ĐỀ tài NGHỆ THUẬT bài CHÒI và TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN của NGHỆ THUẬT bài CHÒI TRONG HOẠT ĐỘNG DU LỊCH VIỆT NAM

Đây là cũng là lí do tôi chọn đề tài “Nghệ thuật bài chòi và tiềm năng phát triển của nghệ thuật bài chòi trong hoạt động du lịch Việt Nam” này, nhằm có thể giới thiệu và đề xuất một số

TỔNG LIÊN ĐOÀN LAO ĐỘNG VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC TÔN ĐỨC THẮNG

KHOA: KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

BÁO CÁO CUỐI KỲ MÔN HỌC: GIẢI TRÍ VÀ XÃ HỘI

Nhóm: 01

ĐỀ TÀI

NGHỆ THUẬT BÀI CHÒI VÀ TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN CỦA NGHỆ THUẬT BÀI CHÒI TRONG

HOẠT ĐỘNG DU LỊCH VIỆT NAM

Giảng viên: Nguyễn Hiếu Tín Sinh viên: Tạ Nguyễn Thụy Kha 320H0294

Lớp: 20H30503 Khóa: 2020 - 2024

LỜI CÁM ƠN

Lời nói đầu tiên, em xin gửi lời cảm ơn chân thành đến Trường Đại học Tôn Đức Thắng đã đưa môn học Giải trí và xã hội vào trương trình giảng dạy Đây là một trong những môn học mà hầu như chỉ có riêng ở đại học Tôn Đức Thắng tai Việt Nam Và đặc biệt, em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến giảng viên bộ môn – thầy Nguyễn Hiếu Tín, người thầy dày dặn kiến thức trong nghề đã dạy dỗ, truyền đạt những kiến thức quý báu cho em trong suốt thời gian học tập vừa qua Trong thời gian tham gia lớp học của thầy, em đã có thêm cho mình nhiều kiến thức bổ ích, tinh thần học tập hiệu quả, nghiêm túc Đây chắc chắn sẽ là những kiến thức quý báu, là hành trang để em có thể vững bước sau này

Môn Giải trí xã hội là môn học thú vị, vô cùng bổ ích và có tính thực tế cao Đảm bảo cung cấp đủ kiến thức, gắn liền với nhu cầu thực tiễn của sinh viên Tuy nhiên, do vốn kiến thức còn nhiều hạn chế và khả năng tiếp thu thực tế còn nhiều

bỡ ngỡ Mặc dù em đã cố gắng hết sức nhưng chắc chắn bài tiểu luận khó có thể tránh khỏi những thiếu sót và nhiều chỗ còn chưa chính xác, kính mong thầy xem xét và góp ý để bài tiểu luận của em được hoàn thiện hơn

Em xin chân thành cảm ơn!

Tạ Nguyễn Thụy Kha Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 5 2022

2 | P a g e

Giải trí xã hội_Nhóm 1

NHẬN XÉT

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 5 2022

MỤC LỤC

Lời mở đầu 6

CHƯƠNG 1: SƠ LƯỢC VỀ NGHỆ THUẬT BÀI CHÒI VIỆT NAM 7

1.1 Sơ lược về nghệ thuật bài chòi Việt Nam 7

1.1.1 Khái niệm Bài chòi là gì? 7

1.1.2 Nguồn gốc ra đời của nghệ thuật bài chòi 7

1.1.3 Cách và luật chơi bài chòi 8

1.2 Những nét độc đáo của nghệ thuật bài chòi Việt Nam 9

1.2.1 Ý nghĩa của bài chòi 9

1.2.2 Những nét độc đáo trong nghệ thuật bài chòi 10

1.2.3 Lưu truyền qua các thế hệ 11

CHƯƠNG 2: TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN CỦA NGHỆ THUẬT BÀI CHÒI 12

2.1 Thực trạng về văn hóa bài chòi ngày nay 12

2.2 Tiềm năng phát triển nghệ thuật bài chòi trong hoạt động du lịch việt nam .13 CHƯƠNG 3: ĐỀ XUẤT PHÁT TRIỂN VĂN HÓA NGHỆ THUẬT BÀI CHÒI TRONG HOẠT ĐỘNG DU LỊCH VIỆT NAM 14

