Nghệ thuật bài chòi dân gian bình định

Nghệ thuật bài chòi dân gian bình định Nghệ thuật bài chòi dân gian bình định Nghệ thuật bài chòi dân gian bình định Nghệ thuật bài chòi dân gian bình định Nghệ thuật bài chòi dân gian bình định

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VĂN HÓA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

KHOA QUẢN LÝ VĂN HÓA, NGHỆ THUẬT

TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN

CƠ SỞ VĂN HÓA VIỆT NAM

HỌ VÀ TÊN: ĐÀO TRỌNG LƯU

MÃ SỐ SINH VIÊN: D20QL083 LỚP: ĐH 20DTCSKVH KHÓA HỌC: 2020 - 2024 GVGD: ĐẶNG THỊ KIỀU OANH

TP.HỒ CHÍ MINH – 2021

M Ụ C L Ụ C

1 ĐẶT VẤN ĐỀ 1

2 NỘI DUNG CHÍNH 2

2.1 Lịch sử ra đời và phát triển của nghệ thuật Bài chòi 2

2.2 Đặc trưng và thi pháp của nghệ thuật bài chòi 5

2.3 Giá trị của nghệ thuật bài chòi 9

3 KẾT LUẬN 11

TÀI LIỆU THAM KHẢO 13

PHỤ LỤC HÌNH ẢNH 14

NGHỆ THUẬT BÀI CHÒI TẠI

TỈNH BÌNH ĐỊNH

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Nghệ thuật Bài Chòi là thú vui tao nhã của người dân miền Trung Việt Nam nhân dịp đầu xuân Đây vừa là loại hình nghệ thuật diễn xướng mang tính sáng tạo ngẫu hứng, vừa là trò chơi dân gian vui nhộn, đầy trí tuệ, ra đời từ nhu cầu liên lạc với nhau giữa các chòi canh trên nương rẫy, ở vùng trung du, rồi lan rộng đến các vùng nông thôn và ra cả miền biển Bài Chòi

là hình thức chơi bài nhưng không mang tính sát phạt, ăn thua như ở sòng bài, mà chỉ để giải trí bằng hình thức đối đáp vui xuân Người ta đến chơi Bài Chòi cốt để nghe hô Bài Chòi, thưởng thức giọng hô, hát, tài ứng đối

và lối diễn trò của “Hiệu” (người hô, hát chính)

Liên quan đến nghệ thuật bài chòi thì cũng đã có một số công trình nghiên cứu về nghệ thuật này như cuốn sách Nghệ thuật bài chòi dân gian Bình Định, của tác giả Nguyễn An Pha, NXB Văn hóa – Văn nghệ, nămdo

2019”; luận văn Khai thác di sản văn hoá phi vật thể hát bội, bài chòi phục vụ phát triển du lịch Bình Định của tác giả Huỳnh Thị Kim Bình, năm

2017 Tác phẩm Một số giải pháp để bảo tồn và phát huy giá trị di sản nghệ thuật Bài chòi ở Quảng Bình, của tác giả Nguyễn Mậu Nam, do Tạp

chí Văn hóa Quảng Bình xuất bản năm 2017

Trong bài viết này tôi sẽ giới thiệu cho mọi người một số thông tin về nguồn gốc, đặc trưng, và giá trị văn hóa của nghệ thuật Bài chòi tại tỉnh Bình Định

2 NỘI DUNG CHÍNH

2.1 Lịch sử ra đời và phát triển của nghệ thuật Bài chòi

Rủ nhau đi đánh bài chòi Cho nên con khóc mà lòi rún ra Rún ra thì mặc rún ra

Ta đi cho tới canh ba ta về

Đây là những câu hát hồn nhiên dí dỏm của con trẻ từ nhiều năm nay,

đã trở nên quen thuộc với người dân ở khắp làng quê duyên hải Nam Trung Bộ Ở đây người ta ru con bằng bài chòi, giảng dạy nhau bằng những câu khai ý nhị, nhẹ nhàng cho nên không lấy làm lạ khi trẻ em vùng này lên ba đã thuộc nằm lòng những bài ca vần điệu của nghệ thuật bài chòi

