TIỂU LUẬN MÔN: LÝ THUYẾT TRUYỀN THÔNG NÂNG CAO Những sai sót và bài học kinh nghiệm trong việc sử dụng thông tin trên mạng xã hội và hoạt động báo chí.. Sự tương tác thông tin giữa báo c
Trang 1TIỂU LUẬN MÔN: LÝ THUYẾT TRUYỀN THÔNG NÂNG CAO
Những sai sót và bài học kinh nghiệm trong việc sử dụng thông tin trên mạng xã hội và hoạt động báo chí.
1 Khái niệm Mạng xã hội và những hiểu biết chung
Mạng xã hội (MXH), hay gọi là mạng xã hội ảo, (social network)
là dịch vụ nối kết các thành viên cùng sở thích trên Internet lại với nhau với nhiều mục đích khác nhau không phân biệt không gian và thời gian
Những ý tưởng đầu tiên về mạng xã hội xuất hiện gần cùng lúc với thời điểm Internet ra đời trên thế giới Các thành viên của Viện công nghệ Massachusetts cho rằng các máy tính cá nhân được liên kết với nhau qua giao thức cố định có thể trở thành cơ sở của sự tương tác xã hội Mạng xã hội đầu tiên trên thế giới được chính thức công nhận là Classmate vào năm 1995 tại Mỹ
Thế giới hiện có gần 2,3 tỉ người sử dụng Internet, chiếm 32,7% số
Trang 2dân toàn cầu, tăng khoảng 628% so với năm 2000 Theo một cuộc khảo sát gần đây của Tổ chức Pew (Mỹ), 45% số người được hỏi đã trả lời rằng, họ dựa vào Internet để đưa ra những quyết định mang tính bước ngoặt trong cuộc đời Internet đã trở thành kênh thông tin gần gũi, tiện lợi, bổ ích và cả độc hại - tùy theo ý thức, mục đích của người dùng
Còn ở Việt Nam, Theo Trung tâm Internet Việt Nam (VNNIC), tính đến đầu năm 2012, cả nước có trên 30,6 triệu người sử dụng Internet, tương ứng với 35,11% dân số và trong 3 năm tới, con số này được dự báo
là 40-45 triệu người, bằng một nửa số dân, đứng thứ tư trong khu vực Đông Nam Á, sau Singapore (75%), Malaysia (trên 62%), Brunei (trên 55%) Chỉ tính 10 năm qua, từ năm 2001 đến năm 2011, số lượng người
sử dụng Internet tăng trung bình mỗi năm 12% Trong số hơn 35 triệu người Việt Nam sử dụng Internet, có hơn 20 triệu khách hàng của Google, hơn 25 triệu của Yahoo, 4 triệu của Facebook Riêng Facebook, dự báo tăng lên 5 triệu khách vào cuối năm nay và 10 triệu khách hàng vào năm
2013 Có gần 20 nhà đăng ký tên miền Việt Nam, trên 100 nhà đăng ký tên miền quốc tế và hơn 25 doanh nghiệp đang cung cấp dịch vụ hosting tại Việt Nam
Xét về nguồn gốc, xuất xứ có thể chia mạng xã hội ra làm hai loại:
- Ngoại mạng: Những mạng xã hội có nguồn gốc từ nước ngoài, do
người nước ngoài sáng lập và quản lí Những mạng xã hội này thường được dùng phổ biến ở nước ngoài hơn ở Việt Nam: Facebook, Twiter, MySpace…
- Nội mạng: Ngược lại với ngoại mạng là nội mạng do những người
Việt sáng lập và quản lí Mạng có giao diện và tiện ích đa phương tiện phù hợp với người Việt: Zing Me, Tamtay, Cyworld…
Trang 3Về mạng xã hội tại Việt Nam, Zing Me (me.zing.vn) có lượng người dùng cao nhất (8,2 triệu), thời gian truy cập nhiều nhất (1 tỉ phút) và lượt xem 540 triệu Đứng thứ hai là Facebook.com với 5,6 triệu người dùng, thứ ba là yume.vn (2,2 triệu người dùng), thứ tư là tamtay.vn (1 triệu người dùng) Theo Cục Quản lý phát thanh, truyền hình và thông tin điện tử (Bộ Thông tin và Truyền thông), công cụ tìm kiếm và mạng xã hội
là hai dịch vụ được hàng chục triệu người dùng internet sử dụng rộng rãi nhất (100% sử dụng tìm kiếm, 80% sử dụng mạng xã hội)
Sự có mặt của mạng xã hội đã góp phần không nhỏ làm cho diện mạo nền báo chí thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng có nhiều sự thay đổi Mạng xã hội giúp cơ quan báo chí, tác phẩm báo chí gần gũi hơn với độc giả, khán thính giả và tạo ra diễn đàn đối thoại trực tiếp với người đọc, phá bỏ lối làm báo truyền thống Sự tương tác thông tin giữa báo chí
và mạng xã hội đã đem lại nhiều lợi ích cho cơ quan báo chí và lợi ích cho công chúng trong một thế giới không thể cưỡng lại việc bùng nổ thông tin
Tuy nhiên, song song với việc tác động ngày càng to lớn đối với báo chí, mạng xã hội cũng có mặt trái của nó Mạng xã hội không phải là phương tiện thông tin đại chúng, không phải là nguồn tinh chính thống, nó
có tính hai mặt
2 Những sai sót trong việc sử dụng thông tin trên mạng xã hội
và hoạt động báo chí (ở Việt Nam).