3.1 Những hạn chế và khó khăn trong việc truyền bá nghệ thuật bài chòi 14

3.2 Một số đề xuất phát triển nghệ bài chòi trong hoạt động du lịch Việt Nam 14

3.3 Ví dụ về tour du lịch nhằm phát triển nghệ thuật bài chòi 16

CHƯƠNG 4: KẾT LUẬN 17

TÀI LIỆU THAM KHẢO 18

4 | P a g e

Giải trí xã hội_Nhóm 1

DANH SÁCH HÌNH ẢNH

Hình 1: Hình minh họa hội Bài Chòi tại miền Trung

Hình 2: Hình minh họa bộ bài chòi

Hình 3: Hội bài chòi tại Hội An

Hình 4: Hình liên hoan các câu lạc bộ bài chòi tại Quảng Bình

Lời mở đầu

Ngày nay, nhiều nét văn hóa nghệ thuật Việt Nam vẫn còn lưu giữ và phát triển, tuy nhiên để có thể phát triển và quảng bá rộng rãi đến du khách cũng như người dân nhiều hơn thì việc tìm hiểu và giải pháp phát triển là điều cần thiết hiện nay

Nhất là bài chòi, một loại hình nghệ thuật còn non trẻ, xuất hiện khoản 100 năm trở lại đây, do vậy chưa có nhiều công trình nghiên cứu về đối tượng bài chòi

một cách toàn diện, nghiêm túc Đây là cũng là lí do tôi chọn đề tài “Nghệ thuật

bài chòi và tiềm năng phát triển của nghệ thuật bài chòi trong hoạt động du lịch Việt Nam” này, nhằm có thể giới thiệu và đề xuất một số giải pháp nhằm giúp cho

bài chòi có thẻ phát triển và được nhiều du khách biết đến hơn trong các hoạt động

du lịch

6 | P a g e

Giải trí xã hội_Nhóm 1

CHƯƠNG 1: SƠ LƯỢC VỀ NGHỆ THUẬT BÀI CHÒI

VIỆT NAM 1.1 Sơ lược về nghệ thuật bài chòi Việt Nam

1.1.1 Khái niệm Bài chòi là gì?

Bài chòi là một loại hình nghệ thuật dân ca và trò chơi dân gian đặc trưng ở miền Trung Việt Nam Được kết hợp từ âm nhạc, thơ ca, diễn xuất, hội họa và văn học, một hình thức văn hóa và giải trí quan trọng của cộng đồng làng xã thời xưa

Nghệ thuật Bài Chòi có mặt ở các khu vực miền Trung Việt Nam (ở các tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên Huế, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên, Khánh Hòa và Đà Nẵng)

Hình 1: Hình minh họa hội Bài Chòi tại miền Trung

1.1.2 Nguồn gốc ra đời của nghệ thuật bài chòi

Khi nghiên cứu về nguồn gốc xuất hiện của Bài chòi thì theo GS Hoàng Chương, Tổng Giám đốc Trung tâm Bảo tồn và Phát huy văn hóa dân tộc cho biết rằng, đến nay vẫn chưa tìm thấy văn bản nào ghi lại nguồn gốc ra đời của nghệ thuật bài chòi

Tuy nhiên, qua truyền thuyết dân gian, qua lời kể của những nghệ nhân thì vào cuối thế kỷ XVI đầu thế kỷ XVII, có nhiều động vật hoang dã hung dữ trên rừng hay về phá hoại mùa màng, làm ảnh hưởng đến cuộc sống người dân Vậy nên để chống lại thú

dữ, dân làng đã cho dựng nhiều chiếc chòi rất cao ở ven rừng Trên mỗi chiếc chòi cắt cử một thanh niên trai tráng canh gác, nếu thấy thú dữ về phá hoa màu thì đánh trống, hô to

để đuổi chúng Trong quá trình ấy, để đỡ buồn chán, người ta đã nghĩ ra cách giao lưu với nhau bằng những câu hát, câu hò [3]

