MỘT SỐ KỸ NĂNG THAM VẤN CƠ BẢN

Slide 1 THẦY CÔ ĐÃ THEO DÕI • Chương 1 Phát triển tâm lý ở trẻ vị thành niên • Chương 2 Con đường dẫn đến VTN ứng xử tiêu cực • Chương 3 Các rối loạn tâm lý và các vấn đề sức khỏe tâm thần thường gặp[.]

THẦY CÔ ĐÃ THEO DÕI

• Chương 1: Phát triển tâm lý ở trẻ vị thành niên.

• Chương 2: Con đường dẫn đến VTN ứng xử tiêu cực.

• Chương 3: Các rối loạn tâm lý và các vấn đề sức khỏe tâm

thần thường gặp ở trẻ VTN

• Chương 4: Vai trò và trách nhiệm của cán bộ tư vấn tâm lý

học đường

CHƯƠNG 5:

MỘT SỐ KỸ NĂNG THAM VẤN CƠ

BẢN

KỸ NĂNG CHÚ TÂM VÀ QUAN SÁT

• Chú tâm là dành cho họ toàn bộ sự chú ý của mình đến

người nào đó Lắng nghe bất cứ điều gì họ nói và làm, không lời và có lời.

• Chú tâm giúp hiểu được về thân chủ; thân chủ biết

được rằng mình đang được lắng nghe; truyền thông điệp rằng chúng ta đang quan tâm đến họ.

Biểu hiện của chú tâm

• Tư thế cơ thể

• Tiếp xúc mắt

• Biểu hiện nét mặt

• Gật đầu

• Khoảng cách giữa CBTVTLHĐ và thân chủ

• Âm điệu/giọng điệu

• Cách nói

• Sự im lặng

Chú tâm chọn lọc là gì?

• Chú tâm chọn lọc là khi CBTVTLHĐ chọn lựa để thể

hiện sự chú ý đặc biệt đến một điều gì đó được thân chủ nói ra

• Chú tâm chọn lọc giúp CBTVTLHĐ hiểu được lý do

thân chủ bộc lộ những cảm xúc, suy nghĩ đó và thu thập được nhiều thông tin về thân chủ để diễn giải được những cảm xúc, suy nghĩ đó.

Một số biểu hiện không chú tâm

• Kiểm soát sự tập trung thường trực nhiều khi không dễ

dàng Chú tâm đòi hỏi CBTVTLHĐ chú ý cả về tâm trí

Hoạt động : Soi gương

• Các học viên xếp theo từng cặp Các cặp ngồi

hoặc đứng

• Lần 1: Một người trong cặp đóng vai là người

dẫn và làm bất cứ động tác, cử chỉ, nét mặt gì mà mình muốn Người còn lại bắt chước theo động tác của người kia.

• Lần 2: Sau 2-3 phút, đổi lại vai người dẫn và

người làm theo.

• Lần 3: Không ai là người dẫn và người làm theo,

2 người chú ý và chuyển động đồng nhất với nhau như là hình ảnh soi gương đồng thời.

Hoạt động : Kịch câm

• Chia thành các nhóm, mỗi nhóm 4-5 người.

• Mỗi nhóm tự chọn một cảnh diễn chỉ có ngôn ngữ cơ

thể, KHÔNG LỜI và diễn lại cảnh đó Các thành viên trong nhóm đều phải tham dự vào cảnh đó.

Hoạt động: Không chú tâm

• Chia thành từng cặp Một người là người nói chuyện,

người kia là người nghe

• Người nói chuyện kể về bất cứ câu chuyện nào của bạn

thân mà mình muốn kể cho người nghe

• Người nghe thể hiện các biểu hiện phi ngôn ngữ, hành

vi thể hiện mình KHÔNG CHÚ TÂM vào người kể.

LẮNG NGHE TÍCH CỰC

• Lắng nghe tích cực là cách lắng nghe và đáp trả

phù hợp, thể hiện sự lắng nghe, chú ý, quan tâm, thấu hiểu của CBTVTLHĐ đến thân chủ.

