn giúp chúng ta xác định nhân tố vật chất trong đời sống xã hội, và nó có ý thức trực tiếp định hướng cho khoa học tự nhiên, giúp khoa học tự nhiên ngày càng đi sâu vào nghiên cứu các dạng cụ thể của vật chất trong giới vi

mô Nó còn giúp chúng ta có thái độ khách quan và đòi hỏi chúng ta phải xuất phát từ thực tế khách quan trong suy nghĩ và hành động

1 2 Các đặc tính của vật chất:

* Vận động là phương thức tồn tại của vật chất và là thuộc tính cố hữu của vật thể.

Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, vận động là mọi sự biến đổi nói chung chứ không phải chỉ là sự dịch chuyển vị trí trong không gian, Ăngghen cho rằng vận động là một phương thức tồn tại của vật chất, là một thuộc tính cố hữu của vật chất, nó bao gồm tất cả mọi sự thay đổi và mọi quá trình diễn ra trong vũ trụ, kể từ sụ thay đổi vị trí đơn giản cho đế tư duy Vận động có nhiều hình thức trong đó có năm hình thức cơ bản: thứ nhất vận động cơ học (sự di chuyển vị trí các vật thể trong không gian); thứ hai vận động vật lý (vận động của các phần tủ, các hạt cơ bản, vận động điện

tử, các quá trình nhiệt, điện ); thứ ba vận động hoá học(vận động của các nguyên tử, các quá trình hoá hợp và phân giải các chất); thứ tư vận động sinh học (trao đổi các chất giữa các cơ thể sống và môi trường); thứ năm, vận động xã hội (sự biến đổi, thay thế các hình thái kinh tế xã hội) Các hình thái kinh tế xa hội này đều có quan hệ chặt chẽ với nhau Một hình thức vận động nào đó được thực hiện là do sự tác động qua lại với các hình thức vận động khác, trong đó hình thúc vận động cao bao giờ cũng bao hàm những vận động thấp hơn, nhưng cũng không thể coi hình thức vận động cao là tổng số đơn giản của các vận động thấp Mỗi sự vật hiện tượng cụ thể có thể gắn với nhiều hình thứ vận động nhưng bao giờ cũng được đặc trưng bằng một hình thức vận động cơ bản Thế giới vật chất bao giờ cũng ở trong quá trình vận động không ngừng, không thể có vật chất không vận động, tức là vật chất tồn tại bằng cách vận động và thông qua vận động mà biểu hiện sự tồn tại, hay nói các khác vận động là hình thức tồn tại của vật chất Ăngghen nhận định rằng các hình thức và các hình thức khác nhau của vật chất chỉ

có thể nhận thức được thông qua vận động, chỉ có thể thông qua vận động mới có thể thấy được thuộc tính của vật thể Trong thế giới vật chất từ các hạt cơ bản trong thế giới

vi mô đến các hệ thống các hành tinh khổng lồ trong thế giới vĩ mô, từ vô cơ đến hữu

cơ, đến xã hội loài người, tất cả đều ở trong trạng thái vận động Bất cứ một dạng vật chất nào cũng là một thể thống nhất có kết cấu xác định, gồm những nhân tố, những bộ phận, nhưng xu hướng khác nhau, cùng tồn tại, ảnh hưởng và tác động lẫn nhau Sự tác động qua lại đó gây ra biến đổi Nguồn gốc vận động là do những nguyên nhân bên trong, vận động của vật chất là tự than vận động

Vận động là thuộc tính cố hữu của vật chất, không thể có vận động bên ngoài của vật chất Vận động không do ai sáng tạo ra và không thể tiêu diệt được, do đó vận động được bảo toàn cả về số lượng lẫn chất lượng Khoa học đã chứng minh được rằng nếu

4

một hình thức vân đông nào đó của sự vật nhất định mất đi thì tất yếu nẩy sinh một hình thức vận động khác thay thế nó Các hình thức vận động chuyển hoá lẫn nhau, còn vận động của vật chất nói chung thì vĩnh viễn tồn tại cùng với sự tồn tại vĩnh viễn của vật chất