Cục Báo chí, Bộ Thông tin-Truyền thông cho biết trong năm 2010, các cơ quan chức năng đã tiếp nhận và xử lý hơn 280 đơn thư khiếu nại, tố
Trang 4cáo liên quan đến 115 vụ việc được đăng phát trên báo chí, trong đó hành
vi thông tin sai sự thật chiếm tỷ lệ khá lớn (24%) Tỷ lệ này trong 7 tháng đầu năm 2011 tăng lên 33% Thông tin sai sự thật đã không chỉ ảnh hưởng đến uy tín của các cơ quan báo chí, mà còn gây bức xúc trong dư luận và làm tổn hại đến lợi ích của các doanh nghiệp
Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng trên là do Báo chí lạm dụng những thông tin trên mạng xã hội mà thiếu sự kiểm chứng Hầu hết, hiện nay thông tin trên mạng xã hội đều thiếu được kiểm chứng do thông tin chỉ mang tính chia sẻ xuất phát từ cá nhân, một nhóm người Và thực tế việc xử lý những thông tin không đúng sự thật, thậm chí những thông tin bôi nhọ, nói xấu, hạ bệ có động cơ, mục đích xấu, lừa đảo… trên truyền thông xã hội trong những năm vừa qua chưa nghiêm minh, kịp thời
Theo khảo sát, có đến 17.5% số người được hỏi cho rằng thông tin trên truyền thông xã hội thiếu chính xác và 84% không chắc chắn về độ tin cậy của thông tin trên mạng xã hội Truyền thông xã hội ngày một phát triển, tác động của nó ngày càng to lớn đối với xã hội, trong đó có báo chí Nhưng, truyền thông xã hội không phải là nguồn thông tin chính thống Tuy nhiên, không ít nhà báo đã không thực hiện đầy đủ vai trò, chức năng của mình
Vừa qua, một số trang mạng có đưa thông tin về vụ việc xảy ra tại
xã Tân Trung, theo đó ông A (58 tuổi) đã cùng nàng dâu (36 tuổi) quan hệ tình dục trong khi người con trai đi làm xa Trong lúc quan hệ, cô con dâu
bị chứng co thắt âm đạo khiến ông bố chồng không thể tách ra được Sau
đó cả 2 người được đưa đi bệnh viện tỉnh cấp cứu trong tình trạng dính chặt vào nhau
Trang 5Ngay sau khi có nhiều nguồn thông tin khác nhau về chuyện hy hữu này, sáng nay 20/9, PV Dân trí đã liên hệ với chính quyền địa phương xã Tân Trung để tìm hiểu thêm
Qua trao đổi, bà Lê Thị Hưởng- Chủ tịch Hội Phụ nữ xã Tân Trung (thị xã
Gò Công) - khẳng định: “Không có sự việc như thế xảy ra trên địa bàn xã” Theo bà Hưởng, đây chỉ là tin đồn thất thiệt gây hoang mang và làm mất an ninh ở địa phương
Bà Hưởng cho biết, sau khi có thông tin trên báo, lãnh đạo xã đã chỉ đạo các ấp rà soát lại tất cả các hộ dân ở địa bàn để làm rõ có hay không có chuyện loạn luân như thế trong dân Tuy nhiên qua rà soát, các ấp đều báo cáo hoàn toàn không có chuyện này xảy ra như báo đưa tin “Hiện xã đang phối hợp với các ngành chức năng làm rõ xem nguồn tin đồn này do ai phát ra để có hướng xử lý”- bà Hưởng nhấn mạnh Còn ông Hoàng Thọ Mẫn – Giám đốc Bệnh viện Đa khoa trung tâm Tiền Giang khẳng định cho đến nay bệnh viện này chưa ghi nhận trường hợp nào như trên
Ngày 18/9, VOV online đã đăng tải thông tin với nội dung về quan
