TIỂU LUẬN - MỘT SỐ KỸ NĂNG THAM VẤN TÂM LÝ CƠ BẢN. VẬN DỤNG TRONG VIỆC NÂNG CAO HIỆU QUẢ CÔNG TÁC THAM VẤN TÂM LÝ CHO QUÂN NHÂN

Giống như việc lần đầu tập đi xe đạp hoặc chèo thuyền, việc học các kĩ năng tham vấn ban đầu bao giờ cũng cảm thấy lúng lúng. Tuy nhiên, bạn sẽ thấy rằng càng thực hành thì bạn càng tự nhiên và bạn sẽ cảm thấy dễ dàng…Kinh nghiệm cá nhân, trình độ đào tạo, dọc sách và trao đổi chuyên môn - tất cả đã giúp tôi hoà hợp tốt hơn các kĩ năng tham vấn của mình. Mặc dù tôi tin là một số người có tư chất của nhà tham vấn, nhưng tôi ngờ rằng người ta được sinh ra với khả năng tham vấn, mà phải học cách áp dụng các kĩ năng tham vấn. Trên thực tế, ngay cả những người có khả năng tự nhiên về giúp đỡ cũng cần được đào tạo để trớ thành các bậc thầy trong công việc họ đang làm.

MỘT SỐ KỸ NĂNG THAM VẤN TÂM LÝ CƠ BẢN VẬN DỤNG TRONG VIỆC NÂNG CAO HIỆU QUẢ CÔNG TÁC THAM VẤN TÂM LÝ CHO

QUÂN NHÂN

========================================

Nhà tâm lý học E Neukrug đã từng chia sẻ : Giống như việc lần đầu tập đi xeđạp hoặc chèo thuyền, việc học các kĩ năng tham vấn ban đầu bao giờ cũng cảm thấylúng lúng Tuy nhiên, bạn sẽ thấy rằng càng thực hành thì bạn càng tự nhiên và bạn

sẽ cảm thấy dễ dàng…Kinh nghiệm cá nhân, trình độ đào tạo, dọc sách và trao đổichuyên môn - tất cả đã giúp tôi hoà hợp tốt hơn các kĩ năng tham vấn của mình Mặc

dù tôi tin là một số người có tư chất của nhà tham vấn, nhưng tôi ngờ rằng người tađược sinh ra với khả năng tham vấn, mà phải học cách áp dụng các kĩ năng thamvấn Trên thực tế, ngay cả những người có khả năng tự nhiên về giúp đỡ cũng cầnđược đào tạo để trớ thành các bậc thầy trong công việc họ đang làm

Thực tế, trong quá trình tham vấn nhà tham vẫn có thể sử dụng rất nhiều kỹnăng như kĩ năng Lắng nghe, kĩ năng Đặt câu hỏi, kĩ năng Thấu hiểu, kĩ năng Phảnhồi, kĩ năng Diễn giải, kĩ năng Xứ lí sự im lặng, kĩ năng Thông đạt, kĩ năng Cungcấp thông tin, kĩ năng Bộc lộ bản thân và kĩ năng Đương đầu, nhưng không phải tất

cả các kĩ năng tham vấn đều có mức độ sử dụng vào thực tế là như nhau Và vì thếchúng kéo theo mức độ nghiên cứu đề hoàn thiện về mặt kĩ thuật sử dụng chúngcũng khác nhau Khi tham vấn, chúng ta không chỉ sử dụng từng kĩ năng tham vấnriêng lẻ, mà thường có sự kết hợp giữa các kĩ năng Ví dụ như nhà tham vấn trongkhi sử dụng kỹ năng thấu hiểu có thể kết hợp với kĩ năng đặt câu hỏi, như nhà thamvấn nói: “Chị cảm thấy lo lắng, bất an khi nhận thấy con gái mình yêu một mười màtheo chị cậu ta đang lừa dối cháu, dù chị đã nhắc nhở cháu nhiều lần nhưng cháu vẫn

bỏ ngoài tai Những người mẹ có yêu thương và trách nhiệm với con khi rơi vào tìnhthế của chị họ cũng có tâm trạng giống chị Vậy theo chị điều gì khiến con gái chịkhông nghe theo lời góp ý của chị? Hoặc, kĩ năng phản hồi có thể sử dụng –kết hợp

với kĩ năng đặt câu nhằm giúp nhà tham vấn nắm chắc hơn vấn đề của thân chủ Ví

dụ như nhà tham vấn có thể nói: “Như vậy là chị đã nói về sự giận dữ của mình khinghe tin chồng chị không chung thuỷ với chị và những suy nghĩ của chị hướng đếnviệc xin li hôn Vậy theo chị điều gì sẽ xảy ra với hai đứa con của mình khi cha mẹchúng li hôn?” Đối với nhà tham vấn mới hành nghề, việc tập luyện các thao tác củamột kĩ năng, hay việc vận dụng lồng ghép vài kĩ năng trong một thông điệp sẽ rấtlúng túng, vì khả năng điều phối cùng một lúc các thao tác hay các kỹ năng đơn lẻ làkhó Kinh nghiệm luyện kĩ năng của chúng tôi cho thấy chỉ khi nào người học cóhiểu biết lí thuyết về kĩ năng đó, nắm được trình tự của từng thao tác, có thái độ nhìnnhận tích cực về thân chủ, ít nhiều có một số phẩm chất của một nhà tham vấnchuyên nghiệp và kết hợp thực hành (luyện tập) kĩ năng thì lúc đó mới gọi là nắmvững kĩ năng Mặt khác, một kỹ năng tham vấn nào đó chỉ có thể trở nên sử dụng cóhiệu quả khi nó được kết hợp với sự biểu hiện phi ngôn ngữ (giọng nói, nét mặt, tưthế…) và thể hiện một cách phù hợp với bối cảnh của mối quan hệ tham vấn Ví dụ,thân chủ đang rất tức giận hay lo lắng về nan đề của họ, nhà tham vấn đặt câu hỏi,hay phản hồi bằng một giọng nói to hay nói nhanh, thì dù nhà tham vấn có thànhthục sử dụng các kĩ năng đến mấy cũng sẽ bị thất bại trong tình huống này Cũngnhư vậy, việc tham vấn khó đem lại kết quả khi thân chủ đang vui vẻ, nói nhiều cònnhà tham vấn lại trò chuyện với họ bằng một giọng nói đều đều, nói nhỏ, mặt khôngcười hay không nhìn họ khi nói chuyện

