Luận văn thạc sĩ ngôn ngữ văn học và văn học việt nam đặc điểm văn xuôi bình nguyên trang

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC  HÀ THỊ THU THỦY ĐẶC ĐIỂM VĂN XUÔI BÌNH NGUYÊN TRANG LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM THÁI NGUYÊN 2018 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG Đ[.]

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

- -

HÀ THỊ THU THỦY

ĐẶC ĐIỂM VĂN XUÔI BÌNH NGUYÊN TRANG

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2018

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

-

-HÀ THỊ THU THỦY

ĐẶC ĐIỂM VĂN XUÔI BÌNH NGUYÊN TRANG

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ, VĂN HÓA VÀ VĂN HỌC VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Thị Thanh Ngân

THÁI NGUYÊN - 2018

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng Các kết quả nghiên cứu trong luận văn đều trung thực và chưa từng được công bố ở bất kỳ công trình nào khác

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2018

Tác giả luận văn

Hà Thị Thu Thủy

LỜI CẢM ƠN

Để hoàn thành luận văn thạc sĩ này, Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, Khoa Sau đại học, Văn – Xã hội, Trường Đại học Khoa học, Đại học Thái Nguyên và các Thầy, Cô giáo đã trực tiếp giảng dạy, giúp đỡ trong suốt quá trình học tập

Đặc biệt, tác giả xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới giảng viên hướng dẫn TS Nguyễn Thị Thanh Ngân đã luôn tận tình hướng dẫn, chỉ bảo trong suốt thời gian tôi nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Cuối cùng, xin gửi lời cảm ơn đến gia đình, người thân, bạn bè và đồng nghiệp đã giúp đỡ, động viên, tạo điều kiện để tác giả hoàn thành luận văn

Thái Nguyên, tháng 4 năm 2018

Tác giả luận văn

Hà Thị Thu Thủy

MỤC LỤC

Trang

TRANG BÌA PHỤ

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN ii

MỤC LỤC iii

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4 Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu 8

5 Cấu trúc của luận văn 9

6 Đóng góp của luận văn 9

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG 11

1.1 Các vấn đề thể loại 11

1.1.1 Truyện ngắn và các đặc điểm của truyện ngắn 11

1.1.2 Tản văn và các đặc điểm của tản văn 14

1.2 Văn xuôi Bình Nguyên Trang trong diện mạo chung của văn xuôi nữ Việt Nam đương đại 18

1.2.1 Khái quát văn xuôi nữ Việt Nam đương đại 19

1.2.2 Hành trình sáng tác của Bình Nguyên Trang 21

Tiểu kết chương 1 29

Chương 2 CẢM HỨNG VỀ CUỘC SỐNG VÀ CON NGƯỜI TRONG VĂN XUÔI CỦA BÌNH NGUYÊN TRANG 30

2.1 Cảm hứng về cuộc sống 30

2.1.1 Những suy nghĩ về cách sống 30

2.1.2 Những cảm xúc đẹp về cảnh vật thiên nhiên 36

2.2 Cảm hứng về con người 39

2.2.1 Ca ngợi, bênh vực người phụ nữ 39

2.2.2 Trăn trở về những đứa trẻ bất hạnh 47

Tiểu kết chương 2 53

CHƯƠNG 3 MỘT SỐ ĐẶC ĐIÊM NGHỆ THUẬT VĂN XUÔI BÌNH NGUYÊN TRANG 54

3.1 Nhân vật và cốt truyện 54

3.1.1 Thế giới nhân vật đa dạng, đa diện, đa tính cách 54

3.1.2 Cốt truyện đơn tuyến 60

3.2 Không gian, thời gian nghệ thuật 62

3.2.1 Không gian nghệ thuật đa dạng 62

3.2.2 Thời gian nghệ thuật đa chiều 68

3.3 Ngôn ngữ và giọng điệu 71

3.3.1 Ngôn ngữ đằm thắm, giàu chất thơ 72

3.3.2 Giọng điệu đa dạng mà thống nhất 75

Tiểu kết chương 3 78

KẾT LUẬN 79

TÀI LIỆU THAM KHẢO 81

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Đặc điểm thể loại là vấn đề luôn được giới nghiên cứu quan tâm

Nghiên cứu đặc điểm thể loại văn học là chỉ ra được những đặc trưng về nội dung cũng như nghệ thuật của thể loại đó thông qua những tác phẩm tiêu biểu