hệ bố chồng nàng dâu Sau đó, rất nhiều các báo, trang thông tin điện tử đã trích nguồn lại câu chuyện được coi là hy hữu này Bản tin còn trích lời bác sỹ Tạ Văn Trầm, Phó giám đốc Bệnh viện Đa khoa Trung tâm Tiền Giang nói về việc cấp cứu cho “cặp đôi” bố chồng nàng dâu
Sau khi cơ quan chức năng vào cuộc làm rõ đây là thông tin sai sự thật, chỉ là chuyện tào lao của bác sỹ Tạ Văn Trầm trong giờ nghỉ giải lao ngoài một lớp học ở Tiền Giang, Bản tin VOVonline đăng tải lúc 5g30 sáng ngày 22-9 đã chính thức cáo lỗi và đính chính thông tin với bạn đọc
và nhận trách nhiệm sai sót khi chỉ dựa trên một nguồn tin không chính xác, thiếu thẩm định lại, dẫn đến tin đưa không đúng sự thật
Trang 6Vô tình chụp được bức ảnh một chàng trai Tây với chiếc biển “Xe ôm” treo phía trước và chia sẻ trên Facebook được chụp lại bởi một người
đi đường
Tuy nhiên, ngay sau đó, tin tức đã được xác nhận Đó chỉ là một diễn viên đóng trong một chương trình truyền thực tế trên ti vi Khỏi phải nói độc giả thất vọng như thế nào khi biết được sự thật Hàng loạt bài báo
đã được gỡ xuống, tuy nhiên sau vụ việc cho thấy cách làm việc chộp giật, thiếu trách nhiệm của một bộ phận phóng viên
Đơn cử trên Truyền hình, gần đây nhất có “vụ việc” gây xôn xao dư luận đó là chương trình Người xây tổ ấm với câu chuyện “cảm động” của
em Lượm Qua sự việc này, báo chí đã đánh mất niềm tin nơi công chúng, đặc biệt là công chúng quan tâm đến những chương trình làm từ thiện hay các nhà hảo tâm Nó không chỉ dừng lại ở việc người nhận chương trình nhận lỗi hay cô Lượm khóc lần thứ hai để xin khán giả tha thứ mà còn nằm ở chỗ rất có thể nhiều người sẽ đặt ra câu hỏi Liệu đây chỉ là trường
Trang 7hợp Vô tiền khoáng hậu hay từ trước đến nay vẫn có những trường hợp tương tự mà chưa được phát hiện ra ra
Sau sự kiện này, Bộ Thông tin - Truyền thông cho biết quyết định xử phạt hành chính VTV 18 triệu đồng vì đã “thông tin sai sự thật, gây ảnh hưởng nghiêm trọng” trong chương trình Người xây tổ ấm phát sóng ngày 25-1 (vụ “cô Lượm”) Ngoài tiền phạt, Bộ Thông tin - Truyền thông còn yêu cầu VTV cải chính, xin lỗi theo đúng quy định của Luật Báo chí
Trên VTC news cũng có trường hợp gây hiểu lầm cho khán giả từ một nguồn tin không đáng tin cậy Từ ngày 25 đến 28-5-2012, Báo điện tử VTC News đăng tải 4 kỳ phóng sự về tin đồn “thuốc rước” của người dân tộc Dao ở thôn Thành Công (xã Lãng Công, huyện Sông Lô, Vĩnh Phúc),
do phóng viên Nguyệt Phong thực hiện, với động cơ là thanh minh cho đồng bào Dao trước một dư luận xấu
Tuy vậy, ngay sau đó tòa soạn VTC News đã nhận được ý kiến phản hồi của địa phương Ban biên tập Báo đã cử cán bộ về xã Lãng Công và trực tiếp đến địa bàn thôn Thành Công xác minh sự việc Ở ngay tại thôn thành Công từ cách đây khoảng 30 năm có tin đồn 2 gia đình người Dao có
“thuốc rước” Tuy nhiên, cụ Dương Văn Tài, thầy mo, trưởng bản (là người đứng đầu các chức sắc của người Dao trong làng) khẳng định: Tin đồn đó là không đúng sự thật Thực tế, do mâu thuẫn giữa mẹ chồng và con dâu trong một gia đình người Dao ở thôn Thành Công, mẹ chồng tung tin người con dâu làm thuốc độc định đầu độc mẹ chồng Sau đó thông tin Này cứ loang dần ra và để lại dư âm đến tận bây giờ