Trong các kĩ năng tham vấn, có một số kĩ năng được sử dụng chủ yếu, có tínhchất quyết định chính trong các buổi hoặc trong một giai đoạn của quá trình thamvấn và được gọi là những kỹ năng cơ bản của nhà tham vấn đó là : kĩ năng lắngnghe, kĩ năng đặt câu hỏi, kĩ năng thấu hiểu và kỹ năng diễn giải Trong phạm vi bài

tiểu luận này, tác giả xin được tập trung làm rõ « một số kỹ năng tham vấn tâm lý

cơ bản trên, vận dụng trong việc nâng cao hiệu quả công tác tham vấn tâm lý cho quân nhân trong quân đội hiện nay

I Một số kỹ năng tham vấn tâm lý cơ bản

1 Kỹ năng lắng nghe

a Khái niệm lắng nghe

Theo Từ điển tiếng Việt (Hoàng Văn Hành, 2003), lắng nghe là tập trung hếtsức để thu nhận cho được âm thanh”.Thực tế, nghe là để hiểu người khác Nghe đểtiếp nhận thông tin, để xác định phương hướng giao tiếp Người biết lắng nghe làngười biết tôn trọng lời nói, người nói Biết lắng nghe chứng tỏ người nghe là ngườiham hiểu biết, nghe để nói được tốt hơn và có cách cư xử hợp lí hơn Người biếtnghe thường là người có kĩ năng lắng nghe Lắng nghe trong giao tiếp hàng ngày làquá trình im lặng để thu nhận những thông tin phát ra từ người nói qua cơ quan thínhgiác (tai) Các nghiên cứu khoa học chỉ ra rằng: tốc độ lời nói của mỗi cá nhân là 125từ/ phút, trong khi con người có thể suy nghĩ nhanh gấp 4 lần nói Thời gian dư thừanày bộ não dành cho việc suy tư vấn đề khác Trong khi nghe, chúng ta thường chọnlọc những thông tin cần thiết cho mình và loại bỏ những thông tin không nằm trongnhu cầu của chúng ta Như vậy trong khi lắng nghe người khác, 1/4 thời gian tanghe, còn lại ta thường suy ngẫm, đánh giá đúng sai theo các chuẩn mực cá nhân hay

xã hội, đưa ra các phương án giải quyết… Lắng nghe như vậy là chưa đạt được yêucầu trong tham vấn

Trong tham vấn, nghe không phải là một hoạt động chỉ dùng có tai, mà phải sửdụng tất cả các giác quan Theo Dainow và Bailey, cách miêu tả tốt nhất của sự lắngnghe tích cực là “Nghe có kỉ luật” Còn C.Rogers lại cho rằng: “Lắng nghe có nghĩa làngừng nói, ngừng suy nghĩ” Con người có thể lắng nghe bằng tai, bằng trí tuệ, cònnhà tham vấn phải lắng nghe cả bằng trái tim! Lắng nghe tích cực là một kĩ năng khóluyện, nhưng lại là kĩ năng có tính chất quyết định đối với hiệu quả tham vấn E.D.Neukrug đã diễn tả việc lắng nghe của nhà tham vấn như sau: Trước hết là lắng nghebằng tai với tất cả khả năng của mình và lắng nghe không phải bằng tai, mà là mộttrạng thái như một cái ao hồ phẳng lặng Nó hoàn toàn yên tĩnh và khi ta ném một

viên lá xuống đó, nó sẽ tạo nên những gợn sóng nhỏ và biến mất Tôi nghĩ sự lắngnghe bên trong là sự lắng nghe không phải bằng tai, một trạng thái nơi mà tinh thầnhoàn toàn yên tĩnh và khi một câu hỏi xuất hiện trong tâm tưởng, câu trả lời sẽ là mộtgợn sóng nhỏ Trong tham vấn, lắng nghe là đi vào nội tâm của thân chủ, hiểu họtrong khung cảnh, quan điểm của họ Lắng nghe cũng là sự tập trung chú ý vào thânchủ, không để bị chi phối bởi những gì xảy ra xung quanh và trong chính lòng mình.

Kĩ năng lắng nghe thể hiện ở chỗ nhà tham vấn phải biết điều chỉnh mình, dừng nói,dừng suy nghĩ, tập trung vào các từ ngữ mà thân chủ nói ra mà không xem xét cácmối quan hệ khác Lắng nghe giúp nhà tham vấn đi vào nội tâm của thân chủ, hiểu

họ trong khung cảnh quan điểm của họ Lắng nghe không phải chỉ là im lặng bênngoài mà còn cần có sự im lặng bên trong Người nghe tốt phải biết ngừng tập trungvào dòng thác lũ của hình ảnh, cảm nghĩ và tư tưởng bên trong, chúng không ngừngtrôi và cản trở người nghe khỏi nắm bắt và hiểu được lời nói của người khác Việclắng nghe đích thực làm cho người nghe tự quên mình và tự làm trống rỗng hồnmình để đón nhận người khác”

Lắng nghe tích cực của nhà tham vấn được thực hiện khi họ nghe thấy bằngcảm quan; khi thân chủ nói là đang có vấn đề; khi vấn đề của thân chủ làm nhà thamvấn không dễ giải mã; khi nhà tham vấn thật sự chấp nhận, muốn giúp đỡ và kháchquan với khách hàng; khi nhà tham vấn không bị thúc bách về thời gian, không vộivàng, sẵn sàng chờ đợi, khi nhà tham vấn tin là thân chủ có thể tìm ra giải pháp chobản thân Ngược lại, quá trình lắng nghe tích cực bị cản trở khi nhà tham vấn đang cóvấn đề với bản thân mình hoặc nhà tham vấn có biểu hiện cảm xúc mạnh mẽ về nộidung vấn đề của thân chủ Mặt khác, khi nhà tham vấn có những tư tưởng định kiến

về thân chủ hoặc khi họ cố tìm cách hướng cho thân chủ suy nghĩ, cảm nhận theocách mà nhà tham vấn cho là phải như vậy thì sự lắng nghe cũng bị cản trở Ngoài

ra, khi nhà tham vấn đoán trước những điều thân chủ sẽ nói hoặc khi nhà tham vấn

có nhiều thông tin về thân chủ, hoặc đang bận nghĩ về những điều sẽ nói với thânchủ thì những thông tin này sẽ cản trở khả năng lắng nghe tích cực của nhà thamvấn Và cuối cùng khi nhà tham vấn bị tác động bởi ngoại cảnh như tiếng ồn, nhiệt