• Lắng nghe tích cực giúp CBTVTLHĐ hiểu được

các thông điệp, cảm xúc của thân chủ, quan điểm của thân chủ, tăng khả năng hiểu biết và tin tưởng lẫn nhau

Tầm quan trọng của lắng nghe tích cực

• Lắng nghe tích cực giúp:

- Xây dựng sự tin tưởng và tôn trọng

- Tạo môi trường an toàn hỗ trợ cho giải quyết vấn đề

- Người nói được giải tỏa cảm xúc

- Giảm căng thẳng

- Khuyến khích khai thác sâu thông tin

Cách thức lắng nghe tích cực

• Đối diện thân chủ: ngồi thẳng hoặc nghiêng người ra

phía trước để thể hiện sự chú tâm

• Duy trì giao tiếp mắt mắt, thể hiện chúng ta quan tâm

đến họ và điều họ nói

• Cố gắng thấu hiểu cảm xúc của thân chủ đằng sau

những thông tin hoặc suy nghĩ mà thân chủ nói ra

• Đáp trả phù hợp, có lời (như gật đầu, nhíu lông mày…)

và có lời để khuyến khích thân chủ nói tiếp

• Với đáp trả có lời, tập trung vào vấn đề then chốt giúp

CBTVTLHĐ theo dõi được dòng câu chuyện.

• Hạn chế đặt câu hỏi Nghe nhiều hơn nói

Các kỹ thuật trong lắng nghe tích cực

• Nhắc lại: chú ý đến nội dung (một câu) mà thân chủ

nói mà theo CBTVTLHĐ đánh giá là quan trọng và then chốt đối với thân chủ và nhắc lại nguyên văn điều thân chủ nói

• Diễn đạt lại: thể hiện lại những gì người khác đã nói

Diễn đạt lại chỉ tập trung vào nội dung vừa kể mà không đưa ra một sự giải thích nào

Các kỹ thuật trong lắng nghe tích cực

• Tóm tắt: tóm tắt lại những điều được nói sau khi nói

một chuyện dài Cô đọng và sắp xếp lại những ý chính trẻ kể

• Phản ánh: nhắc lại cho TC những điều quan trọng TC

đã nói để giúp TC nhìn nhận sâu hơn về điều đó CBTVTLHĐ giống như một cái gương, để TC soi lại những suy nghĩ, cảm xúc, niềm tin, giá trị của bản thân mình.

Các kỹ thuật trong lắng nghe tích cực

• Phản ánh bao gồm các yếu tố sau:

- Chú tâm trong cuộc nói chuyện.

- Thấu cảm quan điểm của TC

- Chú ý phản chiếu (gương) cảm xúc của TC, phản

ánh lại trạng thái cảm xúc bằng lời và không lời.

- Phản ánh, nói lại những điều TC vừa nói Có thể

phản ánh cảm xúc, nội dung.

Các kỹ thuật trong lắng nghe tích cực

• Phản ánh cảm xúc như thế nào?

- Gọi tên cảm xúc: Dùng những từ thân chủ đã sử dụng

hoặc qua việc quan sát hành vi không lời của TC

VD: Có vẻ như em cảm thấy buồn bực/ chán nản/ đau khổ khi…không làm đúng ý bố mẹ dù em đã rất cố gắng

+ Sử dụng cấu trúc câu như: “em có vẻ đang cảm

thấy…”, “tôi nhận thấy em đang cảm thấy…”

+ Sử dụng cách diễn đạt lại để làm sáng tỏ hơn.

+ Kiểm tra lại: “điều đó có sát thực không?”, “điều đó

có đúng không?” “đó có phải là cách em đang cảm nhận không?”.

Hoạt động : Phân biệt lắng nghe tích

cực và lắng nghe thụ động

• Bước 1: Chia thành nhóm, mỗi nhóm 4-5 người Các

nhóm ghi lại những điểm khác biệt giữa lắng nghe tích cực và lắng nghe thụ động.

• Bước 2: Các nhóm chuẩn bị

• Bước 3: Trình bày ý kiến của nhóm và thảo luận

Hoạt động: Rào cản lắng nghe tích

cực

Luyện tập : Lắng nghe tích cực

• Chia nhóm thành 3 người: một cán bộ TVTLHĐ, một thân

chủ, một người quan sát Làm 3 lượt để đổi vai lẫn nhau Mỗi lượt 10 phút

• Thân chủ: chọn một vấn đề cá nhân có thật, mức độ vừa

phải để trao đổi Trung thực nhất để cán bộ TVTLHĐ có thể đáp ứng được theo cách chân thực

• Cán bộ TVTLHĐ: thực hành lắng nghe tích cực Không đặt

câu hỏi Nghe nhiều hơn nói Nhìn các hành vi không lời và

cố gắng chú tâm từng phút với thân chủ Phản ánh lại suy nghĩ và cảm xúc, và quan sát ảnh hưởng đến sự tham dự của thân chủ

• Người quan sát: quan sát đóng vai và ghi lại kỹ năng lắng

nghe và thời điểm cụ thể nào đó khi cán bộ TVTLHĐ có thể đáp ứng hiệu quả.

ĐẶT CÂU HỎI KHÉO LÉO

• Kỹ năng đặt câu hỏi là một trong những kỹ năng quan

trọng nhất của CBTVTLHĐ Có 2 dạng câu hỏi: câu hỏi mở và câu hỏi đóng

• Câu hỏi mở.

