Công tác vận động nhân dân của chính quyền nhà nước là một trong những nội dung quan trọng của việc xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Do tính chất và tầm quan trọng của vấn đề, việc nghiên cứu để làm rõ nội dung, phương thức công tác dân vận của chính quyền nhà nước cần có sự tiếp cận một cách khoa học.
1. Những lý do chính quyền cơ sở phải làm công tác dân vận
Thứ nhất, chính quyền nhà nước là một hệ thống chính trị của nước ta, có vai trò rất quan trọng trong hệ thống chính trị. Trong bài báo Dân vận" viết từ tháng 10-1949 Hồ Chí Minh khẳng định: "tất cả cán bộ chính quyền, cán bộ đoàn thể và tất cả hội viên của các tổ chức nhân dân (Liên Việt, Việt Minh...) đều phải phụ trách dân vận". Nghị quyết Trung ương 8b của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VI, Đảng đã chỉ rõ: " Công tác quần chúng của Đảng là trách nhiệm của Đảng, Nhà nước và các đoàn thể".
Thứ hai, Nhà nước ta là Nhà nước của giai cấp công nhân, đại diện cho lợi ích, nguyện vọng của nhân dân lao động, của toàn dân tộc Việt Nam. Vì vậy, trong toàn bộ hoạt động của mình các ngành lập pháp, hành pháp, tư pháp phải làm công tác dân vận.
Thứ ba, xuất phát từ chức trách bao quát nhất của Nhà nước mà điều 3 Hiến pháp năm 1992 đã quy định: "Nhà nước bảo đảm không ngừng phát huy mọi mặt quyền làm chủ của nhân dân, thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Bảo đảm mọi người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát triển toàn diện; nghiêm trị mọi hành động xâm phạm lợi ích của Tổ quốc và của nhân dân". Để thực hiện chức trách nói trên, Nhà nước phải tiến hành công tác dân vận.
Thứ tư, Nhà nước ta do Đảng Cộng sản Vịêt Nam lãnh đạo, là công cụ chủ yếu để thực hiện quyền làm chủ của nhân dân. Nhân dân là người thực hiện luật pháp, chính sách của Nhà nước dưới sự lãnh đạo của Đảng. Do vậy, không chỉ có Đảng, Mặt trận và các đoàn thể nhân dân làm công tác dân vận theo chức năng và nhiệm vụ của mình, mà chính quyền nhà nước từ Trung ương đến cơ sở cũng phải làm công tác dân vận. Trong quá trình hoạt động của các cơ quan chính quyền, cán bộ, công chức nhà nước phải vì nhân
dân, lấy việc phục vụ nhân dân làm trước hết, giải quyết nhanh chóng mọi công việc có quan hệ trực tiếp đến đời sống nhân dân đúng chính sách, pháp luật.
Bản chất của Nhà nước ta là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. “Bao nhiêu lợi ích đều vì dân, bao nhiêu quyền hạn đều của dân, công việc đổi mới, xây dựng là trách nhiệm của dân... Nói tóm lại, quyền hành và lực lượng đều ở nơi dân”47. Cán bộ, công chức chính quyền là công bộc, là đầy tớ của nhân dân, cán bộ phải học hỏi nhân dân, phải xem trọng ý kiến nhân dân, tự phê bình trước nhân dân.
Nhân dân là nguồn của sức mạnh, là chỗ dựa tin cậy, vững chắc của chính quyền, có dân là có tất cả; ngược lại, để mất dân là mất tất cả.
2. Quan điểm của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về Nhà nước làm công tác dân vận
Vận dụng những tư tưởng của Hồ Chí Minh và các bài học kinh nghiệm của cách mạng Việt Nam do Đại hội VI của Đảng tổng kết vào thời kỳ đổi mới, Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VI đã ra Nghị quyết số 08B/NQ-HNTW
“Về đổi mới công tác quần chúng của Đảng, tăng cường mối quan hệ giữa Đảng và nhân dân” với bốn quan điểm chỉ đạo đổi mới công tác quần chúng trong thời kỳ mới, trong đó có những nội dung đề cập trực tiếp đến công tác dân vận của Nhà nước:
Một là, cách mạng là sự nghiệp của dân, do dân, vì dân.
Đưa quan điểm này lên hàng đầu Nghị quyết khẳng định lại nguyên lý cũng là lý tưởng phục vụ nhân dân của Đảng. Đồng thời, phê phán một xu hướng lệch lạc đã trở nên trầm trọng, một thứ ''giặc nội xâm'' là quan liêu, mệnh lệnh, xa rời quần chúng, không tôn trọng nhân dân trong một bộ phận cán bộ, đảng viên, ccong chức nhà nước.