Trong quá trình thu thập thông tin, phóng viên đã chủ quan không thẩm định độ chính xác của thông tin và trong khi viết bài với sự suy diễn cảm tính đã dùng một số thuật ngữ, tít không chuẩn, trái với thuần phong
mỹ tục của dân tộc Dao Do vậy bài viết làm cho người đọc không hiểu
Trang 8đúng bản chất của sự việc và tạo ra nhiều dư luận trái chiều, gây ảnh hưởng đến tư tưởng, tình cảm, tập quán, truyền thống và cả đời sống kinh
tế, uy tín của người Dao thôn Thành Công, tạo dư luận không đồng tình trong nhân dân
Sau khi clip “tỏ tình của đại gia” và nhân vật chính trong clip được cho là Phạm Nhật Hoàng (con trai ông Phạm Nhật Vượng) được tung lên mạng xã hội, một số báo điện tử đã sử dụng mà không kiểm chứng về nguồn tin Sau đó, ông Phạm Nhật Vượng đã có văn bản khẳng định sự việc các báo nêu là sai sự thật và yêu cầu các cơ quan báo chí gỡ bài viết Trường hợp khác, vào ngày 12-9, một số báo điện tử chưa kiểm chứng đã vội vã sử dụng thông tin từ mạng xã hội dùng clip CSGT xô xát với dân
Vụ này ảnh hưởng đến hình ảnh và uy tín của lực lượng CSGT Cuối cùng, khi xác minh lại, các báo điện tử phải gỡ bỏ bài viết
Giữa tháng 5/2012, cả cư dân mạng và người dùng đã thực sự “sốc” khi các phương tiện truyền thông, mạng xã hội… thi nhau “vạch trần” clip quảng cáo của mì Gấu Đỏ với những luận điệu như: lợi dụng bán hàng trên lòng trắc ẩn của cộng đồng, quảng cáo kiểu lừa đảo, không thực tế Ngay sau đó, sản phẩm mì Gấu Đỏ gần như bị truyền thông soi ở mọi khía cạnh Từ câu chuyện tặng mì hết hạn cho bệnh nhi ung thư,hay chuyện ra mắt mì Gấu Yêu cũng bị gán ghép vào quảng cáo không đúng sự thật, cạnh tranh không lành mạnh với các đối thủ khác…
Với những thông tin dồn dập như trên, thương hiệu mì Gấu Đỏ đã
bị ảnh hưởng nghiêm trọng về uy tín trong mắt người dùng, rất nhiềungười sau đó tuyên bố sẽ “tẩy chay” loại mì này trong bữa ăn của mình
Điều đáng chú ý ở đây là câu chuyện khủng hoảng truyền thôngcủa Gấu Đỏ lại bắt đầu từ một bài viết (note) trên Facebook có chủ đề:"Phải mất 3 năm ăn 1.000 gói mỳ Gấu đỏ để góp cho trẻ em 10.000 đồng",của
Trang 9một thành viên trên mạng xã hội này, sau khi thành viên này xem đoạn quảng cáo của hãng trên ti vi
Cuối tháng 7/2012, một sự kiện khác cũng gây xôn xao cộng đồng mạng, đó là thông tin ở dạng tin đồn về việc sản phẩm Zing của VNG đã
bị công ty Tencent của Trung Quốc thâu tóm và Tổng giám đốc của công
ty này, ông Lê Hồng Minh chỉ còn giữ 1% cổ phần và sắp nghỉ việc Vụ việc xuất phát từ một diễn đàn công nghệ, nhưng ngay sau đó nó đã được đưa lên mạng xã hội Facebook và truyền tải đi với tốc độ chóng mặt
Để giải quyết sự cố, phía công ty VNG đã phải đưa ra thông cáo báo chí trên các phương tiện truyền thông chính thống để “cải chính”, tuy nhiên tin đồn thất thiệt này cũng gây ảnh hưởng không nhỏ với doanh nghiệp