Nghệ thuật ra đời từ cuộc sống lao động của con người Cũng như hát Bội (Tuồng) thật khó biết rõ năm tháng ra đời một cách chính xác Bài chòi cũng vậy, hiện nay các nhà nghiên cứu chẳng có một cứ liệu lịch sử nào, nên phải dựa vào truyền thuyết Đào Duy Từ Phát triển Bài Chòi từ thuở xa xưa ở Bình Định, nhiều thú dữ trên rừng thường về phá hoại mùa màng, quấy nhiễu cuộc sống của người dân Để chống lại thú dữ, người dân trong làng đã dựng những chiếc chòi rất cao ở ven rừng và bìa làng Trên mỗi cái chòi cắt cử một vài thanh niên nông dân trai tráng canh gác, nếu thấy thú dữ về phá hoa màu thì đánh trống, hô to để đuổi chúng… Trong quá trình canh gác ấy, để đỡ buồn chán, họ đã nghĩ ra cách giao lưu với nhau bằng những câu hát, câu hò Hình thức ban đầu là người trên các chòi đã ngồi trên chòi để hát - hô đối đáp nhau giữa chòi này với chòi khác Rồi không chỉ có vậy, người dân còn sáng tạo ra cách ngồi trên chòi chơi bài tam cúc (tương tự như chơi bài tổ tôm ở ngoài Bắc)

Hình thức vừa chơi bài, vừa hô (hát) giữa các chòi với nhau để giải trí này đã được dân gian gọi là hô bài chòi, khởi nguồn của nghệ thuật bài chòi tồn tại đến ngày nay Thời gian càng phát triển, để nhiều người cùng biết cách chơi này, những cuộc giải trí dần dần được nâng lên thành hội đánh bài chòi

Trò chơi nghệ thuật độc đáo này ra đời khoảng cuối TK 19 đầu TK20

và tồn tại cho đến hôm nay, chỉ gián đoạn trong thời chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ, nhưng lại chuyển sang hình thức hô, hát Bài chòi rất phổ biến trong nhân dân và trong quân đội, dĩ nhiên là nội dung tập trung

ca ngợi tổ quốc, nhân dân đả kích, phê phán quân xâm lược và bọn Việt gian bán nước Những hoạt cảnh Bài chòi, những câu bài chòi lẽ cò các văn nghệ sĩ kháng chiến sáng tác kịp thời để phục vụ bộ đội và nhân dân Trò chơi đánh Bài chòi và hát dân ca Bài chòi đã có lịch sử hàng trăm năm ở các tỉnh Nam Trung Bộ Bắt nguồn từ quá trình lao động sản xuất, giao thoa văn hóa và sự sáng tạo nghệ thuật của người Bình Định Bài chòi

đã trở thành nếp sinh hoạt văn hóa, là món ăn tinh thần không thể thiếu được của nhiều tầng lớp nhân dân, thu hút cả người già và lớp trẻ ở mọi vùng miền trên dải đất miền Trung, đặc biệt là Bình Định Đây là một thú vui tao nhã của người dân Bình Định mỗi dịp tết đến xuân về

Sau nhiều đợt khảo sát thực địa ở các tỉnh miền Trung, cũng như qua nhiều cuộc liên hoan, hội thảo Bài chòi, đã cho thấy Bài chòi ra đời ở Bình Định, rồi lan tỏa khắp các tỉnh Nam Trung bộ, ngay cả ở vùng Bình Trị Thiên cũng xuất hiện Bài chòi, thậm chí ở Ninh thuận cũng có nhiều nơi hát Bài chòi, có lẽ do người ở Bình Định di dân vào và mang theo môn nghệ thuật này vào đất mới Tuy vậy, từ đó đến nay ở Nam Trung bộ chỉ còn có 3 tỉnh Quảng Nam – Bình Định và Khánh Hòa có Đoàn Bài chòi chuyên nghiệp, các tỉnh khác chỉ có hoạt động Bài chòi quần chúng

Do vậy, ở Bình Định bài chòi không chỉ là cái nôi mà còn là nguồn cảm hứng vô tận cho các nhà văn nghệ sĩ địa phương trong sáng tạo nghệ thuật Bằng chứng là ở những nơi mà hội bài chòi phát triển ở Bình Định,