Người trên các chòi đã ngồi trên chòi để hát - hô đối đáp nhau giữa chòi này với chòi khác Rồi không chỉ có vậy, người dân còn sáng tạo ra cách ngồi bài tứ sắc (tương tự như chơi tam cúc ở ngoài Bắc) Hình thức vừa chơi bài, vừa hô (hát) giữa các chòi với nhau để giải trí này đã được dân gian gọi là hô bài chòi, khởi nguồn của nghệ thuật bài chòi sau này Cũng có một số nhà nghiên cứu đưa ra luận cứ rằng Ðào Duy Từ (1572-1634), người Thanh Hóa, theo Chúa Nguyễn vào Nam, điểm dừng chân đầu tiên của ông

là Bình Định Đào Duy Từ đã dựa theo mô hình tiêu khiển ở các chòi canh miền núi mà sáng tạo ra hội bài chòi Từ lối sinh hoạt văn hóa nương rẫy, ông ứng dụng vào trò chơi đánh bài trên chòi, dần dần có tên gọi là hội đánh bài chòi Về sau, hội bài chòi thường được tổ chức trong những dịp xuân nên được gọi là hội đánh bài chòi xuân

Tuy nhiên thì có một số giả thuyết khác cho rằng bài chòi xuất hiện vào khaongr thời gian khác Theo nhà âm nhạc học người Pháp G.L Bouvier, người đến Việt Nam từ những năm đầu thế kỷ 20 để nghiên cứu về các thể loại âm nhạc dân gian thì nguồn gốc

và thời gian xuất hiện Bài Chòi, “bài chòi được hình thành và phát triển sau những năm Nam tiến, tức sau những năm 1470” Một số nhà nghiên cứu khác thì cho rằng, Đào Duy

Từ (1572 - 1634), người Thanh Hóa vào lập nghiệp ở Bình Định, đã dựa theo mô hình tiêu khiển ở các chòi canh nương rẫy

1.1.3 Cách và luật chơi bài chòi

Người hô hát bài chòi được hát bởi các anh Hiệu, chị Hiệu Người hô hát bài chòi quan trọng nhất phải là người rất tập trung để biết quân bài được rút ra tên gì, hát gì và để lên ý tưởng cho câu hát Họ còn phải là người có lối hô hát giỏi, diễn xuất dí dỏm, duyên dáng và có tài ứng biến linh hoạt Những anh Hiệu, chị Hiệu chính là những người “giữ hồn” cho bài chòi

8 | P a g e

Giải trí xã hội_Nhóm 1

Cách chơi bài chòi: Để chơi bài chòi, người ta sẽ dựng 1 chiếc chòi ở chính giữa

hay còn được gọi là chòi cái, xung quanh là 10 chiếc chòi con Người chơi sẽ ngồi ở trên

các chòi con Anh Hiệu, chị Hiệu đứng ở chòi cái Tuy nhiên thì ngày nay tại một số địa phương ở miền Trung, người dân chỉ trải chiếu, dựng cây nêu, treo ống bài, bày ghế để chơi bài chòi chứ không dựng chòi là có thể bắt đầu chơi được rồi Mỗi ván gồm có 30 quân cờ với 30 tên gọi khác nhau, được chia thành 10 loại thẻ gỗ Người chơi sẽ được chọn mua các loại thẻ đó Cuộc chơi bắt đầu diễn ra khi anh hiệu, chị hiệu bước đến ống thẻ cái, xóc đi xóc lại rồi chậm rãi rút từng con bài Mỗi lần rút bài, anh hiệu sẽ đọc tên quân bài đó Người nào ăn đủ 3 con (được 3 cờ) thì xem như thắng cuộc

Hình 2: Hình minh họa bộ bài chòi Luật chơi bài chòi: Bắt đầu trò chơi bài chòi là tiếng trống Anh Hiệu, chị Hiệu sẽ

cất lên những lời hô xướng mời gọi mở hàng để thu hút sự chú ý của tất cả mọi người Sau khi hát mở màn, anh Hiệu, chị Hiệu sẽ hát giới thiệu tên các quân bài Người chơi sẽ chọn 3 con bài khác nhau và cầm sẵn trên tay