• Câu hỏi đóng.

Cách đặt câu hỏi

• Lựa chọn cẩn thận câu hỏi vì người đặt câu hỏi thường

là người trong kiểm soát cuộc nói chuyện; quá nhiều câu hỏi biến buổi tư vấn thành phỏng vấn

• Sử dụng câu hỏi mở

« Cái gì »: sự kiện (Điều gì sẽ xảy ra khi em bỏ nhà đi?)

« Thế nào »: quá trình hay cảm xúc ( Em cảm thấy thế nào khi

chuyện đó xảy ra?)

“Tại sao”: nguyên nhân ( Em có biết tại sao các bạn gọi em bằng biệt danh đó không?)

“Có thể”: bức tranh tổng quan ( Em có thể cho biết tình hình học tập của em từ khi em thích chơi game?)

• Câu hỏi tập trung vào thân chủ (quá khứ, hiện tại, tương

lai, vấn đề, giải pháp)

• Có thể hỏi các câu hỏi có giả định, chẳng hạn các thay đổi tích

cực nào họ có để ý trong tuần qua Điều này giả định là có thay đổi tích cực và hướng sự chú ý đến sự thay đổi.

Những lưu ý khi sử dụng câu hỏi

• Hỏi tới tấp, tra hỏi: quá nhiều câu hỏi sẽ đẩy

người ta vào thế tự vệ, đồng thời làm người phỏng vấn quá nhiều sự kiểm soát.

• Hỏi nhiều câu hỏi một lúc:

• Các câu hỏi có chức năng như những lời khẳng

định: “cháu không nghĩ là học hành siêng năng hơn sẽ giúp ích cho cháu rất nhiều hay sao”

• Câu hỏi “tại sao”: trong tư vấn, câu hỏi “Tại

sao” thường đặt người ta vào thế tự vệ và tạo ra

sự không thoải mái

• Các câu hỏi và sự kiểm soát

Luyện tập : đặt câu hỏi khéo léo

• Chia nhóm 3 người: một cán bộ TVTLHĐ, một thân

chủ, một người quan sát Làm 3 lượt để đổi vai lẫn nhau Mỗi lượt 10 phút Sau 3 lượt, dành 15 phút để chia sẻ, trao đổi

• Người quan sát: Quan sát đóng vai và ghi lại kĩ năng

lắng nghe và thời điểm cụ thể nào đó khi cán bộ TVTLHĐ có thế đáp ứng hiệu quả

THẤU CẢM VÀ TRUNG THỰC

• Thấu cảm (empathy) là năng lực và phẩm chất cho

phép người ta cảm nhận và thấu hiểu những gì kẻ khác đang trải nghiệm Về mặt chữ nghĩa, nó hàm ý

“cùng với [em-] nỗi đau đớn [-pathos]” những nỗi đớn đau mà ai đó đang gánh chịu

THẤU CẢM VÀ TRUNG THỰC (tt)

• Trung thực là một thái độ, một phẩm chất của cán bộ

hỗ trợ tâm lý Thân chủ biết :

• Khi chúng ta không trung thực và không chú tâm Chỉ

bằng sự trung thực, cán bộ TVTLHĐ mới có được niềm tin từ thân chủ

• Trung thực có nghĩa là:

• Luôn đáp ứng thân chủ theo cách chân thực, tinh

khiết nhất để truyền tải tôn trọng, hứng thú và chấp

nhận

• Trung thực về chi phí, thời gian và các khả năng

cùng những hạn chế của mình.

CHƯƠNG 6:

MỘT SỐ CHIẾN LƯỢC LÀM VIỆC VỚI HỌC SINH CÓ KHÓ

KHĂN VỀ HÀNH VI

Hoạt động: Xô cát

 Củng cố tiêu cực và củng cố tích cực

 Củng cố tiêu cực?

Khi trẻ có hành vi tiêu cực, người lớn chú ý đến trẻ,

mắng nhiếc trẻ, nhìn nhận trẻ một cách tồi tệ v.v làm trẻ thấy chán nản, giận dữ, mất tự tin… và tiếp tục có các hành vi tiêu cực khác.

Củng cố tích cực

 Củng cố tích cực?

• Khi trẻ có hành vi tích cực, người lớn thường đối xử

tích cực (khen ngợi, động viên, củng cố lòng tin…) làm trẻ thấy thoải mái hơn và củng cố hành vi của mình

thành thói quen tốt

• Mục tiêu của củng cố tích cực là tăng cường các hành

vi được mong đợi bằng cách sử dụng lời nói, phần

thưởng hoặc các giá trị xã hội được học sinh thích.