độ quá cao hay thấp, không khí ngột ngạt hay trong cơ thể cảm thấy bất an thì sựlắng nghe của họ cũng bị giảm sút hoặc bi ngưng trệ Ví dụ: Khi nghe thân chủ kể vềnhững trận đòn liên miên và “dã man” của người chồng đối với thân chủ và nhàtham vấn nhận thấy thân chủ không có ý định tố cáo hay “tạm lánh” Điều này đãlàm cho nhà tham vấn “ù tai” do cảm thấy không thoải mái với cách hành xử củathân chủ Mặt khác, đôi khi những câu chuyện của thân chủ này có thể như dao sắccứa vào nỗi đau đã được vùi kín nếu nhà tham vấn đã từng là nạn nhân của bạo hànhgia đình và trong thâm tâm nhà tham vấn sợ gợi lên qúa khứ đau buồn của mình Vìvậy nhà tham vấn có thể rơi vào trạng thái “nghe mà không thấy” Hoặc, nhà thamvấn đã có những cách hành xử biểu hiện sự né tránh mối quan tâm của hàng như: nóilảng chủ đề, trở nên lúng túng, hay vỗ về thân chủ làm yên lòng bề ngoài… Nhữngđiều này làm hạn chế việc lắng nghe của họ…

Trong trường hợp ngược lại, đôi khi nhà tham vấn cảm thấy có trách nhiệmphải giúp thân chủ giải quyết vấn đề nên đã đưa ra lời khuyên, đưa ra giải pháp, đặtnhiều câu hỏi vặn vẹo để thâu tóm nhiều nhất vấn đề của thân chủ, hoặc cảnh báonguy cơ theo xu hướng: “doạ dẫm” vô thức để thân chủ có hành động đi đến chấmdứt cuộc hôn nhân mà nhà tham vấn cho là nguy hiểm đó Hoặc có thể khi nhà thamvấn cảm thấy cách hành xử của thân chủ không phù hợp với giá trị và niềm tin củamình nên đã có thái độ hoặc biểu hiện về sự phán xét, chỉ trích, lên lớp về đạo đứcvới thân chủ Tất cả những biểu hiện trên đều cản trở việc nhà tham vấn lắng nghecác thân chủ nói về vấn đề của họ

Lắng nghe sẽ kém hiệu quả khi: Nhà tham vấn không kiên nhẫn chờ đợingười nói; Thông tin từ thân chủ đưa ra quá nhiều và gây nhiễu cho sự tập trung lắngnghe của nhà tham vấn; Nhà tham vận đang bận tâm với việc khác vì vậy không cókhả năng tập trung lắng nghe; Nhà tham vấn cho rằng những điều đang nghe không

có giá trị gì vì vậy sự lắng nghe tự động bi dập tắt; Nhà tham vấn vội vàng rút ra kếtluận và cho rằng mình đã rõ nan đề của thân chủ; Nhà tham vấn có thành kiến từtrước; Nhà tham vấn thiếu đồng cảm cũng dẫn đến sự kém lắng nghe; 8/ Nhà tham

vấn có thái độ tiêu cực với thân chủ và vấn đề của họ; Nhà tham vấn bị phân tán dongoại cảnh gây ra như tiếng ồn, nhiệt độ không phù hợp; Hoặc do cách nói chuyệnkém của thân chủ.

Có thể nhấn mạnh một số rào cản chính dẫn dấn việc lắng nghe sẽ kém hiệuquả - “nghe” mà không “thấy”:

Thông tin quá tải Thông tin quá nhiều trong quá trình giao tiếp cũng là một

trở ngại bởi nó làm cho người tiếp nhận thông tin bị phân tán, không thể tập trungvào những tin tức quan trọng Để tránh tình trạng này nhà tham vấn cần nhanh chóngphát hiện và truyền đi những thông tin quan trọng và loại bỏ những thông tin thừa.Cần xếp thứ tự ưu tiên, thứ tự quan trọng của thông tin theo ba cấp: (1) thông tin cầnphải biết, (2) thông tin biết thì tốt không biết cũng không sao và (3) thông tin khôngcần biết Trong truyền thông sức khoẻ cần tập trung vào loại thông tin thứ nhất

Tính chất phức tạp của thông tin Tin tức trong lĩnh vực sức khoẻ rất phức tạp

vì liên quan tới nhiều khía cạnh thể lực, tinh thần, xã hội, văn hoá, lối sống v.v…Cần chú ý tới việc mã hoá thông tin một cách rõ ràng? chính xác và dễ hiểu đối vớingười nhận tin Đặc biệt cần tạo ra mối liên hệ ngược, tức là hỏi lại xem người nhậntin có khó khăn hay câu hỏi gì liên quan tới nội dung bản tin nhận được không

Sự khác biệt về vị thế Các chương trình giáo dục và nâng cao sức khoẻ cộng

đồng thường do các nhà chuyên môn khởi xướng Vì vậy rất dễ gây cảm giác làchương trình đó do những người ngoài cuộc, do cấp trên đưa xuống cho người dân

Do đó sẽ gây ra khoảng cách trong giao tiếp Cần tránh tình trạng thông tin mộtchiều từ trên xuống, từ ngoài vào Để khắc phục cần khuyến khích mọi người phátbiểu, trình bày ý kiến của họ

Thiếu sự tin cậy: Lòng tin cậy là một nhân tố làm tăng tính hiệu quả của giao

tiếp Chỉ khi có đủ niềm tin lẫn nhau các bên giao tiếp mới trao đổi đầy đủ và cởi mởcác thông tin cần thiết và ủng hộ hay hợp tác với nhau Nguyên tắc cơ bản để xây

dựng lòng tin là phải đặt niềm tin vào người mình giao tiếp Cần trao đổi cởi mở,chia sẻ và tôn trọng ý kiến của người khác.

