1. Khái niệm Mặt trận Tổ quốc Việt Nam
Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam được Quốc hội khóa X kỳ họp thứ năm thông qua ngày 12-6-1999 ghi rừ: “Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là tổ chức liên minh chính trị, liên hiệp tự nguyện của tổ chức chính trị, các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội và các cá nhân tiêu biểu trong các giai cấp, các tầng lớp xó hội, các dân tộc, các tôn giáo và người Việt Nam định cư ở nước ngoài”. Như vậy, Mặt trận Tổ quốc là tổ chức liên minh chính trị bao gồm Đảng Cộng sản Việt Nam (tổ chức chính trị) các đoàn thể nhân dân (cỏc tổ chức chớnh trị - xó hội)…
2. Khái niệm đoàn thể nhân dân
Ở nước ta chưa có quy định cụ thể hoặc chưa có thuật ngữ nào để chỉ chung cỏc loại hỡnh tổ chức quần chúng, các đoàn thể, các hiệp hội. Từ năm 1990, trong các văn kiện Đảng đó dựng thuật ngữ “đoàn thể nhân dân” để chỉ chung loại hỡnh tổ chức này. Cú thể núi, đoàn thể nhân dân là một khái niệm chung để chỉ tất cả các tổ chức quần chúng có cùng một đặc điểm hoặc một số đặc điểm nhất định, hoạt động tự nguyện đáp ứng nhu cầu, nguyện vọng chính đáng của mỡnh và theo đúng pháp luật. Khái niệm đoàn thể, hoặc tổ chức xã hội gồm: đoàn thể chính trị - xó hội, đoàn thể xó hội, đoàn thể xó hội - nghề nghiệp, đoàn thể nhân đạo - từ thiện… Thường khái nieeem đoàn thể nhân dân được dùng đồng nhất với khái niệm tổ chức chính trị – xã hội. Các đoàn thể nhân dân đều là thành viên của Mặt trận Tổ quốc. Như vậy, đoàn thể nhõn dõn là tổ chức quần chúng gồm những người có chung quyền lợi và nghĩa vụ hoạt động vì những mục đích chính trị - xã hội dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam.
3. Bản chất và quá trình hình thành Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân trong hệ thống chính trị ở Việt Nam
a) Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân đại diện cho lợi ích và vị trí đặc thù của các cộng đồng xã hội khác nhau tham gia vào hệ thống chính trị của xã hội ở nước ta, biểu hiện ở tính chất, tôn chỉ, mục đích của tổ chức.
b) Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân thuộc hệ thống chính trị ở nước ta đã có một quá trình hình thành, có một lịch sử cách mạng vẻ vang, đã không ngừng phát triển và ngày nay đang là cơ sở xã hội vững chắc bảo đảm vai trò lãnh đạo của Đảng và vai trò quản lý của Nhà nước. Một trong những nét riêng của lịch sử cách mạng Việt Nam khi có Đảng Cộng sản lãnh đạo (năm 1930) là liền ngay sau đú xuất hiện tổ chức Mặt trận thống nhất do Đảng lập ra và lãnh đạo (ngày 18-11-1930). Từ đó đến nay, mỗi chặng đường, mỗi thắng lợi của cách mạng Việt Nam đều không tách rời những đóng góp to lớn của Mặt trận với tư cách không chỉ là ngọn cờ hiệu triệu, mà còn là tổ chức tập hợp và đoàn kết mọi lực lượng của dân tộc, một tổ chức hành động trong sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam. Các đoàn thể nhân dân như: Công đoàn Việt Nam (thành lập ngày 28-7-1929), Hội Nông dân Việt Nam (thành lập ngày 14- 10-1930), Hội Liên hiệp Phụ nữ Việt Nam (thành lập ngày 20-10-1930), Đoàn Thanh niờn cộng sản Hồ Chí Minh (thành lập ngày 26-3-1931), Hội Cựu chiến binh Việt Nam (thành lập ngày 06-12-1989)... là thành viên của Mặt trận Tổ quốc và đã có quá trình hình thành, xây dựng và phát triển gắn liền với lịch sử cách mạng Việt Nam.