Mặc dù vật chất luôn ở trong quá trình vận động không ngừng nhưng điều đó không loại trừ mà còn bao hàm hiện tượng đứng im tương đối Không có hiện tượng đứng im tương đối thì không có sự phân hoá thế giới vật chất thành các sự vật, hiện tượng phong phú và đa dạng ănggen khẳng định rằng khẳ năng đứng im tương đối của các vật thể, khả năng cân bằng tạm thời là những điều kiện chủ yếu của sự phân hoá vật chất Nếu vận động là sự biến đổi của các sự vật hiện tượng thì đứng im là sự ổn định,

là sự bảo toàn tính quy định của các sự vật hiện tượng đướng im chỉ thể hiện của một trạng thái vận động: vận động trong thăng bằng, trong sự ổn định tương đối, trang thái đưng im cồn được biểu hiện như một quá trình vận động trong phạm vi của sự vật ổ định, chưa biến đổi đứng im chỉ là tạm thời vì nó sảy ra trong một thời gian nhất định Vận động riêng biệt có xu hướng chuyển thành cân bằng nhưng vận động toàn thể lại phá hoại sự cân bằng riêng biệt làm cho các sự vật, hiện tượng luôn thay đổi chuyển hoá cho nhau

*Không gian và thời gian là những hình thức tồn tại của vật chất.

Không gian phản ánh thuộc tính của các vật chất có vị trí, có hình thức kết cấu có

độ dài, ngắn cao thấp Không gian biểu hiện sự cùng tồn tại và tác biệt của các sự vật với nhau, biểu hiện quán tính của chúng, trật tự phan bố chúng Còn thời gian phản ánh thuộc tính của các quá trình vật chất diễn ra nhanh hay chậm kế tiếp nhau theo một trật

tự nhất định Thời gian biểu hiện tốc độ, trình tự diễn biến của các quá trình vật chất, tính tách biệt các giai đoạn khác nhau của quá trình đó, trình tự xuất hiện và mất đi các

sự vật, hiện tượng

Không gian và thời gian là hình thức cơ bản của vật chất đang vận động Lênin đã chỉ ra không có gì ngoài vật chất dang vận động và vật chất đang vận động không thể vận động ở đâu ngoài không gian và thời gian Không gian và thời gian là tồn tại khách quan Nó không phải là hình thức chủ quan đẻ sếp đặt các cam giác mà ta thu nhận một các lộn xộn như chủ nghĩa duy tâm quan niệm, cũng như nó không thể đưng ngoài vật chất Không có không gian tróng rỗng không gian và thời gian không phải là bất biến, tuyệt đối mà trái lại, không gian và thời gian có sự biến đổi phụ thuộc vào vật chất vận động

* Tính thống nhất vật chất của thế giới.

Chủ nghĩa duy tâm coi ý thức, tinh thần có trước, quyết định vật chất, do đó cũng

cho rằng thế giới thống nhất ở tinh thần Chủ nghĩa duy vật biện chứng lại khẳng định rằng tính thống nhất chân chính của thế giới là ở tính vật chất của nó Triết học Mác-Lênin khẳng định chỉ có một thế giới duy nhất là thế giới vật chất không có thế giới tinh thần, thế giới thần linh, ma quỷ tồn tại ở đâu, ở trên, ở dưới, bên trong bên ngoài thế giới vật chất Đồng thời còn khẳng định rằng các bộ phận thế giới đều là những dạng cụ thể của vật chất, có liên hệ vật chất với nhau như liên hệ về cơ cấu tổ chức, liên hệ về

5

lịch sử phát triển và đều tuân thủ theo những quy luật khách quan của thế giới vật chất.

Do đó, thế giới vật chất tồn tại vĩnh viễn, vô hạn, và vô tận, không do ai sinh ra và cũng không mất đi; trong thế giới đó, không có cái gì khác ngoài các quá trình vật chất đang biến đổi và chuyển hoá lẫn nhau là nguyên nhân và kết quả của nhau

2 Ý thức.

2 1 Kết cấu của ý thức:

Cũng như vật chất, có rất nhiều quan niệm về ý thức theo các trường phái khác nhau Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định rằng ý thức là đặc tính và là sản phẩm của vật chất, ý thức là sự phản ánh thế giới khách quan vào bộ óc của con người thông qua lao động và ngôn ngữ Mác nhấn mạnh rằng tinh thần, ý thức chẳng qua chỉ là vật chất được di chuyển vào trong bộ óc của con người và được cải biến đi trong nó Ý thức là một tâm lý xã hội có kết cấu phức tạp bao gồm tự ý thức, tri thức, tình cảm, ý trí, trong đó tri thức là quan trọng nhất là phương thức tồn tại của ý thức

