NH HNG CA BIN DI KHI HU TI SINH

1 Chủ đề: Cải thiện công tác qui hoạch thông qua lồng ghép các vấn đề môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học và khuyến khích các mô hình sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu ở vùng Đồn

1

Chủ đề: Cải thiện công tác qui hoạch thông qua lồng ghép các vấn đề môi trường,

bảo tồn đa dạng sinh học và khuyến khích các mô hình sinh kế thích ứng

với biến đổi khí hậu ở vùng Đồng bằng Sông Cửu Long

ẢNH HƯỞNG CỦA BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

TỚI SINH KẾ NGƯỜI DÂN ĐỒNG BẰNG SÔNG CỬU LONG

Lê Anh Tuấn * 1 – Hoàng Thị Thủy 2 - Võ Văn Ngoan 3

* 1 Liên hệ tác giả: latuan@ctu.edu.vn , Viện Nghiên cứu Biến đổi Khí hậu - Đại học Cần Thơ

2 Khoa Môi trường và Tài nguyên, trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh

3 Văn phòng Biến đổi Khí hậu, Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bến Tre

TÓM TẮT

Đồng bằng Sông Cửu Long được xác định như là một trong những vùng nhạy cảm và dễ phơi lộ với hiện tượng biến đổi khí hậu và nước biển dâng Với giả thiết rằng sinh kế của người dân địa phương đang bị ảnh hưởng mạnh do các thay đổi bất thường của các điều kiện khí hậu tự nhiên Nhiều khảo sát dựa vào phỏng vấn bán cấu trúc và thảo luận ở cộng đồng về tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu lên sinh kế đã được thực hiện trên ba vùng sinh thái thủy văn khác nhau đã được thực hiện ở vùng Đồng bằng

Kết quả khảo sát đã chỉ ra rằng những thông tin thu nhận được là hiện thực và liên quan đến các mong ước cuộc sống của cư dân địa phương Người dân sống vùng nông thôn ven biển gặp khó khăn hơn người dân sống ở vùng lũ Người nghèo, trẻ em, người già, người khuyết tập, phụ nữ đơn thân và người dân tộc thiểu số thuộc nhóm người dễ bị tổn thương Một số đề xuất cho hướng nghiên cứu tương lai về kinh tế khí hậu và nâng cao khả năng thích ứng đã được đưa

ra

ABSTRACT

The Mekong Delta has been identified as one of the most sensitive and exposed regions

to climate change and sea level rise phenomena It is assumed that the livelihoods of local people are being affected strongly under the abnormal change of the natural climate conditions Many structured questionnaire-interview and community discussion based survey on the impacts of natural disasters and climate change on the local livelihoods was carried out and analysed in three different hydrological ecosystems of the Delta

The survey results showed that collected information was realistic and relevant to local people’s living expectations Local people in rural coastal areas suffered more impacts of climate change than those who lived in flooding areas The poor, children, the elderly, disable people, alone women, and ethics people were the most vulnerable groups Some recommendations for future research on the climate change economics and upgrading the adaptation capacity are given

2

Vùng Đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) được xem như là một trong các điểm “điểm nóng” của hiện tượng biến đổi khí hậu và nước biển dâng như là một hệ quả của hiệu ứng nóng lên toàn cầu Đặc điểm tự nhiên của vùng ĐBSCL là một vùng châu thổ có địa hình thấp và phẳng – cao độ trung bình với mực nước biển chỉ vào khoảng 1,0 – 1,8 m, diện tích trải rộng khoảng 4 triệu ha đất tự nhiên, trong đó đất sử dụng cho nông nghiệp là 2,2 triệu ha Vùng đất nằm ở vị trí tận cùng hạ lưu của một khu vực sông lớn là sông Mekong, với một hệ thống sông rạch và kênh mương chằng chịt, có đường ven biển dài trên 700 km tiếp giáp hai măt cả Biển Đông và Biển Tây Về mặt kinh tế và xã hội, vùng đồng bằng là nơi sinh sống của gần 20 triệu người dân, là khu vực sản xuất nông nghiệp và thuỷ sản lớn nhất Việt Nam, đóng góp đáng kể một sản lượng lương thực và thực phẩm đáng kể cho quốc gia và xuất khẩu một phần cho quốc