Để hiểu đúng và thực hiện tốt quan điểm này, các cơ quan và công chức nhà nước cần chú ý những điểm sau:
Phải luôn luôn lấy mục tiêu vì hạnh phúc của nhân dân làm trọng. Nhân dân là lực lượng, là người tiến hành mọi nhiệm vụ, mọi công việc của Nhà nước và đất nước. Nhà nước phải tạo điều kiện, sức mạnh để nhân dân phát huy hết vai trò và thực hiện tốt trách nhiệm của mình; phải thực sự tôn trọng quyền làm chủ của nhân dân.
47 Trích bài Dân vận của Chủ tịch Hồ Chí Minh, đăng trên trên báo Sự thật tháng 10-1949..
Nhân dân ta bao gồm nhiều giai cấp, tầng lớp, các giới, các dân tộc. Vì vậy, tư tưởng đại đoàn kết phải được thể hiện trong mọi chủ trương, chính sách, luật pháp của Nhà nước, trong tổ chức điều hành, chỉ đạo thực hiện của chính quyền nhà nước các cấp một cách đúng đắn. Chú trọng các chính sách cụ thể nhằm tăng cường và củng cố khối liên minh giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và đội ngũ trí thức làm nền tảng cho khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Có các chính sách dân tộc nhằm cải thiện, nâng cao đời sống đồng bào về mặt vật chất, nâng cao dân trí, bảo lồn và phát triển văn hóa của từng dân tộc anh em trong thời kỳ mới. Tôn trọng và thực hiện tốt chính sách tụ do tín ngưỡng, tôn giáo, theo hoặc không theo một tôn giáo nào. Phát huy tinh thần yêu nước của các nhà doanh nghiệp tư nhân, tiểu thương, tiểu chủ, của cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài.
Đấu tranh mạnh mẽ, nghiêm khắc với tệ quan liêu, mệnh lệnh, xa rời quần chúng, không tôn trọng dân, thiếu trách nhiệm với dân, tham nhũng, chuyên quyền, độc đoán.
Hai là, động lực thúc đẩy phong trào quần chúng là đáp ứng lợi ích thiết thực của nhân dân và kết hợp hài hoà các lợi ích, thống nhất quyền lợi với nghĩa vụ công dân.
Nghị quyết Trung ương tám khóa VI đề ra nguyên tắc chỉ đạo: ''Trong xã hội do nhân dân làm chủ, lợi ích cá nhân, lợi ích tập thể và lợi ích xã hội gắn chặt và thông nhất với nhau, trong dó lợi ích cá nhân là động lực trực tiếp''. Công tác vận động và tổ chức nhân dân của Nhà nước chỉ có thể thành công nếu trước hết bảo vệ và đáp ứng được trên thực tê lợi ích thiết thân của người dân, từ đó kết hợp hài hòa các lợi ích, gắn chặt quyền và nghĩa vụ công dân. Để có phong trào quần chúng, động viên được tính tích cực chính trị, xã hội của nhân dân trên các lĩnh vực của đời sống xã hội, các cấp, các ngành từ Trung ương đến cơ sở phải sâu sát nhân dân, hiểu biết nhân dân, nắm chắc yêu cầu, nguyện vọng chính đáng của họ, đặc biệt là những vấn đề mới nảy sinh, kịp thời giải quyết về mặt chính sách, cơ chế quản lý và có biện pháp cụ thể nhằm chăm lo và bảo vệ lợi ích thiết thân của nhân dân. Cần khắc phục những lệch lạc trong huy động sức dân, nhất là lạm dụng chủ trương xã hội hóa mà coi nhẹ việc bồi dưỡng sức dân; đồng thời, cũng cần khắc phục tư tưởng mị dân, cục bộ, bản vị, làm hại lợi ích chung, chỉ chú ý lợi ích kinh tế đơn thuần mà quên mất lợi ích tinh thần, chính sách xã hội, văn hóa, giáo dục, đào tạo v.v:.. Phải uốn nắn những lệch lạc trong nhân dân như:
chỉ thấy quyền lợi mà quên nghĩa vụ, chỉ thấy lợi ích cá nhân và gia đình mà coi nhẹ lợi ích xã hội, lợi ích cộng đồng.
Ba là, các hình thức tập hợp nhân dân phải đa dạng.
Trong giai đoạn mới, cơ cấu xã hội - giai cấp, xã hội - dân cư, xã hội - nghề nghiệp... có sự phát triển mới cùng với sự phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.