Từ khía cạnh cảm hứng nghệ thuật, có thể thấy được vấn đề của cuộc sống mà tác giả quan tâm, thấy được những tâm tư, tình cảm mà tác giả muốn gửi gắm trong từng tác phẩm, qua đó thấy được những đặc điểm nghệ thuật mang dấu

ấn đặc trưng của tác giả

1.2 Trong nền văn học đương đại của nước ta, có rất nhiều cây bút nữ trẻ

đã khẳng định được tài năng cũng như phong cách của mình Thế hệ nhà văn

nữ cuối thập kỷ 80, đầu thập kỷ 90 thế kỷ XX có thể kể đến những cái tên như:

Dạ Ngân, Võ Thị Hảo, Lê Minh Khuê, Đoàn Lê, Trần Thùy Mai, Lý Lan, Y Ban, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Thị Thu Huệ, Thế hệ nữ tác giả mới từ những năm 2000 phải nhắc đến: Đỗ Hoàng Diệu, Đỗ Bích Thúy, Phong Điệp, Phan Hồn Nhiên, Phạm Điệp Giang, Võ Diệu Thanh, Nguyễn Ngọc Tư, Dương Thụy, Trang Hạ Mỗi cây bút mang một màu sắc riêng, góp phần tạo dựng bức tranh chung của nền văn học đương đại Việt Nam Việc khai thác đặc điểm thể loại của một tác giả trẻ là việc làm cần thiết để khẳng định phong cách nhà văn trong bức tranh đa dạng của nền văn học nước ta

1.3 Bình Nguyên Trang là nhà văn trẻ, được đánh giá là một trong những

cây bút nữ xuất sắc của nền Văn học đương đại Việt Nam Chị viết khá nhiều thể loại, tên tuổi từ lâu đã gắn với thơ, nhưng gần đây chị mạnh dạn thử sức và

đã khẳng định mình rất ấn tượng ở thể loại văn xuôi Truyện ngắn, tản văn của Bình Nguyên Trang không viết về những điều lớn lao, trừu tượng, mà mỗi câu chuyện là một mảnh ghép cuộc sống bình dị, những cảm xúc rất đỗi đời

thường Nói cách khác, cuộc sống được thu nhỏ vào trang viết bằng giọng

văn đầy chất thơ Chính tác giả từng chia sẻ “Mỗi cuốn sách là một góc nhỏ

của cuộc đời người viết Nó chứa đựng những buồn vui, trải nghiệm cá nhân người viết cuốn sách đó ” Văn xuôi của Bình Nguyên Trang vì thế rất giản

dị mà sâu sắc, để lại ấn tượng khó phai trong lòng độc giả

Theo các nhà phê bình, văn xuôi Bình Nguyên Trang vừa mang hơi thở cuộc sống, vừa mang nét ý nhị rất riêng vốn làm nên đặc trưng văn chương của chị Tuy nhiên, cho đến thời điểm hiện tại, chưa có đề tài nào khai thác đặc điểm văn xuôi của Bình Nguyên Trang- một phương diện không thể thiếu để

khẳng định tên tuổi nhà văn Chính vì vậy, chúng tôi cho rằng đề tài “Đặc điểm

văn xuôi Bình Nguyên Trang” nằm trong số những đề tài cấp thiết hiện nay

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Về đặc điểm thể loại

Bước đầu tìm hiểu về vấn đề này, chúng tôi xin được trình bày một số những công trình nghiên cứu dưới đây:

Trong cuốn Lý luận văn học, GS TS Trần Đình Sử đã chỉ ra: “ Cái chính

của truyện ngắn là gây một ấn tượng sâu đậm về cuộc đời và tình người Kết cấu của truyện ngắn thường là một sự tương phản,liên tưởng Bút pháp trần thuật thường là chấm phá Yếu tố có ý nghĩa quan trọng bậc nhất của truyện ngắn là chi tiết có dung lượng lớn và hành văn mang ẩn ý, tạo cho tác phẩm những chiều sâu chưa nói hết Ngoài ra, giọng điệu, cái nhìn cũng hết sức quan trọng, làm nên cái hay của truyện ngắn Truyện ngắn là một thể loại dân chủ, gần gũi với đời sống hằng ngày, lại súc tích, dễ đọc, gắn liền với hoạt động báo chí, có tác dụng ảnh hưởng kịp thời trong đời sống.”.[36;tr317] Có thể thấy,