Tri thức là phương thức tồn tại của ý thức vì sự hình thành và phát triển của ý thức

có liên quan mật thiết với quá trình con người nhận thức và cải biến giới tự nhiên Tri thức càng được tích luỹ, con người ngày càng đi sâu vào bản chất sự vật và cải tạo sự vật có hiệu quả hơn, tính năng động của ý thức cũng nhờ đó mà tăng hơn Việc nhấn mạnh tri thức là yếu tố cơ bản quan trọng nhất ý thức có ý nghĩa chống quan điểm giản đơn coi ý thức chỉ là tình cảm, là niềm tin, ý trí Quan niệm đó chính là biểu hiện của bệnh chủ quan duy ý trí, của niềm tin mù quáng, của sự tưởng tượng chủ quan tuy nhiên việc nhấn mạnh yếu tố tri thức cũng không đồng nghĩa với việc phủ nhận hoặc coi nhẹ vai trò của các nhân tố tình cảm ý trí

Tự ý thức cũng là một yêu tố quan trọng của ý thức Chủ nghĩa duy tâm coi tự ý thức là một thực thể độc lập tự nó có sẵn trong các cá nhân, điều kiện sự hướng về bản thân mình tự khẳng định “ Cái tôi” riêng biệt tách rời những quan hệ xã hội Trái lại chủ nghĩa duy vật biện chứng cho rằng tự ý thức là ý thức hướng về bản thân mình thông qua quan hệ với thế giơí bên ngoài khi phản ánh thế giới khách quan con người tự phân biệt mình, đối lập mình với thế giới đó và tự nhận thức mình như là một thực thể hoạt động có cảm giác có tuư duy, có các hành vi đạo đức và có vị trí trong xã hội Mặt khác

sự giao tiếp trong xã hội và hoạt động thực tiễn xã hội đòi hỏi con người phải nhận rõ bản thân mình và tự điều chỉnh bản thân theo các quy tắc, các tiêu chuẩn mà xã hội đề

ra Ngoài ra văn hoá cũng đóng vai trò là cái “gương soi” giúp cho con người tự ý thức

về bản thân

Vô thức là một hiện tượng tâm lý nhưng có liên quan đến những hoạt đọng xảy ra

ở ngoài phạm vi của ý thức Có hai loại vô thức: loại thứ nhất liên quan đến các hành vi chưa được con người ý thức, loại thứ hai liên quan đến các hành vi trước kia đã được ý thức nhưng do lặp lại đã trở thành thói quen, có thể diễn ra “ tự động” bên ngoài sự chỉ đạo của ý thức Vô thức ảnh hưởng đến nhiều phạm vi hoạt động của con người Trong những hoàn cảnh nào đó giúp con người giảm bới sự căng thẳng trong hoạt động Để biến những hành vi tích cựu thành thói quen có vai trò rất quan trọng trong đời sống của con người Trong con ngườ ý thức vẫn là cái chủ đạo, cái quyết định hành vi cá nhân

6

2 2 Nguồn gốc của ý thức

*Nguồn gốc tự nhiên:

Ý thức ra đời là kết quả của sự phát triển lâu dài của giới tự nhiên cho tới khi xuất hiện con ngươì và bộ óc người Khoa học đã chứng minh rằng thế giới vật chất nói chung và trái đất nói riêng đã từ tồn tại rất lâu trước khi xuất hiện con người, rằng hoạt động ý tức của con người diễn ra trên cơ sở hoạt động sinh lý thần kinh của bộ não côn người Không thể tách rời ý thức ra khỏi hoạt động của bộ não vì ý thức là chức năng của bộ não, bộ não là phí quan của ý thức Sự phụ thuộc của ý thức vào sự hoạt động của boọ não thể hiện ở chỗ khi bộ não bị tổn thương thì hoạt động ý thức sẽ bị rối loạn Tuy nhiên không thể quy một các đơn giản ý thức của các quá trình sinh lý bởi vì óc chỉ

là cơ quan phản ánh í thức là sự phản ánh khách quan vào bộ óc con người Sự xuát hiện của ý thức gắn liền với sự phát triển của đặc tính phản ánh đặc tính này phát triển cùng với sự phát triển của thế giới tự nhiên Sự xuất hiện của con người và xã hội loài người đưa lại hình thức cao nhất của sự phản ánh, đó là sự phản ánh ý thức Sự phản ánh ý thức luôn gắn liền với làm cho tự nhiên thích nghi với nhu cầu phát triển của xã hội

* Nguồn gốc xã hội:

Sự ra đời của ý thức gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của bộ óc người dưới sự ảnh hưởng của lao động, của giao tiếp và các quan hệ xã hội Lao động của con người là nguồn gốc vật chất có tính chất xã hội nhằm cải tạo tự nhiên, thoả mãn nhu cầu và phục vụ mục đích của bản thân con người Chính nhờ lao động, con người

và xã hội loài người mới hình thành và phát triển Lao động là phương thức tồn tại cơ bản đầu tiên của con người, lao động đồng thời ngay từ đầu đã liên kết những con người với nhau trong mối quan hệ khách quan, tất yếu; mối quan hệ này đến lượt nó lại làm nảy sinh nhu cầu trao đổi kinh nghiệm và tổ chức lao động, nhu cầu” cần phải nói với nhau một cái gì “ Và kết quả là ngôn ngữ ra đời Ngôn ngữ được coi là cái vỏ vật chất của tư duy Với sự xuất hiện của ngôn ngữ, tư tưởng của con người có khả năng biểu hiện thành hiện thực trực tiếp, trở thành tín hiệu vật chất tác động tới các cơ quan con người và gây cảm giác Nhờ có ngôn ngữ, con người có thể giao tiếp, trao đổi tư tưởng, tình cảm với nhau, truyền đạt kinh nghiệm cho nhau, thông qua đó mà ý thức cá nhân trở thành ý thức xã hội và ngược lại, ý thức xã hội thâm nhập vào ý thức cá nhân Ngôn ngữ đã trở thành một phương tiện vật chất không thể thiếu được của sự trừu tượng hoá, tức là quá trình hình thanh, thực hiện ý thức Và chính nhờ sự trừu tượng hoá và khái quát hoá mà còn người có thể đi sâu vào bản chất của sự vạat hiện tượng, đồng thời tổng kết được hoạt động của mình trong toàn bộ quá trình phát triển lịch sử

2 3 Bản chất của ý thức:

Ý thức là sự phản ánh năng động, sáng tạo thế giới khách quan vào bộ óc người; là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan

Tính chất năng động sáng tạo của sự phản ánh thể hiện ở khả năng hoạt động tâm sinh lý của con người trong việc định hướng tiêp nhận thông tin, chọn lọc thông tin, xử

lý thông tin, lưu giữ thông tin và trên cơ sở những thông tin đã có, nó có thể tạo ra

7

những thông tin mới và phát hiện ý nghĩa của thông tin vừa tiêp nhận Tính chất năng động sáng tạo của sự phản ánh còn thể hiện ở quá trình con người chúng ta đưa ra những giả thuyết, ý tưởng, huyền thoại,…trong đời sống tinh thần của mình hoặc khái quát bản chất, quy luật khách quan, xây dựng các mô hình tư tưởng, tri thức trong các hoạt động của con người

Ý thức là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan Điểu đó thể hiện ở chỗ: Ý thức là hình ảnh về thế giới khách quan, bị thế giới khách quan quy định về cả nội dung

và hình thức thể hiện, nhưng nó không còn y nguyên như thế giới khách quan mà nó đã cải biến thông qua lăng kính chủ quan (tâm tư, tình cảm, nguyện vọng, kinh nghiệm, tri thức, nhu cầu,…) của con người

Ý thức là một hiện tượng xã hội và mang bản chất xã hội Sự ra đời và tồn tại của ý thức gắn liền với các hoạt động thực tiễn, chịu sự chi phối không chỉ của các quy luật tự nhiên mà còn của các quy luật xã hộ; được quy định bởi nhu cầu giao tiếp xã hội và các điều kiện sinh hoạt hiện thực của đời sống xã hội Với tính năng động, ý thức đã sáng tạo lại hiện thực theo nhu cầu thực tiễn của xã hội

3 Mối quan hệ giữa vật chất ý thức.

Lê-nin đã chỉ ra rằng, sự đối lập giữa vật chất và ý thức có ý nghĩa tuyệt đối trong phạm vi hết sức hạn chế, trong trường hợp này, chỉ giới hạn trong vấn đề nhận thức luận

cơ bản là thừa nhận cái gì là cái có trước cái gì là cái có sau Ngoài giới hạn đó thì không còn nghi ngờ gì nữa rằng sự đối lập đó chỉ là tương đối Như vậy, để phân ranh giới chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm, để xác định bản tính và sự thống nhất của thế giới, cần có sự đối lập tuyệt đối giữa vật chất và ý thức trong khi trả lời câu hỏi cái nào có trước, cái nào quyết định Không như vậy sẽ lẫn lộn hai đường lỗi cơ bản trong triết học, lẫn lộn vật chất và ý thức và cuối cùng sẽ là quan điểm duy vật Song sự đối lập giữa vật chất và ý thức chỉ là tương đối nếu như chúng ta chỉ xét chúng như là những nhân tó những mặt không thể thiếu được trong hoạt động của con người, đặc biệt