tế Vùng ĐBSCL có 3 vùng sinh thái chính ở ĐBSCL: vùng ngập lũ (ngập sâu và kéo dài từ 2-3 tháng/năm), vùng giữa (vùng phù sa nước ngọt, ngập nông và nhiễm mặn nhẹ), và vùng ven biển (trên 6 tháng bị nhiễm mặn ở các mức độ) Sự phân vùng một cách tương đối theo nguồn nước này được minh hoạ như ở hình 1

Hình 1: Ba vùng sinh thái dựa vào đặc điểm nguồn nước ở ĐBSCL

(Nguồn: Tuan et al, 2008)

Hai ngành sản xuất chủ lực liên quan đến trên 75 % sinh kế của người dân vùng ĐBSCL

là sản xuất nông nghiệp (trọng tâm là canh tác lúa gạo và trái cây) và nuôi trồng thuỷ sản (chính yếu là nuôi cá và tôm cả cho 3 nguồn nước ngọt, lợ và mặn), kể cả một phần đánh bắt thuỷ sản tự

Vùng ngập lũ sâu Vùng phù sa nước ngọt Vùng nhiễm mặn

Tứ giác

Long Xuyên

Đồng Tháp Mười Vùng phía trên và giữa 2 sông Tiến và Hậu Ven biển Đông

Bán đảo

Cà Mau

3

nhiên Hai nguồn sinh kế này đều phụ thuộc rất lớn vào đặc điểm tự nhiên của nguồn tài nguyên khí hậu, tài nguyên nước và tài nguyên đất đai Sự thay đổi tính chất vật lý và hoá sinh của cả ba nguồn tài nguyên này, đặc biệt là tài nguyên khí hậu, sẽ có những tác động lớn lên hệ sinh thái và sinh kế của phần đông người dân

Nghiên cứu này tổng quát hoá, theo cả định tính và một phần định lượng, những tác động của biến đổi khí hậu lên sinh kế của người dân vùng ĐBSCL, đặc biệt ở những nhóm dễ bị tổn thương, gồm dân nghèo, phụ nữ và người dân tộc thiểu số Báo cáo này là kết quả các khảo sát thực địa, tập huấn ngắn hạn, phỏng vấn mở và thảo luận nhóm với các cộng đồng khác nhau trong 3 năm (2011, 2013 và 2013) cho cả 3 vùng sinh thái nói trên Kết quả nghiên cứu một phần các tiền đề tham khảo cho những kế hoạch và chương trình nghiên cứu liên quan về sau

Các phương pháp tiếp cận tổng hợp theo cả 2 hướng từ Trên - Xuống (Top – Down aproach) và Dưới – Lên (Bottom – Up) đều được áp dụng để minh chứng cho giả thiết:

Thu thập tài liệu thứ cấp: Lược khảo các báo cáo nghiên cứu yếu tố thay đổi khí hậu và

các thay đổi bất thường về tự nhiên liên quan đến khí hậu vùng ĐBSCL

Phương pháp chuyên gia: Sử dụng các báo cáo, văn bản pháp lý và trao đổi qua hội thảo

với các ban ngành liên quan đến các tác động biến đổi khí hậu lên sinh kế

Phỏng vấn bán cấu trúc: Gồm các câu hỏi nhiều lựa chọn và câu hỏi mở đã soạn sẵn để

thu thập các thông tin từ người dân liên quan đến nhận thức về sự thay đổi khí hậu, các ảnh hưởng liên quan đến hoạt động sinh kế và thu nhập của người dân

Sử dụng công cụ Đánh giá nhanh có sự tham gia (PRA): vận dụng các công cụ PRA để

trao đổi qua nhóm, khảo sát lịch sử cộng đồng, lịch sử thiên tai, vẽ bản đồ vị trí rủi ro, lịch canh tác và sinh kế và ý kiến của người dân về về cơ chế, chính sách giúp họ trong việc tiếp cận nguồn lực sinh kế, ứng phó với thiên tai và biến đổi khí hậu