4. Vị trí, vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân
Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là liên minh chính trị của các tổ chức chính trị, chính trị - xã hội, đoàn thể nhân dân và cá nhân tiêu biểu của các giai cấp và tầng lớp xã hội, các dân tộc, các tôn giáo, là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân. Đảng Cộng sản Việt Nam vừa là thành viên, vừa là người lãnh đạo Mặt trận. Mặt trận hoạt động theo phương thức hiệp thương dân chủ, phối hợp và thống nhất hành động giữa các thành viên theo chương trình hành động chung.
Các đoàn thể nhân dân tùy theo tính chất, tôn chỉ và mục đích đã xác định, vừa vận động đoàn viên, hội viên giúp nhau chăm lo, bảo vệ các lợi ích thiết thực; vừa giáo dục nâng cao trình độ mọi mặt cho đoàn viên, hội viên; vừa tham gia quản lý nhà nước, quản lý xã hội.
Hiến pháp năm 1992, Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam năm 1999, nhiều luật pháp của nước ta, Điều lệ của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân đã xác định vị trí, vai trò của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân, thể hiện nổi bật ở các mặt sau đây:
Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân là một bộ phận trọng yếu của hệ thống chính trị, dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam; tất cả các tổ chức quần chúng ở chế độ ta đều ghi trong điều lệ của mỡnh nhiệm vụ hàng đầu là xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xó hội chủ nghĩa, tham gia bảo vệ và phỏt triển xó hội, nhằm mục tiờu giữ vững độc lập, thống nhất, chủ qquyền quốc gia và toàn vẹn lónh thổ, phấn đấu sớm thoát khỏi nghèo nàn, lạc hậu, tiến lên dân giàu, nước mạnh, xó hội cụng bằng, dõn chủ, văn minh. Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân; là cầu nối giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân; đại diện cho lợi ích của quần chúng, chăm lo đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân; giám sát và tham gia quản lý hoạt động của các cơ quan nhà nước, các tổ chức kinh tế, xã hội trong việc bảo đảm quyền lợi chính đáng của nhân dân theo quy định của luật pháp; là trường học giáo dục, bồi dưỡng, rèn luyện đoàn viên, hội viên, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể nhân dân có vai trũ tự chăm lo lợi ích, nhất là chăm lo lợi ích của hội viên, trong nền kinh tế thị trường định hướng xó hội chủ nghĩa. Tổ chức nào phỏt huy tốt vai trũ này thỡ đáp ứng được nhu cầu, nguyện vọng của các thành viên, đồng thời phù hợp với nhu cầu xó hội sẽ nhanh chóng phát triển. Lợi ích ở đây nằm trong mối quan hệ hài hòa giữa cỏc lợi ớch cỏ nhõn, tập thể và xó hội, trong đó lợi ích cá nhân là động lực trực tiếp, lợi ích bao gồm cả lợi ớch tinh thần và lợi ích vật chất, chăm lo lợi ích cũng bao hàm bảo vệ lợi ích. Ở một xó hội mà nền kinh tế cũn chưa thực sự phát triển, đời sống của người lao động cũn nhiều khú khăn như nước ta thỡ cỏc đoàn thể nhân dân càng phải tăng cường vai trũ này.
Bên cạnh đó, vai trũ giỏo dục của Mặt trận Tổ quốc và cỏc đoàn thể nhân dân cũng luôn được đánh gia cao. Nhu cầu mở mang trớ thức, thực hành đạo đức mới, nõng cao trỡnh độ thẩm mỹ, lối sống… luôn được đặt ra với hội viên, quần chúng. Tham gia đoàn thể, người ta mong được đáp ứng các nhu cầu đó. Ngày nay, vai trũ tự giỏo dục của đoàn thể nhân dân ngày càng quan trọng. Vai trũ tự giỏo dục của đoàn thể nhân dân là sự bổ sung quan trọng không thể thiếu cho các hệ thống giáo dục khác (gia đỡnh, nhà trường…).
Vai trũ điều tiết xó hội. Xó hội là một cơ cấu sống, vỡ thế luụn luụn cú nhu cầu điều tiết.
Nhu cầu này được phân công cho những chức năng khác nhau. Trong lịch sử đó tồn tại
chức năng điều tiết của tôn giáo, đạo đức, dư luận, pháp luật. Xó hội ngày nay vai trũ điều tiết của các tổ chức quần chúng ngày càng lớn, thể hiện ở ba nội dung cơ bản như:
giám sát xó hội, phản biện xó hội, thỏa thuận xó hội.