đã xuất hiện nhiều nhà văn, nhà thơ, nhiều nghệ sĩ kịch hát rất nổi tiếng Điều đó chỉ có ở Bình Định Và người Bình Định lấy đó làm niềm tự hào chính đáng của mình Tuy nhiên, trong những năm gần đây, loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian này cũng đang gặp nhiều khó khăn do thiếu đội ngũ trẻ kế cận và do các hình thức giải trí ngoại lai chi phối Vì vậy, công tác bảo tồn nghệ thuật Bài chòi cổ là hết sức cấp bách

Việc Bộ Văn hóa, Thể thao & Du lịch chọn tỉnh Bình Định đại diện cho 6 tỉnh, thành phố ở khu vực Nam Trung Bộ được đề nghị khẩn trương làm công tác kiểm kê khoa học di sản văn hóa phi vật thể đối với Bài chòi

là một quyết định hợp tình, hợp lý Trên cơ sở đó, Nhạc viện Quốc gia sẽ xây dựng, hoàn chỉnh hồ sơ để Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch để đề nghị Chính phủ và trình UNESCO xét duyệt và công nhận Bài chòi là Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại trong thời gian sớm nhất Tại hội thảo

khoa học "Bảo tồn và phát huy nghệ thuật Bài chòi hướng tới UNESCO công nhận Bài chòi là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại”, hầu hết ý

kiến cho rằng nên chọn Bình Định, cái nôi của nghệ thuật Bài chòi và hiện còn lưu giữ lễ hội Bài chòi và hang chục đoàn Bài chòi dân gian khá mạnh làm điểm xuất phát lập hồ sơ trình UNESCO thì có tính khả thi hơn Và rõ nhất là tại hội thảo hầu hết các ý kiến đều thống nhất chọn Bình Định cùng Trung tâm Nghiên cứu Bảo tồn & Phát huy văn hóa dân tộc VN trực tiếp

hỗ trợ việc tổ chức lập hồ sơ Bài chòi trình UNESCO

Riêng Bình Định hiện có tới 10 đoàn Bài chòi không chuyên (diễn hay như chuyên nghiệp) và hàng trăm Câu lạc bộ Bài chòi ở khắp làng, xã

và Bình Định còn đang tồn tại Hội đánh bài chòi cổ vẫn thường xuyên được tổ chức rất sôi nổi ở TP Quy Nhơn và các huyện phụ cận Trên cơ sở

đó Bình Định được Bộ Văn hóa, Thể thao & Du lịch chọn tổ chức Liên hoan Bài chòi lần thứ nhất (tháng 4/2011) và nhiều cuộc tọa đàm, hội thảo

về Bài chòi cũng như các hội diễn Bài chòi trong thời gian qua, Bài chòi Bình Định bao giờ cũng dành được giải cao, chứng tỏ ở địa phương này vẫn giữ được vị trí cái nôi của Bài chòi Qua cuộc thi Tuồng và Dân ca chuyên nghiệp toàn quốc tháng 8/2013, có 3 đơn vị Dân ca kịch Bài chòi chuyên nghiệp trong toàn quốc là Đoàn Ca kịch Quảng Nam, Đoàn Ca kịch Bài chòi Bình Định và Nhà hát nghệ thuật truyền thống Khánh Hòa Các đoàn đều thể hiện rất rõ sự bảo tồn và phát triển của Bài chòi Tuy diễn viên các đoàn đều biểu diễn và ca hát khá hay, nhưng có điều đáng băn khoăn là sân khấu Bài chòi bị hiện đại hóa hơi quá liều làm cho chất dân gian mộc mạc của Bài chòi bị mờ nhạt, xu hướng cách tân này đã xuất hiện từ những kỳ liên hoan trước, khiến cho những nhà nghiên cứu đã có phần băn khoăn Bình Định nơi còn lưu giữ khá tốt vốn Bài chòi cổ để nghiên cứu nghệ thuật Bài chòi truyền thống rất có giá trị trong năm 2012 Một điều đáng quan tâm nữa là tại cuộc thi Tuồng và Dân ca toàn quốc năm 2013, là Đoàn Ca kịch Bài chòi Bình Định đã gặt hái được thành công lớn với huy chương vàng cho vở diễn “Khúc ca bi tráng” (Tác giả kịch bản: Văn Trọng Hùng, Chuyển thể: Đoàn Thanh Tâm, Đạo diễn: NSND Hoài Huệ) Điều này đã khẳng định sức sống của nghệ thuật Bài chòi ở Bình Định, cũng như sự trưởng thành lớn mạnh và sự tìm tòi, sáng tạo của những người làm Bài chòi ở Bình Định trong việc bảo tồn và phát triển nghệ thuật Bài chòi ở cái nôi của Bài chòi Đồng thời cũng là động lực cho những người tâm huyết với nghệ thuật Bài chòi làm hết sức mình trong sự nghiệp bảo tồn, phát huy và phát triển nghệ thuật Bài chòi theo tinh thần Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII là “xây dựng một nền văn hóa Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc”