Ở đây 3 mức độ tác động lên cộng động người dân nghèo và cận nghèo như là nhóm có nguy cơ bị tổn thương được khái quát như sau:

năng suất và sản lượng đáng kể, gián đoạn các hoạt động giao thương, hư hại nhiều cơ sở hạ tầng, ), sinh thái - môi trường (suy giảm mật độ loài, tác động dây chuyền lên chuỗi thực phẩm, giảm diện tích rừng, tăng ô nhiễm nguồn nước, gây sạt lở đất, ) và xã hội (bệnh tật, di dân, thất nghiệp, )

nhóm người dân nghèo và cận nghèo, nếu có sự hỗ trợ của chính quyền, các nhà khoa học và các

tổ chức xã hội dân sự có thể hạn chế các tác động

người dân trong nhóm có nguy cơ bị tổn thương có thể tự chống đỡ và phục hồi được bằng chính năng lực và kinh nghiệm của họ

Nghiên cứu này kết hợp với các dự án phát triển kinh tế - xã hội liên quan đến biến đổi khí hậu đã và đang triển khai ở cấp cộng đồng các tỉnh khác nhau ở ĐBSCL Hình 2 là bản đổ một số dự án của các tổ chức phi chính phủ (NGOs) liên quan đến biến đổi khí hậu và sinh kế người nghèo mà nghiên cứu này đã tham gia một phần theo các phương pháp tiếp cận kể trên

4

Các hoạt động nghiên cứu và triển khai này đã được tổng hợp (DRAGON – SRD – AFAP, 2013) Các dữ liệu khảo sát được sử dụng như là các nghiên cứu điển hình (case studies), thống

kê, phân loại, so sánh và đánh giá

Hình 2: Bản đồ các dự án liên quan đến ảnh hưởng biến đổi khí hậu lên sinh kế

(Nguồn: DRAGON – SRD – AFAP, 2013, có bổ sung)

3.1 Xu thế của biến đổi khí hậu ở ĐBSCL

Biểu hiện các thay đổi bất thường thiên tai và biến đổi khí hậu thường phải được theo dõi, ghi nhận và phân tích qua một chuỗi thời gian dài (Tuan and Suppakorn, 2011) Các số liệu quan trắc từ các trạm khí tượng - thủy văn và các báo cáo hằng năm của Ban chỉ huy Phòng chống Lụt bão và tìm kiếm Cứu nạn là những tài liệu thứ cấp, có tính tổng quan Bên cạnh đó các ghi nhận ý kiến người dân qua các cuộc thảo luận nhóm trong cộng đồng cấp xã, huyện cho những chứng cớ từ thực tế kinh nghiệm Qua nhiều đợt điều tra về tác động của biến đổi khí hậu lên sinh kế của các hộ nông dân ở các tỉnh của Viện Nghiên cứu Biến đổi Khí hậu – Đại học Cần Thơ cho thấy, trong khoảng 5 – 10 năm qua, thời tiết ở khu vực biến đổi khá bất thường và gây nhiều tác hại đến cuộc sống và thành quả sản xuất của người dân Ở ĐBSCL, các xu thế biến đổi khí hậu được có thể được tóm lược ở bảng 1

5

Bảng 1: Xu thế thay đổi khí hậu và các thiên tai khác ở ĐBSCL trong 3 thập kỷ sắp tới Yếu tố khi hậu Xu thế Khu vực bị tác động chủ yếu

Nhiệt độ max, min, trung bình mùa

An Giang, Đồng Tháp, Long An, Cần Thơ, Sóc Trăng, Kiên Giang

Số ngày nắng nóng cao

(nhiệt độ trung bình > 35°C) 

Các vùng giáp biên giới với Cambodia, vùng Tây sông Hậu Lượng mưa đầu mùa (tháng 5, 6, 7)  Toàn đồng bằng SCL