Tiếp đó, anh Hiệu, chị Hiệu bước ra trước chòi, xóc ống thẻ lên rồi rút từng quân bài ra và hô câu hát mang tên quân bài Chòi nào có quân bài đó thì người chơi sẽ gõ lên

mõ 3 tiếng hoặc hô “có đây” Mỗi lần như thế, người chơi sẽ được trao cho một cây cờ đuôi nheo Cuộc chơi cứ thế tiếp tục cho tới khi có chòi nhận đủ 3 cây cờ đuôi nheo Người chơi sẽ hô to "tới” rồi gõ một hồi mõ dài Ngay khi đó thì trống cán và trống tum ở chòi cái được đánh vang liên hội để báo hiệu có người chiến thắng Người thắng sẽ được nhận một chiếc đèn lồng Hội An

1.2 Những nét độc đáo của nghệ thuật bài chòi Việt Nam

1.2.1 Ý nghĩa của bài chòi

Bắt nguồn từ quá trình lao động sản xuất và sự sáng tạo, trong nhiều thế kỷ qua, nghệ thuật bài chòi đã dần trở thành nếp sinh hoạt văn hóa, là món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân miền Trung

Nội dung bi hài của Bài chòi phản ánh nhân tình thế thái và phê phán những thói

hư tật xấu, khiến khán giả phải suy ngẫm hoặc vui cười sảng khoái Với việc truyền tải các kiến thức về văn hóa dân gian thông qua trò chơi và trình diễn, Bài chòi là một hình thức sinh hoạt cộng đồng quan trọng mang giá trị giáo dục cho thế hệ trẻ Thông qua nội dung của những câu hát, có thể tìm thấy trong đó sự ca ngợi tình thương yêu cha mẹ, tình nghĩa thầy trò, tình nghĩa vợ chồng Không chỉ mang đậm tính nhân văn, mà nội dung các câu hát trong nghệ thuật bài chòi còn mang đậm tính giáo dục về đạo đức, về nhân cách, lối sống cao đẹp, hướng con người đến những giá trị, chuẩn mực đạo đức cao đẹp hơn

1.2.2 Những nét độc đáo trong nghệ thuật bài chòi

Thời đó, Bài Chòi cũng có ăn- thua, có chung thưởng bằng tiền như các trò chơi cờ

bạc khác nhưng đó không phải là nguyên nhân chính làm cho Bài Chòi có sức thu hút mạnh, yếu tố cờ bạc ở đây không lớn, mức thưởng trúng giải cũng khiêm tốn Yếu tố bao trùm là ở cái tài của ông Hiệu và nội dung các con bài qua những câu Thai Chòi Bài Chòi chỉ được tổ chức vào những dịp xuân Nhiều người nói rằng Bài Chòi thỉnh thoảng cũng có tổ chức vào những dịp lễ hội khác của làng ngoài những ngày Tết cổ truyền tuy nhiên thì điều đó rất hiếm xảy ra

Vào dịp Xuân, từ sáng mùng một Tết được kéo dài từ ba đến bảy ngày Người chơi trên chòi trúng thưởng nhận một ly rượu (hoặc một chén nước trà, nếu là phụ nữ) Trẻ em chỉ thưởng tiền và cờ Người trúng thưởng nhận cây cờ thưởng cắm vào ống thẻ trên chòi

và nhận tiền thưởng Người nhận tiền thưởng trích một ít tiền lẻ thưởng lại cho hiệu gọi

là “lì xì” năm mới Đây cũng được xem là một nét đẹp văn hóa tinh thần của người dân, chúc nhau một năm gặp nhiều may mắn