GS TS Trần Đình Sử đã chỉ ra những đặc trưng về nội dung, kết cấu, dung lượng, giọng điệu,… của truyện ngắn Ngày nay, truyện ngắn là một thể loại

rất phổ biến, tuy một truyện ngắn có dung lượng không nhiều nhưng nó lại đáp ứng được nhu cầu của độc giả cả về mặt nội dung và nghệ thuật

Một cái tên rất ấn tượng trong số những người làm nghiên cứu phê bình của nền văn học nước ta, có sự quan tâm đặc biệt đến thể loại truyện ngắn, đó chính là Bùi Việt Thắng Anh đã cho ra đời rất nhiều những công trình viết về

truyện ngắn như: Bình luận truyện ngắn (Nxb Văn học, 1999), Truyện ngắn-

những vấn đề lý thuyết và thực tiễn thể loại (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội,

2000), Truyện ngắn hiện thực 1930-1945 (Nxb Văn học, 2003) Trong những

công trình nghiên cứu đó, Bùi Việt Thắng đã có cái nhìn khái quát về truyện ngắn từ định nghĩa, nguồn gốc, để từ đó xác định các yếu tố đặc trưng, các kiểu truyện ngắn như truyện ngắn cổ điển, truyện ngắn tâm tình, truyện ngắn kỳ ảo, truyện ngắn rất ngắn, truyện ngắn liên hoàn và biến thể Có thể nói, những công trình nghiên cứu giá trị về thể loại truyện ngắn của Bùi Việt Thắng, đã đem đến cho người đọc những hiểu biết cụ thể về thể loại này

Ngoài những công trình tiêu biểu nêu trên, còn có rất nhiều những công trình nghiên cứu khoa học về những tác giả, tác phẩm tiêu biểu của thể loại truyện ngắn và tản văn Người viết xin được nêu ra một số công trình sau:

Trong luận văn khoa học “Đặc điểm truyện ngắn Đỗ Bích Thúy”, tác giả Nguyễn Xuân Thủy đã viết “Từ sau 1986 văn xuôi nói chung, truyện ngắn nói

riêng chiếm một ưu thế lớn Thời kỳ này, từ sự đổi mới trong tư duy nghệ thuật, sự mở rộng về phạm trù thẩm mỹ trong văn học khiến truyện ngắn không những đa dạng về đề tài, phong phú về nội dung mà có có nhiều thể nghiệm, cách tân về thi pháp Mỗi nhà văn đều lý giải cuộc sống từ góc nhìn riêng, với những cách xử lý ngôn ngữ riêng Tất cả những đặc điểm trên khiến truyện ngắn Việt Nam đương đại gặt được nhiều thành công trên nhiều phương diện”

Như vậy, cùng sự đổi mới tư duy, mở rộng chủ đề, nội dung hướng đến mọi

mặt trong đời sống, truyện ngắn có được vị trí nhất định trong nền văn học hiện đại Việt Nam[54,tr 10]

Ở luận văn “Đặc sắc tản văn Y Phương” của tác giả Sùng Thị Hương

đã chỉ ra các đặc trưng của tản văn như sau: “Thứ nhất, tản văn là những tác

phẩm văn xuôi ngắn gọn, hàm xúc có hoặc không có cốt truyện Tản văn là những tác phẩm văn xuôi có dung lượng không lớn, phổ biến là những bài văn ngắn gọn, hàm xúc nhằm vẽ lại một vài nét chân dung của ai đó hoặc kể lại một vài kỷ niệm từng ám ảnh trong ký ức Tản văn có thể có hoặc không có cốt truyện Thứ hai, tản văn bộc lộ rõ nét cái tôi của tác giả Thứ ba, tản văn viết về người thật, việc thật và sử dụng hư cấu có hạn chế trong phạm vi và mức độ nhất định ” [19,tr 9-11] Ở luận văn này, tác giả đã chỉ ra được những

đặc trưng cơ bản của tản văn Có thể thấy tản văn có những đặc điểm khá gần với truyện ngắn, thể loại này cũng được nhiều tác giả lựa chọn để gửi gắm cảm xúc của mình