Chỉ dựa vào một vài thông tin thất thiệt, không có kiểm chứng như thông tin chất tạo nạc trong thịt lợn, chất cấm trong nuôi cá, gạo giả, trứng giả và bưởi da xanh có chất gây ung thư đã gây hoang mang và thiệt hại hàng nghìn tỷ đồng đối với người nông dân Trong khi đó, kết quả xét nghiệm thịt lợn có chất tạo nạc và chất cấm chỉ có 2/101 mẫu có dương tính với chất tạo nạc và 1/34 mẫu có dương tính với một số chất cấm sử dụng Tỷ lệ thịt lợn phát hiện dương tính chất cấm, chất tạo nạc ở các tỉnh phía Bắc và duyên hải Nam Trung Bộ là thấp không đáng lo lắng Tuy nhiên, theo tính toán, người chăn nuôi cả nước đã thiệt hại khoảng 3.000
tỷ đồng do người tiêu dùng tẩy chay thịt lợn và ảnh hưởng không nhỏ đến các trung tâm nuôi trồng thuỷ sản Những thông tin “thất thiệt”, “lơ mơ” trên báo chí đã tác động rất lớn đến đời sống, sản xuất và nền kinh tế của nước ta
Hiện nay, xu thế của rất nhiều các loại hình báo chí là theo hướng giật gân, câu khách, đưa thông tin mà không kiểm chứng Khi xử lý
Trang 10những tin, bài miêu tả những vụ án giết người rùng rợn, những vụ “yêu râu xanh”, hoặc những vụ mang màu sắc mê tín dị đoan, những hình ảnh nhạy cảm… Hoặc giật các tít báo gây “sốc” như: Phút trải lòng của “sát thủ” nhí; Sẵn lòng tha thứ cho gã chồng “nổi điên” tẩm xăng dọa đốt chết vợ;
Nữ sinh lớp 10 năn nỉ người yêu quay clip sex với tình địch để trả thù; Mỹ Tâm ngất xỉu - Thanh Hằng trầy da tróc vảy; Hoàng Nghiệp bất ngờ “lộ” con gái; Con gái Trương Ngọc Ánh lộ quần chip; “Đứng hình” nhìn Lý Nhã Kỳ đeo đồng hồ giá 6 tỉ đồng… để chiều theo thị hiếu rẻ tiền của một
bộ phận công chúng
Khi trên các trang mạng xã hội rộ lên các clip về nữ sinh đánh hội đồng, hay phản ánh về mối quan hệ thầy trò, bạo lực học đường, ngay sau khi vừa đưa lên mạng, sau đó là hàng loạt clip khác tương tự, mức độ còn
tàn nhẫn hơn được tung lên trên các trang báo chính thống Bài báo: “Báo động căn bệnh vô cảm của teen” (Vnexpress, 27/10/2010) xuất phát từ
một loạt những video đánh hội đồng bạn học Clip và bài báo đều cho thấy
sự nổi loạn, biến dạng nhân cách của nhiều 9x, và sự thờ ơ đáng kinh ngạc
của những cô cậu học trò đứng xung quanh Bài “Từ 'chém gió' trên mạng
xã hội đến bệnh vô cảm” (Vnexpress, 08/11/2011) báo động vấn đề vô
cảm ở một bộ phận giới trẻ Sau khi gây tai nạn, người có tên Kẹo Mút Chơi Bời này còn khoe chiến công của mình trên mạng với một thái độ hết sức hỉ hả
Đặc biệt, truyền thông, báo chí cũng nhận được bài học lớn từ việc đưa tin quá đà về một vụ việc nhằm thu hút độc giả Gần đây là vụ án Lê Tuấn Anh xảy ra vào ngày 11/8 tại xã Quảng Châu, huyện Quảng Xương, Thanh Hóa Tên Lê Tuấn Anh, 16 tuổi đã hãm hiếp, giết hại nạn nhân 17 tuổi Nguyễn Thị Bích Ngọc rồi ném xác xuống sông phi tang, đã “hồn nhiên” thừa nhận: “Cháu có họ hàng với anh Lê Văn Luyện nên cháu phải làm một điều gì đấy giống anh ấy”