Lượng mưa cuối mùa (tháng 8, 9, 10)  Các vùng ven biển ĐBSCL

Lốc xoáy – gió lớn – sét  Các vùng ven biển, hải đảo ĐBSCL Mưa lớn bất thường

(mưa > 100 mm/ngày)  Các vùng ven biển bán đảo Cà Mau, vùng giữa sông Tiền và sông Hậu

Áp thấp nhiệt đới và bão ven biển  Các vùng ven biển bán đảo Cà Mau, vùng giữa sông Tiền và sông Hậu

Lũ lụt (diện tích ngập ứng và số ngày

Tứ giác Long Xuyên, Đồng Tháp mười, vùng giữa sông Tiền và Hậu Nước biển dâng - Xâm nhập mặn  Các tỉnh ven biển

Sạt lở (ven sông và ven bờ biển)  Các tỉnh ven biển, vùng giữa sông Tiền và sông Hậu Tác động của triều cường  Toàn đồng bằng

(Nguồn: Tuan et al., 2013)

3.2 Nhận diện các loại hình sinh kế bị tác động của biến đổi khí hậu

Một ghi nhận rõ nét là dầu người dân Đồng bằng sông Cửu Long đã có nhiều kinh nghiệm thích nghi và đối phó với lũ lụt, hạn hán, xâm nhập mặn, đất chua phèn Tuy nhiên, hiểu biết về biến đổi khí hậu đối với họ vẫn còn khá mới mẻ và họ vẫn chưa có một kế hoạch cụ thể trước mắt hoặc dài hạn cho việc đối phó hay thích nghi cho hiện tượng này Với tổng số người được điều tra và tham gia thảo luận nhóm ở cộng đồng liên quan đến tác động của thiên tai và biến đổi khí hậu trong 3 năm (2011, 2012 và 2013) là hơn 400 người, kết quả cho thấy nhóm đối tượng bị nhiều tổn thương nhất được các thảo luận nhóm thống nhất sắp xếp là (nói chung cho cả vùng đô thị và nông thôn):

(i) người nghèo;

(ii) trẻ con;

(iii) người già;

(iv) người khuyết tật;

(v) phụ nữ đơn thân; và

(vi) người dân tộc thiểu số

6

Các hộ nghèo, buôn bán nhỏ, ruộng đất ít, thiếu vốn chịu nhiều tổn thất do yếu tố khí hậu Các bệnh liên quan đến thời tiết, nguồn nước chiếm vị trí cao trong thống kê điều tra bệnh tật vùng nông thôn (Bảng 2) Theo người dân, thời tiết bất thường trong năm làm ảnh hưởng đến sức khỏe, thời gian của họ và gây hệ quả gián tiếp đến hoạt động sinh kế

Bảng 2: Năm loại bệnh tật thường gặp theo tỉ lệ (%) điều tra người dân vùng nông thôn ĐBSCL

1 Cảm, ho, sốt Trẻ em, phụ nữ lớn tuổi Mưa - nắng thất thường 63

2 Tiêu chảy Hầu hết mọi lứa tuổi Ăn uống không vệ sinh 52

3 Phụ khoa Hầu hết phụ nữ Điều kiện sống thiếu vệ sinh 47

4 Da liễu Trẻ em, người tiếp xúc với nước Ngập úng, nước ô nhiễm 36

5 Nhứt mỏi Người già, người lao động Chuyển mùa, mưa thất thường 28 (Nguồn: Số liệu điều tra và thảo luận nhóm về tác động của biến đổi khí hậu ở các tỉnh Trà Vinh,

Bến Tre, Sóc Trăng, Cà Mau, Cần Thơ, Vĩnh Long, An Giang, Đồng Tháp) Bảng 3 tổng kết các ảnh hưởng của nhân tố biến đổi khí hậu lên sinh kế người dân (chọn

5 ngành sinh kế chịu tác động theo thứ tự từ cao đến thấp) theo 3 mức độ rủi ro: cao, trung bình

và thấp, có xét đến khả năng thích ứng của cộng đồng Hình 3 là chuỗi nguyên nhân – hậu quả các tác nhân ảnh hưởng biến đổi khí hậu lên sinh kế