Tác giả Cao Thị Thùy Nhung trong Đặc điểm tạp văn và tản văn Nguyễn

Vĩnh Nguyên, đã khái quát về đặc điểm nội dung và hình thức của tản văn: “Về hình thức, tản văn có dung lượng ngắn gọn, hàm súc Cho đến hôm nay, ngắn gọn vẫn là ưu thế của tạp văn, tạp văn lên ngôi do nhu cầu cần đọc nhanh, đọc nhiều thông tin của người đọc hiện nay Hình thức tạp văn, tản văn tự do, phóng khoáng, không câu nệ các quy tắc về câu chữ, kết cấu Về nội dung: tạp văn, tản văn có phạm vi thể hiện khá phong phú, đa dạng, từ những vấn đề chính trị, xã hội mang tính thời sự nóng hổi đến những cảm xúc đời thường rất giản

dị, gần gũi Những vấn đề phản ánh trong tạp văn, tản văn thường được biểu hiện dưới dạng một suy nghĩ, khoảnh khắc riêng tư, một thoáng liên tưởng bất ngờ, độc đáo mang đậm dấu ấn cá nhân của tác giả ” [31,tr14]

Nhìn chung, đã có rất nhiều công trình nghiên cứu lớn nhỏ về đặc điểm thể loại văn xuôi mà cụ thể là truyện ngắn và tản văn Những công trình nghiên

cứu đó là những tài liệu quý báu để tác giả luận văn tham khảo trong quá trình tìm hiểu về các tác phẩm văn xuôi của Bình Nguyên Trang

2.2 Về tác phẩm của Bình Nguyên Trang

Cho đến nay, chưa thấy có nhiều bài viết cũng như các công trình nghiên cứu khoa học về các tác phẩm của Bình Nguyên Trang Nếu có chăng thì cũng chỉ là các bài nhận xét về tác phẩm, những lời giới thiệu sách hoặc là các bài phỏng vấn trên các trang báo

Trong bài báo Nhà thơ Bình Nguyên Trang: Không thể trả lời thỏa đáng

cho câu hỏi về tình yêu của tác giả Khánh Thủy, Bình Nguyên Trang đã từng

tâm sự về vai trò của văn chương đối với chị: “Tôi cần những cuộc trò chuyện

mà ở đó, toàn bộ đời sống tinh thần của tôi được tỏ bày, được thỏa mãn, được

sẻ chia Viết có vai trò với tôi như vậy Giây phút ngồi trước trang giấy và viết

về nỗi buồn, niềm vui, trải nghiệm của mình trên đó, tôi hạnh phúc ” [52] Có

thể thấy, văn chương có vai trò rất quan trọng đối với Bình Nguyên Trang, từng câu chuyện, từng trang viết chính là những tâm tư, tình cảm mà chị muốn được

sẻ chia và giãi bày Được viết ra những dòng cảm xúc của mình dường như là một niểm hạnh phúc với Bình Nguyên Trang

Tác giả Mai Đô trong bài viết Bình Nguyên Trang nữ sĩ tài hoa đã nhận xét: “Những bài báo, những tản văn của Bình Nguyên Trang thấm đẫm chất

thơ, trĩu nặng tình cảm Với nhân vật, chị viết như tận lòng, da diết những nỗi niềm chia sẻ Chị viết về người khác như viết cho chính mình Trực giác cảm nhận với mạch văn quyến rũ làm nên một giọng điệu Bình Nguyên Trang Cùng với tập thơ mới, Bình Nguyên Trang còn cho in tập tản văn “Hoa gạo cuối trời” Vẫn là những nỗi niềm khắc khoải với thời gian và quê hương Nhất

là Mẹ, nguồn cảm xúc không bao giờ cạn kiệt trong tâm hồn nhà thơ ” [8]

Đọc những trang viết của Bình Nguyên Trang ta thấy trong đó là sự trăn trở, là những nỗi niềm băn khoăn, khắc khoải về thời gian, về hạnh phúc của đời người Những nhân vật trong tác phẩm của chị phần lớn là những người phụ nữ bất hạnh luôn khát khao có được hạnh phúc, có được một bến đỗ bình yên trong cuộc đời Bằng giọng điệu trữ tình, sâu lắng từng trang thơ, trang văn của chị