2.2 Đặc trưng và thi pháp của nghệ thuật bài chòi

Ở Bình Định, từ xưa tới nay, thịnh hành ba hình thức Bài Chòi, gồm: Bài Chòi “truyện” có phông màn, có rạp che chắn; Bài Chòi “lớp”/”chiếu” thể hiện ngay trên chiếu, đi khắp các làng mạc miền quê và hội chơi Bài Chòi thường được trình diễn mỗi dịp xuân về

Hội chơi Bài Chòi thường diễn ra ở sân đình làng hoặc những khoảng đất rộng, bằng phẳng, gần các khu dân cư, gần chợ, thuận lợi cho mọi người đi dự hội Để chơi Bài Chòi, người ta dựng các chòi bằng tre giống như những cái chòi canh, lợp mái bằng lá dừa Thông thường sẽ có có từ 9 đến 11 chòi xếp thành hình chữ U Người dẫn dắt cuộc chơi là các anh/chị Hiệu, ngồi ở chòi Cái Họ rút con bài trong ống bài, giơ lên rồi hát những câu hát đố tên con bài ấy, gọi là Hô Thai Người chơi mua 3 con bài, ngồi trên các chòi để đợi Nếu cả 3 con bài trùng với những con bài mà anh/chị Hiệu xuớng tên thì thắng cuộc, họ sẽ nhận được phần thưởng là là cờ, ly rượu, tiền và câu hát chúc mừng Và sau đó, lượt chơi mới lại bắt đầu Trong bộ bài chòi gồm 30 cặp, trong mỗi con bài không có ghi chữ, mà là những hình vẽ theo kiểu tượng trưng, siêu thực và được đặt bằng những cái tên mang tính ước lệ như Bạch Huê, Nhứt Nọt, Ngũ Trượt, Chín Cu… Nhạc cụ đệm trong Bài Chòi thường gồm: đàn nhị, song loan, kèn bóp

và trống chiến “Hiệu” khi hô, hát phải theo nhịp trống, nhịp sanh, có tiếng đàn tiếng kèn đệm theo, làm cho điệu hò thêm réo rắt, hấp dẫn Đây là người rành các điệu hát nam, hát khách, hát lý thuộc nhiều thơ, ca dao, biết pha trò, đồng thời, ứng đối nhanh nhẹn “Hiệu” vừa hô tên con bài được rút từ trong ống thẻ giữa sân hội, vừa biểu diễn những động tác, giọng điệu để góp vui, tăng phần hấp dẫn cho người chơi và người xem hội Bên cạnh những câu hô đơn giản lấy trong ca dao tục ngữ, hò vè, người chơi còn thi nhau sáng tác các câu hát cho hội chơi Bài Chòi thêm

phần phong phú và phù hợp với nhu cầu thưởng thức của người dân Tích truyện của nghệ thuật bài chòi mang nhiều giá trị và ý nghĩa sâu sắc, đặc biệt là trong nội dung của những câu thai Thai là những câu mà các anh chị hiệu dùng để xướng tên con bài, có thể đó là những câu dân ca, tục ngữ, hoặc là do tự sáng tác

Thông qua nội dung của những câu thai, ta có thể tìm thấy trong đó sự

ca ngợi tình phụ mẫu, tình thầy trò, theo những chuẩn mực đạo đức truyền thống của dân tộc Những câu hát còn ca ngợi tình cảm phu thê Tình yêu luôn là đề tài muôn thuở, nó chiếm một phần không nhỏ trong tâm hồn của mỗi người Có khi nó sẽ làm thăng hoa một cảm xúc và có khi để lại một khoảng lặng buồn trong tâm hồn của chúng ta