Bảng 3: Các xu thế biến đổi khí hậu có tác động lớn đến sinh kế người dân theo qui mô mức độ Nhóm yếu tố

khí hậu liên quan (*)

Các tỉnh bị ảnh hưởng nhiều

Cấp rủi ro

Năm ngành nghề sinh kế chính

bị tác động (**) Nhiệt độ cao – Khô

hạn kéo dài – Xâm

nhập mặn – Triều

cường và Gió

chướng

Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang

Cao (1) Nuôi trồng và đánh bắt thủy hải sản

(2) Canh tác nông nghiệp (3) Cấp nước sinh hoạt và sản xuất nhỏ (4) Buôn bán lẻ và dịch vụ tiêu dùng (5) Du lịch

Bão và áp thấp nhiệt

đới gần bờ – Mưa

bất thường – Lốc

xoáy – Sạt lở ven

sông và bờ biển –

Ngập úng sâu vùng

đô thị

Tiền Giang, Bến Tre,

Cà Mau, Kiên Giang,

An Giang, Cần Thơ, Đồng Tháp, Long An

Trung bình

(1) Canh tác nông nghiệp (2) Nuôi trồng và đánh bắt thủy hải sản (3) Buôn bán lẻ và dịch vụ tiêu dùng (4) Chế biến nông sản

(5) Công nghiệp – Thủ công nghiệp

Lũ lụt – Cháy rừng –

Sấm sét – Gió mạnh

– Ngập úng trung

bình và thấp ở đô thị

- Nắng nóng

An Giang, Đồng Tháp, Long An, Cà Mau, Kiên Giang, Vĩnh Long, Bạc Liêu

Thấp (1) Canh tác nông nghiệp

(2) Nuôi trồng thủy sản (3) Buôn bán lẻ – dịch vụ nhỏ (4) Chế biến nông sản

(5) Xây dựng – lao động giản đơn

(*) Các yếu tố khí hậu có tương quan với nhau;

(**) Sắp theo thứ tự thiệt hại từ lớn đến nhỏ

7 Hình 3: Chuỗi nguyên nhân – hậu quả của tác động biến đổi khí hậu lên sinh kế

BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

Tôm cá và các

loại thủy sản

bị sốc nhiệt,

sốc mặn

Thiếu nước tưới cho cây trồng

Nhiễm mặn

Cấp nước sinh hoạt

bị hạn chế

Giảm năng suất

và sản lượng lương thực

Đe dọa hệ sinh thái và

đa dạng sinh học Thay đổi độ mặn

Thu hẹp ngành chế biến nông hải sản

Cây trồng bị úng,

ao nuôi thủy sản bị

hư hại, cá thất thoát

Khó khăn đi lại, buôn bán, dịch vu

Sạt lở

Giảm diện tích rừng, đất ở và sản xuất

Giảm điều kiện sinh kế và thu nhập

8

4.1 Kết luận

Nhiều bằng chứng khoa học và thực tiễn đã chứng minh rằng, thảm hoạ thiên tai và hiện tượng biến đổi khí hậu – nước biển dâng đã, đang và sẽ là một trong những nguyên nhân chủ yếu

là rào cản và giới hạn cho mục tiêu Thiên niên kỷ liên quan đến phát triển kinh tế và xã hội ở Việt Nam Thử thách do các bất thường của khí hậu khiến các nổ lực trong cuộc chiến trường kỳ chống lại đói nghèo trở nên thiếu bền vững, tạo nên những tốn kém hơn và nhiều khó khăn xuất hiện nhiều hơn Nghiên cứu khảo sát ở thực tế cộng đồng đã xác định giả thiết biến đổi khí hậu tạo ra những tác động tiêu cực nhiều hơn tích cực cho sinh kế ở các nhóm dễ bị tổn thương, điều này đã được tổng kết qua nhiều báo cáo dự án và các lớp tập huấn cộng đồng Đối phó với sự xâm nhập mặn và khô hạn khó khăn và tốn kém hơn việc chủ động sống chung với lũ trên cái nhìn sinh kế và đời sống