là hoạt động thực tiễn cải tạo thế giới của con người Bởi vì, ý thức tự nó không thể cải biến được sự vật, không có khả năng tự biến thành hiện thực, nhưng thông qua hoạt động thực tiễn của con người, ý thức có thể cải biến được tự nhiên, thâm nhập vào sự vật, hiên thực hoá những mục đích mà nó đề ra cho hoạt động của mình Điều này bắt nguồn từ chính ngay bản tính phản ánh, sáng tạo và xã hội của ý thức và chính nhờ bản tính đó mà chỉ có con người có ý thức mới có khả năng cải biến và thống trị tự nhiên, biến tự nhiên xa lạ, hoang rã thành tự nhiên trù phú và sinh động, tự nhiên của con người Vì vậy tính tương đối trong sự đối lập giữa vật chất và ý thức thể hiện tính độc lập tương đối tính năng đoọng của ý thức Mặt khác đời sống con người là sự thống nhất không thể tách rời giữa đời sống vật chất và đời sóng tinh thần trong đó ngững nhu cầu tinh thần ngày càng phong phú và đa dạng, những nhu cầu vật chất cũng bị nhu cầu tinh thần hoá Khanửg định tính tương đối của sự đối lập giữa vật chất và ý thức không

có nghĩa là khẳng định rằng cả hai nhân tố có vai trò như nhau trong đời sống và hoạt động của con người Trái lại triết học Mác-Lênin khẳng định rằng trong hoạt động của con người những nhân tố vật chất và ý thức có tác động qua lại song sự tác động diễn ra trên cơ sở tính thứ nhất của nhân tố vật chất so với tính thứ hai của nhân tố ý thức Trong hoạt động của con người những nhu cầu vật chất xét đến cùng bao giờ

8

cũng giữa vai trò quyết định chi phối và quy định mục đích hoạt động của con người vì nhân tố vật chất quy định khả năng các nhân tố tinh thần có thể tham gia hoạt động của con người, tạo điều kiện cho nhân tố tinh thần hoặc nhân tố tinh thần khác biến thành hiện thực và qua đó quy định mục đích, chủ trương biện pháp mà con người đề ra cho hoạt động của mình bằng cách chọn lọc sửa chữa, bổ sung, cụ thể hoá mục đích chủ trương biện pháp đó Hoạt động nhận thức của con người bao giờ cũng hướng đến mục tiêu cải biến tự nhiên nhằm thoả mãn nhu cầu sống, hơn nữa cuộc sống tinh thần của con người xét đến cùng bị chi phối và phụ thuộc vào việc thoả mãn những nhu cầu vật chất và những điều kiện vật chất hiện có Khẳng định vai trò cơ sở quyết định trực tiết của nhân tố vật chất triết học Mác-lênin đồng thời cũng coi nhẹ vai trò của nhân tố tinh thần, của tính năng động chủ quan Nhân tố ý thức có tác dụng trở lại quan trọng đối với nhân tố vật chất Hơn nữa trong hoạt động của mình con người không thể để cho thế giới khách quan quy luật khách quan chi phối mà chur động hướng nó đi theo con đường có lợi của mình ý thức con người không thể tạo ra các đối tượng vật chất, cũng không thể thay đổi được quy luật vận động của nó Do đó, trong quá trình hoạt động của mình con người phải tuân theo quy luật khách quan và chỉ có thể đề thỏa mãn mục đích chủ trương trong phạm vi hoàn cảnh cho phép

4 Ý nghĩa phương pháp luận của việc nắm vững mối quan hệ giữa vật chất và ý thức

Từ quan hệ biện chứng giữa vật chất và ý thức ta rút ra ý nghĩa phương pháp luận sau: Thứ nhất, trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn phải tôn trọng quy luật khách quan, xuất phát từ thực tế khách quan, hành động tuân theo quy luật khách quan Không được lấy ý muốn chủ quan thay cho điều kiện khách quan

Thứ hai, phải thấy được vai trò tích cực của ý thức, tinh thần để sử dụng có hiệu quả các điều kiện vật chất hiện có Nghĩa là, phải biết động viên tinh thần, phát huy vai trò tích cực, chủ động, sáng tạo của ý thức, tinh thần vượt khó vươn lên, v.v

Thứ ba, tránh không rơi vào “chủ nghĩa khách quan” tức là tuyệt đối hoá điều kiện vật chất, ỷ lại, trông chờ vào điều kiện vật chất kiểu “Đại Lãn chờ sung”, không chịu cố gắng, không tích cực, chủ động vượt khó, vươn lên

Thứ tư, cần chống lại bệnh chủ quan duy ý chí, tuyệt đối hoá vai trò của ý thức, của ý chí, cho rằng, ý chí, ý thức nói chung có thể thay được điều kiện khách quan, quyết định điều kiện khách quan

9