Nhà nghiên cứu Phùng Sơn cũng cho biết “Tùy theo năm đó là năm gì, và Hội Bài Chòi được tổ chức ở làng nào, làng đó có đặc điểm gì thì hiệu sáng tạo, ứng diễn những câu Bài Chòi cho phù hợp Trong chơi bài chòi, người chơi ngồi ở trong chòi để đánh Người hô tên con bài – gọi là anh hiệu, sẽ rút con bài ra rồi đọc tên con bài đó Những người ngồi dưới, ai sở hữu con bài đó sẽ giơ tay lên để nhận cờ Sau này trò chơi được tăng thêm phần thú vị, người hiệu phải hát lên một câu trước khi nói tên con bài – như thế người chơi cũng được thưởng thức văn nghệ Từ đó, những bài chơi hát lên được gọi

là bài thai, đó là những câu thơ nhưng chưa đủ tiêu chí về nghệ thuật Trò chơi thú vị nhưng đòi hỏi sự nhiêu khê trong khâu tổ chức Vì vậy khi phục hồi lại loại hình đó, gọi

là bài chòi để giữ tên gốc, nhưng thực tế đã được pha với tên bài thai” [5]

10 | P a g e

Giải trí xã hội_Nhóm 1

1.2.3 Lưu truyền qua các thế hệ

Hình 3: Hội bài chòi tại Hội An

Bài chòi vẫn luôn được lưu truyền qua các thế hệ bằng nhiều cách như sách, tài liệu… nhưng phổ biến nhất là qua truyền miệng và giảng dạy bởi các bậc cha ông truyền

từ thế hệ này sang thế hệ khác Ví dụ như ở Đà Nẵng hiện tồn tại chủ yếu dưới hình thức hô/hát Bài chòi dân gian ở các quận, huyện trên địa bàn như: quận Cẩm Lệ, Liên Chiểu, Ngũ Hành Sơn, nhiều nhất là ở huyện Hòa Vang và nhận được sự hưởng ứng, yêu mến của đại bộ phận người dân

Theo thống kê thì trong đó có 7 nhóm thành lập tự phát, không có sự hỗ trợ của bất cứ đơn vị nào và 3 CLB có sự đỡ đầu, giúp đỡ của chính quyền địa phương Số người tham gia vào các CLB đội nhóm và biết hô/hát Bài chòi trên địa bàn thành phố khoảng

200 người Trong đó, có khoảng 36 nghệ nhân làm anh Hiệu trong các hội chơi Bài chòi,

5 nghệ nhân độc diễn Bài chòi dân gian, 13 nghệ nhân chơi nhạc cụ bài chòi, 6 người biết đàn bài chòi, 49 người có khả năng truyền dạy…

CHƯƠNG 2: TIỀM NĂNG PHÁT TRIỂN CỦA NGHỆ

THUẬT BÀI CHÒI 2.1 Thực trạng về văn hóa bài chòi ngày nay

Thực hành nghệ thuật Bài chòi: Kết quả kiểm kê năm 2014 cho thấy, có 1.376

người (870 nam và 506 nữ) thuộc 86 đội, nhóm, câu lạc bộ thực hành Bài chòi ở 9 tỉnh Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên - Huế, Đà Nẵng, Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên và Khánh Hòa Tại tỉnh Bình Định và Quảng Ngãi, Bài chòi phát triển mạnh nhất và có ảnh hưởng lớn đến các tỉnh còn lại với 37 câu lạc bộ, 27 gia đình và 106 nghệ sĩ thực hành Bài chòi

Hình 4: Hình liên hoan các câu lạc bộ bài chòi tại Quảng Bình

Các nơi còn lưu giữ văn hóa nghệ thuật bài chòi: Là loại hình nghệ thuật của miền

Trung, nhưng do tính độc đáo, đa dạng hơn nên nhiều nhà nghiên cứu cho rằng, Bình Định là “cái nôi” của Bài Chòi Và cho đến nay, địa phương này cũng là nơi làm tốt nhất việc bảo tồn, phát huy nghệ thuật Bài Chòi Năm 2010, để tránh nguy cơ thất truyền, Bình Định còn triển khai phục dựng Hội đánh Bài Chòi cổ, nhờ đó, Bài Chòi Bình Định thực sự hồi sinh

Hiện tỉnh Bình Định có 62 câu lạc bộ nghệ thuật Bài Chòi do các cơ quan, đơn vị

có thẩm quyền đã thành lập với trên 100 nghệ nhân Đó là nguồn nhân lực để Bài Chòi tiếp tục được nuôi dưỡng, âm vang và lưu giữ Thành thông lệ, mỗi khi Tết đến Xuân về,