Trong khi đó cuộc tham vấn chỉ đem lại hiệu quả khi thân chủ cảm nhận được

sự quan tâm của nhà tham vấn thông qua kĩ năng lắng nghe Sự lắng nghe của nhàtham vấn giúp thân chủ cảm thấy được động viên để tiếp tục chia sẻ Do đó họ nóinhiều hơn, chia sẻ cám giác của mình nhiều hơn là trình bày vấn đề của mình, thânchủ cảm thấy giải toả và giải phóng được mình khỏi sự kiềm chế của người khác Vànhư vậy tham vấn dễ dàng hơn trong sự tự định hướng, tự có trách nhiệm và tự lậpvới vấn đề của mình Điều quan trọng của việc lắng nghe trong tham vấn là giúp pháttriển mối quan hệ nồng nhiệt và gần gũi giữa nhà tham vấn và thân chủ

b Các yếu tố của sự lắng nghe

Katheryn Geldard và David Geldardl chỉ ra sáu thành tố chính của sự lắngnghe tích cực Đó là: hoà nhập với ngôn ngữ cơ thể của thân chủ; nhấn mạnh; sửdụng những câu trả lời tối thiểu; lưu ý điều thiếu sót; sử dụng sự phản ánh; sử dụngviệc tóm tắt Dưới đây chúng ta sẽ phân tích cụ thể các thành tố này

Một là, Nhà tham vấn hoà nhập với ngôn ngữ cơ thể của thân chủ hay còn gọi là sự đáp ứng không lời Khi lắng nghe tích cực, nhà tham vấn tự động có những

hành vi phi ngôn ngữ phù hợp với tư thế của thân chủ Đó là đáp ứng phi ngôn ngữ,

sự hoà nhập của ngôn ngữ cơ thể với thông tin thân chủ đang chia sẻ Nó thể hiện sựlắng nghe tích cực của nhà tham vấn Sự hoà nhập này đem đến cho thân chủ mộtthông điệp là “Tôi đang lắng nghe anh đây”, “Tôi đang muốn giúp anh đây” Sự hoànhập của nhà tham vấn thể hiện ở tư thế, hành vi cơ thể giống như của thân chủ.Chẳng hạn, khi thân chủ ngồi thoải thái, nhà tham vấn đáp ứng một cách tự nhiên vớidáng vẻ thoải mái Barry Neil Kaufman đã kể lại kinh nghiệm hòa nhập ngôn ngữ cơ

thể của mình với thân chủ trong cuốn “Hãy để lớp trẻ yêu thương” như sau: Cháu thấy thế nào David?Cháu không muốn nói…Tuy mất lòng, mặt cậu không thể hiện

giận dữ thật sự Cậu đấm tay trong mấy phút Tôi ngồi xuống gần, bắt chước cậu

David nghi ngờ nhìn tôi rồi thôi đấm Tôi cũng làm thế Khi cậu lại đấm, tôi cũng lạilàm thế Cậu liếc mắt quan sát tôi Bỗng nhiên cậu đứng lên nói…

Nhà tham vấn có thể gật đầu khi công nhận điều thân chủ nói, hoặc bày tỏ nétmặt phù hợp với tâm trạng của thân chủ cũng thể hiện mức độ hòa nhập của nhàtham vấn Thực tế cho thấy việc nhà tham vấn hoà nhịp với tốc độ lời nói và giọngnói của thân chủ, như khi thân chủ nói nhanh, nhà tham vấn đáp ứng nhanh, còn khithân chủ đang buồn và nói chậm thì nhà tham vấn cũng nên nói chậm cho thấy cóảnh hưởng rất lớn khi nhà tham vấn bày tỏ sự thấu hiểu Thông thường người họckhi bắt đầu luyện kĩ năng thấu hiểu, họ tập trung vào “công thức” để nói sao chođúng, mà không để ý đến sự hòa nhịp vào giọng nói hay tốc độ nói của mình vớithân chủ Vì vậy, câu nói của họ dù đúng những khi nghe thân chủ vẫn không cócảm giác được thấu hiểu, được vơi đi nỗi lòng Điều này là do tốc độ và giọng nóicủa người học không bắt nhịp được với tâm trạng của thân chủ Việc hoà nhịp trongmức độ tiếp xúc thích hợp bằng mắt cho thấy rất quan trọng và đem lại hiệu quả rất

rõ ràng trong khi trò chuyện với thân chủ Vì mỗi thân chủ có một mức độ tiếp xúcbằng mắt khác nhau Điều này phụ thuộc vào văn hoá, thói quen, mức độ tự đánh giábản thân Không ít thân chủ cảm thấy thoải mái hơn nếu nhà tham vấn tránh sự tiếpxúc bằng mắt một cách quá trực diện, hoặc ngồi gần hơn hay xa hơn một chút Nhàtham vấn phải quan sát trước để giữ được khoảng cách cho thân chủ cảm thấy an toàn

Hai là, Sử dụng câu trả lời tối thiểu Khi nhà tham vấn chú ý nghe nhiều hơn là

nói, thì việc sử dụng câu trả lời tối thiểu tự nó sẽ diễn ra Nhà tham vấn sử dụng câu trảlời tối thiểu như: gật đầu, hoặc những tiếng” a ha”, “phải”, “được”, “điều đó đúng”,

“ừ”, “à”, hay có thể dài hơn:”vâng, tôi hiểu”, “ tôi đang nghe anh nói”, “tiếp tục đi”…Điều này làm cho thân chủ cảm thấy mình đang được chú ý, được quan tâm, vì vậy họmuốn nói nhiều hơn, họ sợ nói bỏ sót, nói không hết sẽ làm cho nhà tham vấn khônghiểu họ Để giữ được sự khách quan trong câu chuyện của thân chủ, nhà tham vấnkhông nên bộc lộ quá lộ liễu sự tán thưởng hay không tán thưởng (thái độ) của mình

Ví dụ: “ối”; “chà”, “thật kinh khủng” Những câu trà lời tối thiểu mạnh mẽ có thể làm

cho thân chủ phán đoán về thái độ của nhà tham vấn Từ đó có thể ngăn cản, chuyểncảm xúc hoặc bóp méo thông tin từ phía thân chủ do sợ không được sự tán thưởngcủa nhà tham vấn Câu trả lời tối thiểu thực chất chỉ là ghi nhận việc thân chủ đangđược lắng nghe, vì vậy nhà tham vấn cần sử dụng hợp lí các câu trả lời tối thiểu Nếu

sử dụng quá nhiều, thường xuyên sẽ gây xao lãng, hoặc trở thành xâm phạm mốiquan hệ thân chủ trọng tâm