Những câu hát còn ca ngợi những đức tính tốt đẹp của con người Đó

là lòng hiếu nghĩa, lòng nhân ái, sự bao dung, chia sẻ, cái tâm trong sáng

và những giá trị đạo đức truyền thống của dân tộc Bên cạnh đó là sự giáo dục về đạo đức, về nhân cách sống, về tình yêu quê hương đất nước, hướng con người đến những giá trị, những chuẩn mực đạo đức cao đẹp hơn

Bài chòi là nghệ thuật dân gian, hồn nhiên, ngẫu hứng, mới định hình chuyên nghiệp (1957) nên càng thiếu cơ sở lý luận Các nghệ sĩ Bài chòi vừa làm vừa học – chủ yếu là học kinh nghiệm bảo tồn và phát triển của nghệ thuật Tuồng Một số cán bộ chuyên môn của Đoàn Bài chòi Liên khu

V từ những năm 80 như: Hoàng Lê, Nguyễn Kiểm và Phan Ngạn mới cố gắng làm được cả hai việc tổng kết học thuật và tìm ra thi pháp nghệ thuật cho bộ môn Bài chòi để làm cơ sở cho việc sáng tác, biểu diễn và đào tạo đội ngũ diễn viên trẻ Trước hết là kỹ thuật sáng tác hoặc thủ pháp sáng tác kịch bản Bài chòi Cấu trúc kịch bản Bài chòi rất khác với kịch bản Tuồng, Chèo, Cải lương và Kịch nói Nếu kịch bản Tuồng quan tâm nhiều tới thơ

cổ điển và kết cấu nghiêm ngặt, phải có những mâu thuẫn xung đột có tính

bạo liệt và giới hạn trong cung đình, hoặc ở một không gian rộng lớn giữa hai phe phái đấu tranh quyết liệt để tạo đất cho nghệ sĩ trổ tài diễn xuất tổng hợp: ca hát, múa (vũ đạo) và võ thuật cùng với việc sử dụng binh khí: gươm giáo, kiếm cung… thì Bài chòi thường diễn một câu chuyện kể dân gian có đầu có đuôi và là một câu chuyện tình yêu chung thủy có nhiều uẩn khúc, éo le như “Thoại Khanh - Châu Tuấn’, “Lang Châu - Lý Ân”… Câu chuyện ấy được người diễn “kể” bằng hô, hát những làn điệu cũng không giống ai như: Xuân nữ, Xàng xê, Cổ bản, Hồ quảng… với nhịp điệu cũng rất khác với Tuồng, Chèo, Cải lương (nhịp tư – gõ 3 lặng 1) Và nếu nghệ thuật Tuồng được giới hạn một cách chặt chẽ lời hát trong mấy câu nam, câu khách và Cải lương phải gò lời hát trong khuôn khổ của làn điệu, bài bản, thì Bài chòi lại phóng khoáng tự do, không bị ràng buộc trong câu hát, dài ngắn là tùy thuộc vào nội dung, vấn đề là người hát phải biết cách chuyển điệu sao cho hợp lý và hấp dẫn người nghe, điều này ta thấy rất rõ trong cấu trúc âm nhạc ở màn đầu và màn cuối của vở “Thoại Khanh – Châu Tuấn” Nếu không nắm vững thi pháp nghệ thuật Bài chòi thì không thể sáng tác ra kịch bản Bài chòi hay và biểu diễn Bài chòi hấp dẫn người xem được Bản chất Bài chòi là nghệ thuật hồn nhiên không bị câu thức trong âm nhạc, người diễn có thể ngẫu hứng chuyển điệu trong khi hát sao cho hợp cảnh hợp tình và gây hấp dẫn người xem

Nghệ thuật biểu diễn của Bài chòi xuất hiện cùng lúc với hội chơi đánh Bài chòi những ngày đầu xuân Anh “Hiệu” được xem như diễn viên

và người dự hội là khán giả Anh Hiệu vừa hô câu thai vừa làm động tác từ đơn giản đến phức tạp theo từng nội dung câu thai và cũng phù hợp với bài thơ dài hay ngắn Kỹ thuật biểu diễn của anh Hiệu hoàn toàn ngẫu hứng, không có bài bản quy cách nào Đó cũng là đặc điểm của nghệ thuật diễn xướng dân gian Kỹ thuật biểu diễn có tính chuyên nghiệp chỉ từ khi Bài chòi hình thành những vở diễn