4.2 Đề xuất các nghiên cứu tiếp

Cách thức gần như duy nhất và cấp bách mà nhiều diễn đàn quốc tế đã nêu lên là các nước phải tìm cách giảm thiểu tốc độ phát thải khí nhà kính trên quy mô toàn thế giới, đồng thời phải tìm ra các giải pháp thích nghi riêng biệt với sự thay đổi khí hậu trong tương lai cho từng ngành nghề, từng nhóm đối tượng dễ bị tổn thương trong từng vùng ở mỗi quốc gia Hiện nay, thử thách biến đổi khí hậu và nước biển dâng vẫn chưa nghiên cứu thấu đáo để tìm những cơ hội

để khai thác những lợi thế mà nó khả năng mạng lại cho cư dân vùng có nguy cơ bị tổn thương Điều này cần được tiếp tục đầu tư đề xuất các giải pháp khả thi

Song song với cập nhật các chính sách về quản lý thiên tai và ứng phó với biến đổi khí hậu, cần có thêm các nghiên cứu về đến kinh tế khí hậu, sẽ bao gồm hai yếu tố chính, đó là (i) nguồn kinh phí để thực hiện các kế hoạch hành động ứng phó với với khí hậu thất thường và (ii) phương cách sử dụng nguồn kinh phí đó một cách hiệu quả, công bằng và minh bạch Các nhà môi trường cho rằng việc sử dụng các nguồn tài chính nhằm giảm thiểu và thích ứng với biến đổi khí hậu phải nhắm đến các hoạt động tập huấn nâng cao năng lực cho cộng đồng đa số người nghèo, giúp các cộng đồng biết xây dựng kế hoạch chuẩn bị sẵn sàng và lồng ghép quản lý rủi ro thiên tai vào kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội, trong đó có việc xây dựng hệ thống cảnh báo sớm thiên tai một cách hiện đại và tăng khả năng, kỹ năng ứng phó với thiên tai cho từng thành viên trong cộng đồng Việc đào tạo và cung cấp nguồn vốn giúp người nghèo có thêm các sinh

kế bền vững và ít bị thiệt hại do những thay đổi của thời tiết và môi trường Về mặt công trình, nguồn tài chính phải được sử dụng hiệu quả trong các hệ thống cơ sở hạ tầng, đặc biệt là giao thông và thuỷ lợi

Trên qui mô quốc gia, các nghiên cứu chiến lược tăng trưởng xanh cần được cổ vũ Một nền kinh tế xanh phải thoả cho 3 yêu cầu chủ yếu: (i) tối thiểu hoá sự phát thải các khí gây ra hiệu ứng nhà kính; (ii) tối ưu hoá việc sử dụng các nguồn tài nguyên thiên nhiên; và (iii) sự phát triển phải bền vững trên cơ sở tạo nên một sự công bằng chung cho toàn xã hội

9

TÀI LIỆU THAM KHẢO

DRAGON – SRD – AFAP, 2013 Tổng hợp một số hoạt động ứng phó với Biến đổi Khí hậu ở

Le Anh Tuan, Chu Thai Hoanh, Fiona Miller, and Bach Tan Sinh, 2008 Floods and Salinity

Management in the Mekong Delta, Vietnam In: Challenges to sustainable Development in

B.T Sinh and Fiona M (Eds) The Sustainable Mekong Research Network (Sumernet)'s publication, Stockholm, Sweden

Le Anh Tuan and Suppakorn Chinvanno, 2011 Climate Change in the Mekong River Delta and Key Concerns on Future Climate Threats In: M.A Stewart and P.A Coclanis (eds.),

Global Change Research 45, DOI 10.1007/978-94-007-0934-8_12, © Springer Science+Business Media B.V 2011, p 205-217

Tuan, L.A., Du, L.V & Skinner, T (ed), 2012a Rapid Integrated & Ecosystem-Based

Completed under the ‘Global Cooperation on Water Resource Management’ (WWF and Coca-Cola) and the ‘Capacity building and sustainable production’ programme (WWF – DANIDA) by World Wildlife Fund for Nature (WWF)