Ba là, Nhấn mạnh Khi lắng nghe, nhà tham vấn có thể nhấn mạnh điều thân

chủ nói bằng cách nhắc lại những từ chốt, hoặc sử dụng các biểu hiện của hành viphi ngôn ngữ, như: gật dầu, dướn mắt, sử dụng cường độ, nhịp độ giọng nói v.v…nhằm giúp cho thân chủ tăng cường và lưu ý những thông tin vừa nói Nhấn mạnhthường được sử dụng như một kĩ năng phản hồi khi tham vấn Sự nhấn mạnh củanhà tham vấn chỉ nhằm mục đích khuyến khích thân chủ tiếp tục câu chuyện củamình và thể hiện sự ủng hộ, sự nhiệt tình trong đàm thoại của nhà tham vấn về vấn

đề được nói đến, mà không có ý gợi ý hay dẫn dắt thân chủ theo cách nhìn của nhàtham vấn

Bốn là, Sử dụng sự phản hồi Mục đích của phản hồi là cho thân chủ thấy nhà

tham vấn hiểu thân chủ đã cảm thấy như thế nào về điều họ nói, qua đó giúp thânchủ đánh giá và kiềm chế xúc cảm của họ S.Nirenberg (1987) cho rằng: Việc nhàtham vấn lắng nghe khiến thân chủ cảm thấy được an ủi, chia sẻ và anh ta có thểđược sự chú ý lắng nghe của nhà tham vấn “vuốt ve nịnh bợ” nhưng lát sau anh ta cóthể bực tức nếu nhà tham vấn không cho lại anh ta thứ gì Điều này có nghĩa là, nếunhà tham vấn chỉ biết nghe (khai thác) tất cả những tin tức hữu ích từ thân chủ vàkhông có một sự phản ánh gì cả, thân chủ có thể sẽ cảm thấy như mình bị lợi dụng,

kĩ năng lắng nghe đòi hỏi nhà tham vấn phải cho thân chủ biết một cách thườngxuyên xem nhà tham vấn nhìn nhận vấn đề của thân chủ như thế nào theo các thôngtin mà thân chủ cung cấp Vì vậy nhà tham vấn cần phản ánh lại những gì mình cảmnhận cũng như thân chủ cảm nhận để thân chủ có khoảng thời gian yên lặng để xemxét những gì mình nói ra Lắng nghe tích cực còn thể hiện ở việc nhà tham vấn đang

quan tâm tới nội dung và chi tiết câu chuyện của thân chủ, biểu hiện qua kĩ năng đặtcâu hỏi Việc đặt câu hỏi đi trúng vào vấn đề của thân chủ và phản ánh lại rõ ràngchính xác cảm xúc cũng như nội dung vấn đề của thân chủ cũng thể hiện một sự lắngnghe tích cực, chủ động Phản ánh cũng giúp thân chủ ý thức về sự hiện hữu các vấn

đề trong bản thân mình một cách tốt hơn Nhà tham vấn có thể sử dụng phản ánhnhư sau: “Dường như bạn đang cảm thấy…”, hay “Cứ như điều bạn mô tả thì aitrong tình cảnh này cũng cảm thấy não lòng”, hay “Bạn lo lắng khi thấy con mìnhsay sưa với các trò chơi điện tử hơn là học”

Năm là, Lưu ý điều thiếu sót Bằng cách lắng nghe tích cực, nhà tham vấn

nhận ra được trong câu chuyện của thân chủ có những thông tin mập mờ, chưa đầyđủ; những thông tin bị mâu thuẫn; những ý nghĩ tiềm ẩn Hoặc đó có thể là nhữngkhoảng ngừng trong câu nói, những chỗ thiếu logic trong câu chuyện, sự thở dài, nóilạc chủ đề, tư thế bồn chồn, cựa người liên tục hay những động tác thừa trong khi tròchuyện với nhà tham vấn Những thiếu sót trong thông tin có thể còn được nhận biếtqua các cơ chế phòng vệ mà thân chủ sử dụng một cách vô thức khi lo âu, căngthẳng Bằng cách nhẹ nhàng và không đường đột, nhà tham vấn lưu ý thân chủnhững dấu hiệu của sự thiếu sót này Đây là những thông tin hữu ích giúp cho nhàtham vấn và đặc biệt là thân chủ sáng tỏ, thấu hiểu vấn đề thực tế của mình

Sáu là, Tóm tắt, tóm lược Mục đích của tóm tắt là đưa toàn bộ phần câu

chuyện của thân chủ vào một trọng tâm, qua đó để tạo đà thảo luận những khía cạnhkhác của vấn đề, để tóm tắt, nhà tham vấn có thể nói: “Những ý chính mà bạn đã nêu

ra là…”, hay “Nếu tôi hiểu không sai thì bạn nhìn nhận vấn đề này là…” Khi nhàtham vấn tích cực lắng nghe thân chủ, bằng trực giác, nhà tham vấn phải tóm tắt,gom lại những điểm chính trong nội dung câu chuyện của thân chủ và cũng là đểkiểm lại những cảm xúc mà thân chủ đã mô tả Đây chỉ là sự nhặt nhạnh lại nhữngđiểm nổi bật nhất, hoặc quan trọng nhất trong mỗi đoạn của câu chuyện mà thân chủnói ra Thông thường khi thân chủ đang rối bời các cảm xúc có thể họ bị lẫn lộn cácchi tiết khách quan với cảm nghĩ, kinh nghiệm chủ quan của mình Sự tóm tắt làm

sáng tỏ điều thân chủ nói và đặt thông tin vào trình tự của nó để thân chủ có một hìnhảnh rõ rệt và tập trung chú ý tốt hơn, nhờ thế thân chủ có cơ hội tìm giải pháp chocác vấn đề của mình.

c Luyện kĩ năng lắng nghe

Để luyện khả năng lắng nghe, người học phải thực hiện một trình tự lắng nghebao gồm các thao tác sau:

1 Nhà tham vấn đặt câu hỏi mở để thân chủ bắt đầu câu chuyện của mình.Đây cũng là việc khai thác thông tin để làm sáng tỏ vấn đề của thân chủ Nếu thânchủ lạc sang chủ đề khác không quan trọng có thể phản hồi để hướng thân chủ quaylại chủ đề chính Điều này tạo cho thân chủ cảm giác là nhà tham vấn đang tập trungnghe thân chủ, đang cố gắng hiển thân chủ, vấn đề của thân chủ là quan trọng vớinhà tham vấn Có thể đề nghị thân chủ giải thích thêm nếu nhà tham vấn chưa hiểuchỗ nào đó Tuy nhiên im lặng lắng nghe vẫn là quan trọng nhất

2 Nhà tham vấn bày tỏ sự khích lệ bằng các biểu cảm phi ngôn ngữ và đôikhi diễn giải điều thân chủ chia sẻ để duy trì sự tiếp tục chia sẻ nhiều hơn của thânchủ

3 Nhà tham vấn sử dụng phản hồi để cho thân chủ thấy nhà tham vấn hiểucâu chuyện của thân chủ ra sao, hoặc nói lời thấu hiểu vào cảm xúc của thân chủ vàkèm câu hỏi để làm rõ cảm xúc hay hành vi của thân chủ (nếu cần)

4 Nhà tham vấn sử dụng tóm lược Khi tóm lược, nhà tham vấn cần lưu ýtránh đề cập đến phản ứng cá nhân của mình, tránh bình luận, cho lời khuyên hayphán xét câu chuyện của thân chủ Các tiểu hoạt động này có ảnh hưởng tới nhau vàđược nhà tham vấn điều chỉnh chúng cho phù hợp với nhu cầu của khách hàng Vàkhông phải lúc nào nhà tham vấn cũng qua bốn bước như vậy

Lắng nghe trong tham vấn thực chất là một nghệ thuật – Nghệ thuật lắngnghe Kĩ năng lắng nghe trong tham vấn được coi là một trong những kĩ năng quantrọng bậc nhất, cơ bản nhất, nó được coi là bí quyết dẫn tới thành công trong thamvấn Lắng nghe tích cực là một hoạt động rất khó, vì xu hướng của con người là khinghe luôn đối chiếu với hiểu biết của mình; luôn lấy kinh nghiệm của mình làmthước đo cho mọi vấn đề (ngay cả khi họ không nói).

2 Kỹ năng đặt câu hỏi

a Khái niệm đặt câu hỏi

Hỏi là cách thức trong đó người hỏi muốn khai thác thông tin từ người đượchỏi, nhằm mục đích nào đó Hỏi trong tham vấn không chỉ khai thác những thông tin

bề nổi có liên quan đến sự kiện của thân chủ, mà qua đó làm toát lên những thông tinđược ẩn chứa đằng sau sự kiện đó, ưu thế của kĩ năng này trong tham vấn là khôngchỉ làm cho thân chủ nói ra những điều mình biết mà còn khiến cho thân chủ nói ra

cả những điều đã bị quên đi trong quá khứ

Theo E.D.Neukrug, các câu hỏi là công cụ để tập hợp thông tin của nhà thamvấn, nhưng để đưa ra được các câu hỏii có hiệu quả nhà tham vấn phải trả lời đượccác câu hỏi: Câu hỏi sẽ đem lại mục đích gì? Khi nào nên đặt câu hỏi? Câu hỏi thểhiện bằng cách nào thì tốt hơn? Tạo sao lại phải đưa ra câu hỏi? Sử dụng câu hỏingắn hay dài?… Sử dụng tốt kĩ năng hỏi, nhà tham vấn sẽ thúc đẩy thân chủ đánhgiá những hành vi, suy nghĩ, cảm giác nào là có hiệu quả trong việc họ nhận đượcđiều gì họ muốn thông qua khám phá những mẫu hình hành vi trong quá khứ củathân chủ, phát hiện những vấn đề chưa được bộc lộ, khuyến khích khả năng thay đổi

và tự bộc lộ một cách sâu sắc ở thân chủ…

2 Các loại câu hỏi

Có rất nhiều cách hỏi khác nhau Mỗi nhà tham vấn dựa vào kinh nghiệm củamình có thể vận dụng và sáng tạo các kiểu hỏi khác nhau cho mình Tất cả đều nhằm

mục đích làm sáng tỏ vấn đề cần hỏi Có thể kể ra các dạng hỏi đã được nhắc tớinhiều hơn cả:

Câu hỏi đóng Đó là những câu hỏi đưa đến câu trả lời cụ thể, đơn giản, ngắn:

“có” hoặc “không” và thường bắt đầu với những từ “đã”, “có thể”, “sẽ”, “có phải”…Câu hỏi đóng giới hạn cách trả lời của thân chủ Loại câu hỏi có phương án trả lời

“có”– “không” này đã được nhà tham vấn dự đoán trước, vì phương án trả lời đãnằm trong câu hỏi đó với ý khẳng định hay phủ định một vấn đề nào đó mà nhà thamvấn muốn biết, và nó nhằm để kiểm tra thông tin hơn là phát hiện thông tin Câu hỏiđóng không phải là câu hỏi gợi mở nên nó cung cấp thông tin rất ít cho người hỏi

Khi nhà tham vấn hỏi theo dạng đóng thì dù ít hay nhiều thân chủ cũng bị dẫndắt bởi nhận thức, thái độ của nhà tham vấn Do đó cần phải hạn chế tối đa loại câuhỏi đóng vì có thể kết quả cho không khách quan, nó chạy theo lối suy luận của nhàtham vấn mà không theo logic sự việc hay logic của thân chủ Đôi khi nó còn gâykhó chịu, phản cảm cho người được hỏi Tuy nhiên nó có ích khi nhà tham vấn cầnkhẳng định một thông tin cụ thể nào đó