Củng cố tích cực

Vì sao trẻ nên nhận được củng cố tích cực cho hành vi được mong đợi?

Thảo luận (toàn bộ lớp)

 Chỉ dẫn cho trẻ biết hành vi đang được người lớn mong

Chú ý tích cực

• Cười với trẻ.

• Nhìn trẻ, tương tác mắt và sử dụng nét mặt

• Sử dụng các cử chỉ ân cần và quan tâm hướng đến trẻ

như chạm vào vai, gật đầu, v.v.

• Sử dụng lời nói để khuyến khích, khích lệ trẻ hoặc lời

khen, phần thưởng để củng cố trẻ khi thực hiện hành vi tích cực

• Thể hiện sự quan tâm đến các sở thích, hoạt động,

thành tích của trẻ.

Chú ý tích cực (tiếp)

 Chú ý tích cực đến hành động

 Chú ý tích cực vì chính các em

Chú ý tích cực (tiếp)

LIỆT KÊ CÁC HÀNH VI TÌM KIẾM SỰ CHÚ Ý TÍCH CỰC, TIÊU CỰC CỦA CON TRẺ

Hoạt động

Những điều gì khiến củng cố tích cực không hiệu quả?

Thảo luận nhóm

CHƯƠNG 7:

MÔ HÌNH TVTLHĐ Ở CÁC

NƯỚC PHÁT TRIỂN

Học viên sẽ :

1 Biết được một số mô hình hỗ trợ tâm lý trong nhà

trường ở các nước trên thế giới.

2 Thiết kế được chương trình hoặc một số hoạt động tư vấn trong trường của mình.

Mục tiêu

Mục đích : giúp học sinh tự nhận thức bản thân, phát

triển các kĩ năng

Nội dung : thiết kế và cung cấp các chương trình, hoạt

động giáo dục cho học sinh

+ các bài học có cấu trúc về kỹ năng sống, giáo dục

nghề nghiệp, v.v được dạy trong lớp học hoặc theo

nhóm một cách định kì Chương trình này được cung cấp cho tất cả các em học sinh trong trường với mục tiêu phòng ngừa

Quy trình xây dựng : Phân tích nhu cầu, nghiên cứu thực trạng, thiết kế nội dung và bài giảng, tài liệu hướng

dẫn

Hình thức : Giờ học trên lớp, chương trình kiên môn,

hoạt động nhóm, xemina cho cha mẹ

Chương trình hướng dẫn

Mục đích : giúp học sinh và cha mẹ định hướng học tập, đào tạo và kế hoạch nghề nghiệp

Nội dung: các hoạt động giúp học sinh lên kế hoạch, theo dõi kế hoạch mà mình đặt ra và tự quản lý việc học tập của mình Học sinh và phụ huynh được tư vấn để có lựa chọn hợp lý về đào tạo và nghề nghiệp, để hiểu được

các kết quả đánh giá.

Hình thức : đánh giá tâm lý cá nhân/nhóm, tư vấn cá

nhân hoặc nhóm về mục tiêu học tập, nghề nghiệp v.v.

Lập kế hoạch cá nhân

Mục đích : Phòng ngừa và can thiệp

Nội dung : đáp ứng các nhu cầu, khó khăn, lo lắng, khủng hoảng trước mắt của học sinh.

Hình thức : tham vấn, trị liệu cá nhân/nhóm, liên kết dịch

vụ

Hỗ trợ tức thời

Mục đích : hỗ trợ trường, cán bộ phát triển và tích hợp công tác TVTLHĐ nhằm hướng đến giáo dục toàn diện cho học sinh

Nội dung: hoạt động quản lý để thiết lập, duy trì, phát triển tổng thể công tác TVTLHĐ như tổ chức tập huấn thường xuyên cho cán bộ TVTLHĐ, giáo viên; tạo điều kiện cho nghiên cứu; điều phối và quản lý các hoạt

động của công tác này; hợp tác và tham dự vào các

mặt hoạt động giáo dục khác để cung cấp cũng như

nhận các thông tin liên quan đến TVTLHĐ

Hình thức : thiết kế và xây dựng chương trình TVTLHĐ với BGH, quảng bá chương trình, tư vấn giáo dục cho BGH, tham gia đánh giá kết quả học tập của học sinh,

Hỗ trợ tổ chức

– Xây dựng mục tiêu hoạt động cho một năm học

– Thiết kế chương trình, các hoạt động TVTLHĐ cho năm 2012 cho trường mình

– Kế hoạch để triển khai các hoạt động đó

Hoạt động (100 phút)

Cảm ơn sự tham gia

của quý thầy cô!