Do đó, nhu cầu lợi ích của xã hội, nhu cầu về tổ chức hết sức đa dạng, phong phú. Để nhân lên sức mạnh của quần chúng nhân dân, để xây dựng cuộc sống mới, Nhà nước cần có nhiều hình thức và hoạt động thích ứng.
Trình độ của các tầng lớp quần chúng không đồng nhất, do đó phải có cấp độ khác nhau về hình thức tập hợp để thực hiện và phát huy dân chủ, phát huy được khả năng sáng tạo phong phú của nhân dân để giải quyết những lợi ích, nguyện vọng chính đáng, hợp pháp của các giai cấp, tầng lớp nhân dân.
Bốn là, công tác quần chúng là trách nhiệm của Đảng, Nhà nước và các đoàn thể nhân dân.
Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa VI đã chỉ rõ rằng: ''Công tác quần chúng không chỉ là trách nhiệm của các doàn thể, mà còn là trách nhiệm của các tổ chức khác trong hệ thống chính có sự phối hợp với nhau dưới sự lãnh đạo của Đảng. Mọi cán bộ, đảng viên, nhân viên nhà nước đều phải làm công tác quần chúng theo chức trách của mình”.
Như vậy, khi Đảng đã cầm quyền, lực lượng làm công tác dân vận gồm Đảng, Nhà nước và các tổ chức đoàn thể. Mỗi tổ chức - tùy theo chức năng, nhiệm vụ của mình - có nội dung, phương thức làm dân vận riêng.
Đối với Đảng, công tác quần chúng trước hết là trách nhiệm của Đảng. Đảng làm công tác dân vận bằng cả hệ thống tổ chức đảng, thông qua Nhà nước và hệ thống mặt trận và các đoàn thể nhân dân. Đảng có bộ máy tham mưu giúp cấp ủy trong việc lãnh đạo công tác vận động nhân dân là Ban Dân vận các cấp; đồng thời, cử cán bộ, đảng viên có uy tín, được tín nhiệm làm nòng cốt lãnh các cơ quan chính quyền, các đoàn thể nhân dân.
Đối với Nhà nước, trong điều kiện Đảng cầm quyền, mối quan hệ giữa Đảng với nhân dân chủ yếu thông qua Nhà nước, cụ thể là thông qua hệ thống luật pháp, chính sách và các cơ quan nhà nước tổ chức điều hành, thực thi luật pháp, chính sách; thông qua mối quan hệ phối hợp với Mặt trận và các đoàn thể nhân dân để thực hiện các chương trình,
kế hoạch phát triển, luật pháp và chính sách; thông qua các phương tiện thông tin đại chúng; thông qua cán bộ, công chức nhà nước.
Tháng 3-1996, Ban Bí thư Trung ương Đảng khoá VIIII đã tổng kết sáu năm thực hiện Nghị quyết 08B/NQ-HNTW, các nghị quyết về công tác Mặt trận, các đoàn thể nhân dân và ban hành Chỉ thị số 69-CT/TW ngày 20-6-1996 về tiếp tục đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết Hội nghị lần thứ tám Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VI về ''Đổi mới công tác quần chúng của Đảng, tăng cường mối quan giữa Đảng và nhân dân”. Chỉ thị nhấn mạnh các nội dung của công tác vận động nhân dân trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa:
- Mục tiêu của công tác dân vận trong những năm tới là động viên mọi tiềm năng sáng tạo, phát huy vai trò làm chủ của nhân dân nhằm đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa. Chăm lo, tạo điều kiện cho mọi vùng sớm xóa đói giảm nghèo, mọi nhà no ấm; sớm xóa mù chữ, phổ cập tiểu học, không ngừng nâng cao dân trí; bảo đảm quyền làm chủ của nhân dân, xóm làng đoàn kết, yên vui, gia đình hòa thuận, hạnh phúc, xã hội công bằng, đất nước ổn định.
- Đáp ứng lợi ích thiết thực của nhân dân, năng cao tinh thần yêu nước, ý trí tự lực, tự cường, làm chủ cuộc sống bản thân và xã hội, nhằm tạo ra động lực thúc đẩy phong trào cách mạng trong nhân dân.
- Các hình thức tập hợp nhân dân phải đa dạng.
- Đảng lãnh đạo trực tiếp, thường xuyên công tác dân vận. Mỗi cán bộ, đảng viên, mỗi công chức, viên chức nhà nước đều phải làm tốt công tác dân vận, giữ môí quan hệ tốt với nhân dân trong khi thi hành công vụ. Cần phối hợp chặt chẽ giữa các tổ chức chính trị - xã hội với các cấp, các ngành của chính quyền, gắn công tác dân vận với công tác xây dựng Đảng, xây dựng Nhà nước.