Câu hỏi mở Đặt câu hỏi mở cho thân chủ nhìn chung được đánh giá cao hơn

nhiều so với câu hỏi đóng Câu hỏi mở đòi hỏi thân chủ trả lời theo nhiều cách khácnhau, mà không chỉ là “có” hay “không” Câu hỏi mở khuyến khích thân chủ nói vềmình nhiều hơn với sự đa dạng về từ ngữ và cách mô tả Điều này cho phép thân chủbày tỏ những cảm xúc hay suy nghĩ của mình về vấn đề đang xảy ra Câu hỏi mở chophép nhà tham vấn khai thác vấn đề ở mức độ sâu hơn và cũng tạo điều kiện cho nhàtham vấn giúp thân chủ đi sâu vào các tình huống của nan đề Câu hỏi mở rất phùhợp với giai đoạn tìm hiểu vấn đề và lựa chọn giải pháp hành động

Câu hỏi mở thường bắt đầu với các từ “thế nào”, “khi nào”, “cái gì”, “ai”… vàthường đạt được những câu trả lời miêu tả Khi trả lời các câu hỏi mở, sự kiện và cảmxúc của thân chủ thường được bày tỏ Điều này giúp cho nhà tham vấn nhìn vấn đề củathân chủ khách quan hơn, tránh cho nhà tham vấn hướng vấn đề theo quan điểm của

mình và rất dễ dẫn dắt thân chủ theo quan điểm đó Để đảm bảo tính khách quan trongviệc giúp đỡ thân chủ, nhà tham vấn phải chủ yếu sử dụng câu hỏi để gợi mở vấn đề,đồng thời để thân chủ diễn đạt vấn đề của mình một cách tự nhiên nhất Ví dụ về cáccâu hỏi mở: Chị nghĩ như thế nào về công việc của mình? Chị cảm thấy…

Câu hỏi trực tiếp – gián tiếp Benjamin (1987) lưu ý rằng một câu hỏi sẽ đem

lại cuộc trò chuyện cởi mở hơn nếu nó được hỏi một cách gián tiếp Nhà tham vấn cóthể hỏi theo cách gián tiếp như: “Chắc hẳn ông phải có nhiều cảm xúc liên quan đếnviệc bỏ đi của vợ ông?”, thay vì hỏi trực tiếp có thể dẫn tới thiếu tế nhị, như “Khi vợông bỏ đi cảm xúc nào ngự chế trong con người ông?” hoặc “Chắc ông đã tức giậnlắm khi vợ ông bỏ ông ra đi?” Cũng như vậy, thay vì hỏi: “Ông đã xử sự như thếnào khiến vợ ông bỏ đi?” nhà tham vấn có thể hỏi: “Điều gì khiến vợ ông bỏ đi?”

Câu hỏi về nhận thức, xúc cảm và hành vi Câu hỏi tập trung làm rõ trạng thái

tâm lí của thân chủ hoặc người khác có liên quan tới nan đề của thân chủ: Kiểu thuthập thông tin theo hướng này sẽ giúp thân chủ ý thức về bản thân và sự trải nghiệmtâm lí rõ ràng hơn Thông thường các câu hỏi về nhận thức, xúc cảm và hành vithường là trực diện và rõ ràng

Câu hỏi phản hồi Đây là loại câu hỏi khuyến khích thân chủ ý thức tốt hơn về

vấn đề họ vừa trình bày, nó giúp cho nhà tham vấn và thân chủ xem xét sự kiện nàytrong mối quan hệ với các sự kiện khác một cách khách quan

Câu hỏi dẫn dắt là một dạng của câu hỏi đóng có sự gợi ý câu trả lời trong.

Ví dụ, “Tôi không ngờ chị ta lại xử sự tồi tệ như vậy với con mình, anh thấy thế nào

về chị ấy?”; hoặc: “Mọi việc như vậy là tốt lắm rồi, chị còn phàn nàn điều gì nữakhông?” Nhà tham vấn cũng không nên đưa ra câu hỏi rồi đưa luôn các câu trả lờinhiều lựa chọn Điều này ngăn cản thân chủ nghiên cứu kĩ các khả năng: “Bạn cảmthấy thế nào về điều đó – buồn, vui, giận dữ…?”

Câu hỏi lựa chọn Câu hỏi lựa chọn hướng thân chủ đến một sự mạch lạc

trong tư duy; so sánh, cân nhắc vấn đề có lựa chọn hoặc thế này hoặc thế kia Điều

này giúp thân chủ ý thức được điều nào là quan trọng hơn cho mình và thân chủ chịutrách nhiệm về sự lựa chọn các giải pháp hành động của mình.

Câu hỏi vòng vo Kiểu hỏi này không gây cảm giác tự vệ ở thân chủ Nhà

tham vấn có thể sử dụng “người thứ ba” để làm rõ những thông tin: những thái độ,cảm nghĩ của thân chủ về vấn đề của người khác”, mà trên thực tế thân chủ đang trảinghiệm vấn đề của mình Cô đang có một vấn đề khó khăn cần nhờ cháu giúp Cô cómột người bạn nhỏ cỡ tuổi của cháu, không hiểu có chuyện gì mà mấy hôm nay bạn

ấy không chịu đi học, bỏ cả ăn uống Cô rất muốn giúp bạn ấy nhưng không biếtphải làm gì Theo cháu, điều gì có thể xảy ra với bạn ấy? Theo em thì mẹ sẽ làm gìkhi biết em thường hay đánh em trai của em, Cô chưa mường tượng được là bố em

sẽ phản ứng như thế nào khi biết chị em đã giấu bố về một số chuyện của em ởtrường?

Khi trả lời xoay quanh các mối liên hệ thân chủ thường bày tỏ quan niệm, thái

độ của mình Về bản chất, câu hỏi nhà tham vấn đang hỏi là về chính các vấn đề củathân chủ Kiểu hỏi vòng vo, hỏi xoay quanh này rất phù hợp trong tham vấn trẻ em

và thanh thiếu niên, hỏi cho những người có học vấn thấp, hoặc những người có khảnăng đương đầu hạn chế

Câu hỏi chuyển tiếp Loại câu hỏi này giúp cho thân chủ liên thông mạch tư duy,

còn nhà tham vấn tập trung vào những vấn đề hiện hữu của thân chủ và tránh cho nhàtham vấn đi lạc vấn đề hoặc khai thác thông tin theo ý của nhà tham vấn Câu hỏichuyển tiếp khuyến khích thân chủ tích cực trò chuyện, nó không những “ngắt” được sựlạc mạch của thân chủ mà còn giúp chuyển tiếp vấn đề một cách linh hoạt