12 | P a g e

Giải trí xã hội_Nhóm 1

trên khắp các làng quê Bình Định, Bài Chòi trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu của người dân

Bên cạnh Hội Bài Chòi truyền thống, hằng năm TP Quy Nhơn còn tổ chức Hội thi Diễn xướng Bài Chòi dân gian Trải qua 8 mùa Xuân, Hội thi ngày càng được đầu tư cả

về số lượng và chất lượng Điều đáng mừng ở các Hội thi là lực lượng tham gia ngày càng trẻ hóa, các em nhỏ góp vui một cách rôm rả Tre chưa già nhưng măng đã mọc - đây được xem là một tín hiệu vui để Bài Chòi mãi trường tồn cùng mùa Xuân của đất nước

Ngoài ra còn có Hội An từ giữa thập niên 1990 đến nay, nghệ thuật ca hát Bài Chòi là thế mạnh của phong trào văn nghệ, sinh hoạt văn hóa của Hội An, được người dân yêu thích, được lớp trẻ hào hứng kế thừa và một số các tỉnh khác ở miền Trung vẫn luôn duy trì nghệ thuật này Cụ thể hội Bài chòi theo đó cũng từng bước được khôi phục

ở các địa phương như Thanh Thủy, Kiến Giang, Mai Thủy (Lệ Thủy), Tân Ninh, Võ Ninh, Quán Hàu (Quảng Ninh), Đức Ninh, Lộc Ninh, Nam Lý, Phú Hải (Đồng Hới) và Hưng Trạch (Bố Trạch) , Bài chòi được duy trì và tổ chức tương đối liên tục, thu hút đông đảo các tầng lớp nhân dân ở các làng quê tham gia và trở thành món ăn tinh thần không thể thiếu trong các dịp Tết và lễ hội ở địa phương

2.2 Tiềm năng phát triển nghệ thuật bài chòi trong hoạt động du lịch việt nam

Nghệ thuật bài chòi có nhiều tiềm năng để phát triển cùng với sự cố gắng phát triển của địa phương các tỉnh miền Trung Ví dụ tại Quảng Bình từ năm 2019, sở phối hợp với các đơn vị tổ chức liên hoan các tổ, nhóm, câu lạc bộ Bài chòi cấp tỉnh, góp phần tuyên truyền, giới thiệu sâu rộng đến các tầng lớp nhân dân, nhất là thế hệ trẻ về những giá trị tiêu biểu của di sản văn hóa phi vật thể Bài chòi trên quê hương Quảng Bình, gắn kết, phát huy tiềm năng, tài nguyên di sản văn hóa với phát triển kinh tế-xã hội của tỉnh, đặc biệt là du lịch và phục vụ nhu cầu hưởng thụ văn hóa của nhân dân địa phương

Đặc biệt, với mong muốn đưa Bài chòi đến gần hơn với người dân và du khách, xây dựng Bài chòi trở thành một sản phẩm phục vụ phát triển du lịch bền vững, nhiều năm trở lại đây, hội Bài chòi luôn được xem là một trong những hoạt động tiêu biểu không thể thiếu của Tuần Văn hóa - Du lịch Đồng Hới

Anh Hà Quốc Vương Anh, Bí thư Thành đoàn Đồng Hới chia sẻ: Đều đặn hàng năm, Thành đoàn đã chủ động phối hợp với các địa phương, đơn vị, cùng với tâm huyết, đam mê của các nghệ nhân, nghệ sỹ với mong muốn đưa Bài chòi đến gần hơn với người dân và du khách, giữ được tinh túy, hồn cốt của nghệ thuật dân gian trong dòng chảy của cuộc sống đương đại

Hiện nay, ở Hội An, nghệ thuật Bài chòi được xem là dấu ấn đặc trưng và là “đặc sản” tinh thần gửi đến du khách trong và ngoài nước khi đến phố cổ Tại Đà Nẵng, nghệ