cứ nhẹ nhàng, êm ái đến với người đọc

Tác giả Thanh Hằng, trong bài viết Nhà thơ Bình Nguyên Trang: viết văn

đừng sống qua loa hời hợt thì nhấn mạnh một hình ảnh mang tính biểu tượng

trong văn xuôi Bình Nguyên Trang :“Tôi có một tuổi thơ đồng đất, gắn với

làng, với những gì giản dị, gần gũi nhất Tôi cũng là đứa trẻ rời cha mẹ đi xa

từ khi còn rất nhỏ Và ký ức trong tôi, thường có màu đỏ của bông hoa gạo Tôi yêu loài hoa này bằng một tình yêu rất khó gọi thành lời Tôi nhớ những ngày tháng ba mưa phùn rét mướt, cái mùa đói khốn khó ở nông thôn, cũng là mùa hoa gạo bung đỏ một góc trời, như khát vọng của những phận người nơi quê nghèo, luôn muốn vươn lên, bay lên khỏi hiện thực mình đang sống Trong hình ảnh bông hoa gạo có hình ảnh của bà tôi, của mẹ tôi, của chị tôi Một hình ảnh rất thân phận, vừa cam chịu vừa không bằng lòng với số phận ” [12] Thời

thơ ấu có lẽ là khoảng thời gian đẹp đẽ nhất, trong trẻo nhất của đời người Và với Bình Nguyên Trang, thời thơ ấu của chị gắn với hình ảnh bông hoa gạo Hình ảnh đó trở đi, trở lại nhiều lần trong các sáng tác của chị, bởi nó gắn với mùa sinh, gắn với một tuổi thơ khốn khó nhưng đầy ắp những kỉ niệm tươi đẹp

Đó là một vùng kí ức đậm sâu, một khoảng trời thương nhớ khôn nguôi Hình ảnh bông hoa gạo đã trở thành một biểu tượng đẹp và rất đặc trưng của Bình Nguyên Trang

Trong một bài báo khác: Nhà thơ Bình Nguyên Trang: Lặng lẽ 'Tìm trong

cõi người' của phóng viên Việt Quỳnh - Báo Thể thao Văn hóa đã nhận xét:

“Từ thơ đến ký ra ngoài đời, với Bình Nguyên Trang, văn sao người vậy Bình Nguyên Trang (tên thật là Vũ Quỳnh Trang) lưu lạc đến cõi nhân gian này một cách giản đơn là làm nghề viết, và nếm náp hương vị đời mà chẳng màng tiền bạc, công danh Mọi sự đến với chị bình thản như mọi ổn thỏa từ công việc đến gia đình Không cần thắp sáng cho đám đông, chị tỏa rạng từ trái tim, tràn

ra nụ cười, lan lên trang viết Và thế là hạnh phúc vừa đủ.” [33] Bình Nguyên

Trang là một người phụ nữ tràn đầy năng lượng, một nhà báo nhiệt tình, sôi nổi

và rất yêu nghề Chị đến với nghề không phải vì công danh, tiền bạc mà đơn giản muốn được giãi bày những cảm xúc của mình trên những trang viết Với Bình Nguyên Trang, còn được viết là còn hạnh phúc, và còn sống chị vẫn sẽ gắn bó với nghề

Trong bài viết:Triết lý hạnh phúc trong "Mùa đom đóm mở hội" , tác giả Lương Sỹ Cầm đã nhận xét: “Gấp lại tập truyện, nghĩ về các nhân vật nữ được

tác giả miêu tả, tôi hình dung cả một cánh rừng bị cơn bão quật đổ tan tác, cây ngã đè lên nhau ngổn ngang Bình Nguyên Trang đã lần mò xem xét từng cây, nhặt nhạnh từng cành để tái hiện cơn bão số phận ập vào cuộc đời của những nhân vật phụ nữ Suốt tập truyện ngắn, chẳng tìm thấy một niềm vui.” [4]

Những nhân vật nữ trong tác phẩm của Bình Nguyên Trang đa phần là những người phụ nữ bất hạnh Họ cam chịu, hi sinh nhưng lại luôn phải chịu những thiệt thòi, đau khổ trong cuộc sống Bình Nguyên Trang luôn bày tỏ sự đồng cảm, xót xa và trân trọng cho những thân phận bất hạnh này

Mở đầu tập truyện ngắn Mùa đom đóm mở hội, nhà văn Trần Đức Tiến đã

có những lời nhận xét cũng là lời giới thiệu sách: “Bình Nguyên Trang thành