Câu hỏi ngoại lệ Câu hỏi ngoại lệ giúp thân chủ tư duy không theo khuôn

mẫu cố định, mà nhìn nhận vấn đề theo khía cạnh khác của một hành vi xấu Câu hỏihướng thân chủ tới hành vi ngoại lệ giúp thân chủ kiểm soát tốt bản thân Câu hỏingoại lệ chỉ nên sử dụng khi nhà tham vấn có hiểu biết tốt về thân chủ, nắm tốt

những hành vi gây hạn chế sự thay đổi ở thân chủ Câu hỏi ngoại lệ thường bắt đầu

từ mệnh đề “có bao giờ”, “có khi nào”, “liệu có thể”

Câu hỏi tưởng tượng Những câu hỏi này thường buộc thân chủ phải tưởng

tượng, phải giả định Chúng giúp cho thân chủ tư duy sâu hơn về những thứ chưaxảy ra, giúp bộc lộ những mong muốn thầm kín và giúp thay đổi cách nhìn Ở mộtgóc độ nào đó nó giúp thân chủ chuẩn bị một tinh thần sẵn sàng cho những thực tế sẽxảy ra Câu hỏi tưởng tượng thường bắt đầu với từ “nếu”

Câu hỏi kép Câu hỏi kép là câu hỏi nhà tham vấn đặt ra cùng một lúc với

nhiều câu hỏi Hỏi như vậy thân chủ có cảm giác bị chất vấn dồn dập và nó làm rốiloạn cảm xúc hay rối loạn thông tin vì thân chủ không biết phải đáp ứng như thế nào.Trong tham vấn nên lưu ý tránh sử dụng loại câu hỏi cùng một lúc đưa nhiều ý hỏivới nhiều phương án trả lời Đây là một dạng câu hỏi kép

Trong khi đặt câu hỏi, nhà tham vấn nên thận trọng với câu hỏi tại sao Câuhỏi tại sao là một câu hỏi mở nhưng nó có vẻ như buộc tội và đôi khi nó ám chỉ rằngngười được hỏi đã hoặc đang làm điều gì đó sai Câu hỏi tại sao có thể làm cho thânchủ phải giải thích dài dòng, không rõ ràng và có thể làm cho thân chủ có cảm giác tộilỗi Câu hỏi tại sao có thể dẫn dắt trẻ đến việc trả lời bằng những câu trả lời có suy tínhhơn là tập trung vào điều gì xảy ra bên trong lòng trẻ Những cậu trả lời này thườngliên hệ đến những sự kiện hoặc những vấn đề bên ngoài trẻ, không liên hệ với nhữngkinh nghiệm bên trong của trẻ, thiếu đi nội dung tình cảm, các câu trả lời thường rơivào che lỗi hay biện bạch bởi vì câu hỏi tại sao làm cho người ta vô tình tự vệ

Trong trường hợp câu chuyện của thân chủ bị xem là lạc hướng trong cuộctham vấn, nhà tham vấn cần gợi mở câu hỏi để thân chủ tập trung vào chủ đề Mặtkhác, nhà tham vấn cũng đừng bao giờ nêu những câu hỏi chỉ để thỏa mãn tính tò

mò của mình Việc nhà tham vấn đặt nhiều câu hỏi sẽ biến thân chủ thành người thụđộng Thân chủ sẽ chỉ trả lời hay nói khi nhà tham vấn hỏi

Cách hỏi phù hợp nhất là đi theo logic của sự kiện và tư duy của thân chủ.Chẳng hạn, khi có nan đề, nhà tham vấn giúp thân chủ mô tả hiện trạng bằng cáchđặt câu hỏi như thế nào? Sau đó yêu cầu phân tích, lí giải vì sao như thế? Và cuốicùng thân chủ trả lời câu hỏi nó là gì?

3 Luyện kĩ năng đặt câu hỏi

Kĩ năng hỏi không chỉ đơn thuần là biết các cách để đặt câu hỏi như câu hỏiđóng, mở, chất vấn; nhận biết câu hỏi đó nhằm khai thác cảm xúc, nhận thức, hayhành vi; biết được ưu nhược điểm của từng loại câu hỏi… Điều quan trọng là phảinhận biết nội dung cần hỏi Điều này có nghĩa là nhà tham vấn phải tôn trọng trật tựlôgíc của các tình tiết câu chuyện; các cảm xúc hay nhận thức hiện đang ngự trị trongthân chủ Các câu hỏi đặt ra phải giúp cho thân chủ nhìn được vấn đề như nó đangtồn tại Khi câu hỏi đưa ra đi theo logíc và mối quan tâm của nhà tham vấn thì dù kĩthuật hỏi rất tốt, thân chủ nói có nhiều, nhưng làm xáo trộn vấn đề và tâm can củathân chủ là không tránh khỏi Điều này có thể làm thân chủ “quên quên”, “nhớ nhớ”hay đảo lộn thông tin, cản xúc Hỏi như thế không gọi là thân chủ trọng tâm trongkhai thác thông tin Một trong những mục tiêu đầu tiên của tham vấn là giúp thânchủ nhìn nhận được những cảm xúc “tại đây”, “ngay bây giờ” – cái đang ngự trịtrong lòng thân chủ cần được “lôi ra” một cách có kĩ thuật để thân chủ đối mặt Đểbiểu thị kĩ năng hỏi chúng tôi xin phân tích hai ví dụ sau:

Ví dụ 1: “Nam, 13 tuổi, học lớp 7 Em đã bỏ học từ môtt tuần nay Sự việc làcách đây một tuần, cô giáo chủ nhiệm phát hiện ra bị mất 100.000đ Một vài bạntrong lớp nói rằng trong giờ giải lao đã nhìn thấy Nam đứng cạnh túi xách của cô.Một vài bạn khác nói là đã nhìn thấy Nam ăn quà ngoài chợ sau buổi học hôm đó

Cô giáo đã gặp riêng Nam để hỏi nhưng em nhất quyết nói mình bị oan Bạn bè nghingờ em là kẻ ăn cắp Được biết là Nam đã bị bố đánh một trận đòn nhừ tử khi nhàtrường thông báo cho gia đình về chuyện này” Trong vai trò là người giúp đỡ thiếu

kĩ năng, chúng ta đưa ra số câu hỏi đóng chưa đúng kĩ thuật có thể là: