Dẫu cho một người có tin hay không tin về việc siêu ngã là yếu tố quyết định nội tâm lý, hay nói theo cách của Freud là “người thừa kế phức cảm Oedipus,” thì chính bản thân siêu ngã vẫn phải được thừa nhận là một khái niệm phong phú và hữu ích.
Là tiếng nói nội tâm có được nhờ những mối quan hệ quan trọng từ thời thơ ấu của ta, nhờ những nhận định bên ngoài về những thiếu sót của ta, nhờ sự chỉ trích về những lỗi vi phạm của ta, siêu ngã là một đặc tính của trải nghiệm chủ quan mà phần lớn mọi người đều dễ dàng nhận ra. “Đừng làm thế.” “Không nên cảm thấy như vậy.” “Hãy cẩn thận; nếu không sẽ tự làm tổn thương mình.” “Hãy tử tế với em gái.” “Hãy dọn dẹp đống lộn xộn này đi.” “Không đủ tiền mua thứ này đâu.” “Điều đó không mấy khôn ngoan, đúng không nào?” “Phải xử lý chuyện này thôi.” “Đừng lãng phí thời gian nữa.” Siêu ngã kêu ca trong tâm trí ta mỗi ngày. Và siêu ngã của một số người dùng lời lẽ lăng mạ nhiều hơn siêu ngã của một số người khác.
Thế nhưng, siêu ngã không phải là lương tâm. Từ góc độ chủ quan thì siêu ngã nghe có vẻ giống như lương tâm, và có lẽ nó là một phần nhỏ của thứ gọi là lương tâm, nhưng siêu ngã tự nó không phải là lương tâm. Điều này là bởi vì khi Freud đưa ra khái niệm siêu ngã, ông đã vứt bỏ cả cành hoa chỉ vì một chiếc lá úa, nói một cách ấn dụ. Bằng cách loại bỏ chủ nghĩa tuyệt đối về đạo đức ra khỏi tư duy tâm lý học, ông cũng đã loại bỏ những yếu tố khác. Nói đơn giản thì Freud đã loại bỏ tình yêu và tất cả những cảm xúc liên quan đến tình yêu. Mặc dù ông thường nói rằng trẻ con yêu thương cha mẹ chúng, bên cạnh cảm giác
KẺ ÁC CẠNH BÊN
sợ hãi, nhưng siêu ngã mà ông đề cập hoàn toàn dựa trên nỗi sợ hãi. Theo quan niệm của ông, tương tự như việc ta sợ sự phê bình nghiêm khắc của cha mẹ khi ta còn nhỏ, ta cũng sợ giọng điệu chỉ trích gay gắt của siêu ngã khi ta lớn lên. Và nỗi sợ hãi la tat ca. Không có chỗ nào trong siêu ngã của Freud nói đến tác động bồi đắp lương tâm của tình yêu thương, lòng trắc ẩn, sự địu dàng, hay bất kỳ cảm xúc tích cực nào.
Và lương tâm, như chúng ta đã thấy ở Joe đối với Reebok, là ý thức trách nhiệm nảy sinh từ sự gắn bó tình cảm - mọi phương điện của sự gắn bó tình cảm - đặc biệt kể đến là tình yêu, lòng trắc ẩn và sự dịu dàng. Trên thực tế, giác quan thứ bảy ở những người sở hữu nó chủ yếu dựa trên tình yêu và lòng trắc ấn. Chúng ta đã tiến triển, qua hàng trăm năm, từ niềm tin synderesis hướng vào Thiên Chúa, đến niềm tin về siêu ngã từ sự nghiêm khắc của cha mẹ, đến sự thấu hiểu rằng lương tâm gắn liền cũng như ảnh hưởng đến năng lực chăm sóc lẫn nhau của chúng ta.
Sự phát triển thứ hai này - từ vị quan tòa trong tâm trí thành mệnh lệnh cua trai tim - bét di tinh nhao bang bản chất con người, gia tăng hy vọng cho chúng ta trong một tập thể, đồng thời tăng trách nhiệm cá nhân và thỉnh thoảng, còn tăng thêm cả sự đau đớn của mỗi người.
Nhằm mục đích minh họa, hãy tưởng tượng rằng trong một hoàn cảnh vô cùng kỳ quặc, vào một buối tối nọ, tạm thời mất đi lý trí, bạn lên vào nhà của một người hàng xóm được rất nhiều người yêu quý, và không vì lý do gì cả, bạn ra tay giết chết con mèo của cô ấy. Ngay trước khi trời sáng, bạn phục hồi lý trí và nhận ra việc bạn đã làm. Bạn cảm thấy thế nào? Bản chất cụ thể của phản ứng tội lỗi của bạn là gì? Nấp sau chiếc rèm cửa trong phòng khách nhà mình, bạn nhìn thấy cô hàng xóm bước xuống bậc tam cấp trước nhà và nhìn thấy con mèo. Cô ấy khuyu gối xuống. Cô ấy bế thân hình bất động của con mèo trên tay. Cô ấy khóc rất lâu.
M6ét: GIAC QUAN THU BAY = 37
38
Điều đầu tiên xảy ra với bạn là gì? Có bất kỳ tiếng nói nào hét lên trong đầu bạn - Mày không nên giết nó! Mày sẽ vào tùi - nhắc bạn nhớ đến hậu quả do chính bạn gây ra hay không?
Hoặc, thay vào đó, ngay lập tức bạn có cảm thấy buồn nôn vì đã giết chết một con vật và khiến cho người hàng xóm của bạn phải khóc thương không? Trong những phút giây ban đầu khi nhìn thấy người hàng xóm đau khổ, phản ứng nào có khả năng xảy ra với bạn nhiều nhất? Đây là câu hỏi mang tính quyết liệt.
Câu trả lời có thể sẽ quyết định hướng hành động tiếp theo của bạn và cũng quyết định liệu bạn bị ảnh hưởng bởi tiếng nói đanh thép của siêu ngã hay bởi lương tâm thật sự cúa chính mình.
Cùng một kiểu câu hỏi được áp dụng cho anh bạn .Joe của chúng ta. Có phải anh ấy quyết định hy sinh buổi họp là do nỗi sợ trong tiểm thức bắt nguồn từ quan điểm của cha anh về việc nuôi chó đã thấm nhuần trong anh từ thời thơ ấu, hay lý do khiến anh hy sinh là bởi vì cảm giác tổi tệ khi nghĩ đến cảnh Reebok phải chịu khổ sở? Điều gì đưa anh đến lựa chọn của mình? Là siêu ngã thuần túy hay là lương tâm hoàn thiện? Nếu đó là lương tâm, vậy thì quyết định vắng mặt trong buổi họp của :Joe là một
ví dụ nhỏ minh họa cho sự thật rằng thật trớ trêu, lương tâm
không phải lúc nào cũng tuân theo quy tắc. Nó đặt con người (và đôi khi là con vật) lên trên những quy tắc ứng xử và kỳ vọng của tổ chức. Được củng cố bằng những cảm xúc mãnh liệt, lương tâm là chất keo gắn kết chúng ta lại với nhau, và nó kết. dính nhiều hơn ta nghĩ. Nó ủng hộ những lý tưởng mang tính nhân văn hơn là luật pháp, và nếu bị đẩy vào đường cùng, lương tâm
thậm chí có thể đi tù. Siêu ngã sẽ không bao giờ làm điều đó.
Một siêu ngã nghiêm khắc chỉ trích chúng ta, kiểu như, Mày đang quá hư hồng, hoặc là Mày thật thiếu năng lực. Một lương tâm mạnh mẽ quả quyết, Mày phải chăm sóc cô ấy/anh ấy/nó/
họ, dù cho có chuyện gì đi nữa.
KẺ ÁC CẠNH BÊN
Siêu ngã dựa trên nỗi sợ hãi đứng ẩn sau tấm màn tối, vừa kết tội chúng ta vừa lo lắng bất an. Lương tâm đẩy chúng ta ra bên ngoài hướng đến người khác, hướng đến hành động có ý thức, dù là nhỏ hay lớn. Lương tâm dựa trên tình cảm gắn bó khiến người mẹ trẻ quyết định mua hũ súp đậu nhỏ thay vì mua nước sơn móng tay mà cô yêu thích. Lương tâm bảo vệ đặc quyền của những mối quan hệ thân tình, khiến bạn bè giữ lời hứa, ngăn người bạn đời đang tức giận “ăn miếng trả miếng.” Lương tâm khiến cho vị bác sĩ kiệt sức vẫn nhấc máy nghe điện thoại của một bệnh nhân đang hoảng sợ vào lúc 3 giờ sáng. Lương tâm báo động cho các cơ quan tổ chức khi nhiều mạng sống gặp nguy hiểm. Lương tâm xuống đường
biểu tình để phản đối chiến tranh. Lương tâm là điều thúc đẩy
các nhà hoạt động nhân quyền mạo hiểm chính mạng sống của mình. Khi lương tâm kết hợp với lòng can đảm phi thường để hành động vì lẽ phải, thì d6 14 Me Teresa, 1A Mahatma Gandhi, la Nelson Mandela, la Aung San Suu Kyi.
Dù là với mức độ nào, lương tâm đích thực thay đổi thế giới. Bắt nguồn từ sự kết nối cảm xúc, lương tâm dạy chúng ta về hòa bình, chống lại thù hằn và bảo vệ trẻ em. Lương tâm giữ gìn hôn nhân, dọn rác trên sông, cho chó ăn và trả lời nhẹ nhàng.
Lương tâm giúp con người sống tốt hơn và nâng cao đức hạnh con người nói chung. Lương tâm có thật, có sức thuyết phục, và nó khiến ta cảm thấy bứt rứt khó chịu nếu ta phá làng phá xóm.
Như chúng ta sắp sửa nhận thấy, vấn đề là không phải a1 cũng có lương tâm. Trên thực tế, 4% số người trong chúng ta không hề có lương tâm. Bây giờ, ta hãy chuyển sang thảo luận về một người như thế - một người đơn thuần là không có chút lương tâm nào - và xem hắn ta trông như thế nào trong mắt chúng ta.
Mét: GIAC QUAN THU BAY = 39
SS Ln SSS LL EERE EERE EES SEEE EES EERE EES EEEE EES EERE CE SERRE CE EEE EE CE EEE EE CE SEE CECE SERRE CEE RE CECE CEE EE CE CEE CECE CEE EE CE SEE CECE CEE EE CE SEE CECE SEE EE CE CEE EE CE SEE EECE CEE EE CE CEE EERE CEE EE CE CEE CECE CEE CECE EES CECE SRE CECE CES EECE SEE CECE SEE CECE SERRE CE CEE EERE SEE CECE SEE CECE CES CECE CEE EE CE CES EECE EEE EERE CEE CREE CES EERE EER CECE EES CECE EES EERE CEE EE CE CEE EECE SEE CREE CEE EEEE CER DEER SES DEER CER CREE EES EEEE EER DEER EER ERED SS... LL LLL nD BA BB BABB BABB BA IBIBO BB BABB BABA BAIRD BABB BAB BABB BABA IBAA BA BBB BBB BA ABABA BBA BBA BBP ABA IBA DBA BBB BABA IBA DBA BBA BBB ABBA IBA DBA BBA BBB ABBA DBA DBA BBA BABA DADA DIBA BABB BABA DADA BBB ABBA ABA DBA BBB BBB ABAD DBA BABB BABB DADA BBB BAB ABBA DA DDB BBA BAB ABBA BBB ABBA BA DBA BBA BD DBA DAB BABB IDDBA DAB ABABA BAD BAB ABBA DD BADD ABABA DAD BABA IB AS An EEEEEEEREEEEEE EERE ES EERE CES EERE CER ERE EER ERE E EES EEEEEEE EERE EES EEE EE ES EERE CREE CER ERE SERRE EE EEEEEEE EERE EES EEE EE ES EERE CREE CER ERE SERRE EE EEEEEEE EERE EES EEE EE ES EERE CREE CER ERE SERRE EE 3À bàằ bà hà hà bà hàAbAbàbabaAbaAAA.
` 7
an
è cho tới đến Massachusetts học phổ thông trung học. Skip rất ong che.
từ khih
hoạt độ
2 1
5 é nr
ều
9
am man
hà nhỏ ở vùng ngoại
6 nhi
AZ
day ngh la t
én
ông c
d
ôn
a”
ui Virginia. K d ều
Ot ng
9
` 7
On; Cal Ac
01 n an ăn có mộ ` 7 4
- Doug Horton
_ Lương tâm là cửa số linh h aw?
` 9
thuộc vùng đ
ở Virginia. Ở đó kh bên bờ hồ
è
lân 8 tuổi, hàng năm gia đình h Ne
khih ăn
ơ `
Hồi Skip còn bé, gia đình h 6, nam
mong cho ky nghi nhung h
A
ay AZ d ong
~
6 thé khu hting | đông, trong khi ông th
én nỗi c
t trò vui đế đã chế ra mộ
an ` 7
am
A
61 trong à cô ngu hìm đ đang chơi
`
uc ng ay b
An ¢ An
ếng.
ay, cO n 7
t tuyét, h
a ^Z
^
ô1 bật cười thành ti ^
^
thao thao b
trong những suy nghĩ riêng, tưởng tượng ra cảnh h ấm ấp r
Mà
ào mùa ang
`
do dang gi tro nay bén hé Virginia trương tiêu học v ^
`
`
ngốc nào ^Z
Skip théng minh va đẹp tra1, ngay từ khi còn bé. “Thông minh không khí buồn tẻ nơi đó. Thật v
An, ké ca 9
ho kh
` 7
ồ è của e `
va ha mẹ h
` 7
dep trai,” cha me cing nhu ban b
ông ^ à vì thế,
ệ như v V
Au ay. ^Z se? ~
êu nói mãi câu
áo của hắn đề được tại sao điểm số c thầy cô gì 7
hi hoặc
huy h lại t ^
ủa hắn ở trường
n ~Z
eu n ay,
én đ đến c ^
ừ khi SkIp 11 tu
ông phải theo cách mà cha
ay
t người, thưởng Ì
am mì ^Z
t ang quan 9 wd
ơ ww
6 ve ch ột điều r 1, hăn có
Ol nw mw tu
tại sao khi đ en
hẹnh 6. Ho kh ong bi ét m éu rang t 01, r2. an da 7 Ww
6 gai nhung kh ất nhiều c ^
6 hinh dung. Lu Ớ1 7. r
đi chơi v
à một cô gái `
ộ
ồn có m ^ ay c
th
mẹ ?Ọ
Hơi: NHỮNCG CON NGƯỜI LẠNH NHƯBĂNG 4]
42
lớn tuổi hơn hắn, bị những lời mật ngọt và nụ cười quyến rũ của Skip “cưa đổ.” Thường thì cô gái này sẽ lén dẫn hắn về phòng mình, nhưng đôi khi, cả hai sẽ tìm một chỗ khuất trên sân chơi hoặc ở khán đài trên sân bóng mềm. Về điểm số ở trường, hắn thật sự cực kỳ thông minh - hắn hoàn toàn có thể đạt điểm
A+ - nhưng đạt điểm C thì dã như trở bàn tay nên hắn chỉ làm đến thế cho đỡ nhọc sức. Có lúc, hắn còn đạt điểm B, một việc khiến hắn thích thú vì hắn chẳng học hành gì cả. Thầy cô yêu
mến hắn, có vẻ cũng mềm lòng trước nụ cười và lời tán dương của hắn như các cô gái, và mọi người đều cho rằng cậu bé Skip sẽ được vào một trường phổ thông trung học tốt rồi sau đó thi đậu vào một trường đại học có tiếng, bất chấp điểm số hiện tại.
Cha mẹ hắn có rất nhiều tiền, “giàu kếch xù,” mấy đứa trẻ khác thường nói vậy. Có nhiều lúc vào năm khoảng 19 tuổi, Skip ngôi cạnh chiếc bàn gỗ kiểu cổ trong phòng ngủ mà cha mẹ hắn mua cho, tính trong đầu xem hắn sẽ có được bao nhiêu tiền khi cha mẹ chết đi. Cách tính của hắn dựa trên một số tài liệu tài chính mà hắn lấy trộm từ phòng làm việc của cha. Những tài liệu tài chính này rối rắm và không hoàn chỉnh, nhưng cho dù Skip không thể tính ra con số chính xác, hắn vẫn có thể thấy rõ rằng một ngày nào đó hắn sẽ trở nên khá giàu có.
Tuy vậy, Skip có một vấn đề. Hắn thường cảm thấy buồn chán.
Những trò vui mà hắn theo đuối, ngay cả bọn con gái, ngay cả việc đánh lừa thầy cô, ngay cả việc nghĩ về số tiền của mình, cũng không khiến hắn hào hứng quá nửa tiếng. Tài sản gia đình là trò tiêu khiển hứa hẹn nhất, nhưng hắn chưa có quyền kiểm soát số của cải đó - hắn vẫn còn là một đứa trẻ. Không, sự khuây khỏa thật sự duy nhất để thoát khỏi cơn buồn chán chính là trò vui mà hắn có thể chơi ở Virginia. Những kỳ nghỉ là khoảng thời gian vô cùng tốt đẹp. Mùa hè đầu tiên ấy, vào năm hắn 8 tuổi, hắn dùng kéo đâm mấy con ếch vì hắn không biết cách nào khác. Hắn phát hiện ra rằng hắn có thể lấy cái
KE AC CANH BEN
lưới từ kho chứa đồ đánh cá để bắt bầy ếch một cách dễ dàng từ lớp bùn đọng trong hồ. Hắn lật ngửa mấy con ếch lại, đâm vào cái bụng đang phồng lên của chúng rồi lật chúng lại để xem cặp mắt trong suốt đần độn của con ếch từ từ mất hết sinh khí trong lúc cơ thể chảy máu đến chết. Sau đó, hắn dùng hết sức bình sinh ném thật xa cái xác ếch xuống hồ, vừa ném vừa hét to, “Đáng đời tụi bây, lũ ếch đáng chết!”
Số ếch trong hồ nhiều vô kể. Hắn có thể dành hàng giờ giết chết chúng mà có vẻ như vẫn còn hàng trăm con cho ngày hôm sau.
Nhưng đến cuối kỳ nghỉ hè đầu tiên ấy, Skip đã tìm ra cách làm hay hơn. Hắn đã chán đâm bụng ếch rồi. Thật tuyệt nếu có thể làm chúng nổ tan xác, làm cho cái lũ mập này phát nổ, và hắn đã nghĩ ra một kế hoạch hết ý. Ỏ nhà, hắn có quen mấy thằng nhóc lớn tuổi hơn mình, và trong đám có một đứa thường theo gia đình đi nghỉ xuân ở Nam Carolina vào tháng Tư hàng năm.
Skip nghe nói người ta có bán pháo hoa ở Nam Carolina và rất dễ mua. Chỉ cần mua chuộc chút xíu là cậu bạn Tìm của hắn sẽ mua pháo hoa ở đó và đem về cho hắn bằng cách nhét dưới day va-li. Thoat đầu thì Tim sẽ sợ không dám làm chuyện này, nhưng sau khi Skip rỉ tai cổ vũ và đưa đủ tiền, cậu ta sẽ sẵn lòng làm. Mùa hè năm sau, SkIp sẽ không dùng kéo nữa mà dùng pháo hoal
Tìm thấy tiền mặt trong nhà là chuyện nhỏ và kế hoạch diễn ra trót lọt. Vào tháng Tư năm đó, hắn bỏ ra 200 đô-la để mua
một gói pháo hoa đủ loại có tên là “Cờ Sao Lấp Lánh” mà hắn thấy trong một tờ tạp chí về súng ống, và bỏ thêm 100 đô-la để dụ ngọt Tim. Và khi cuối cùng thì Skip cũng cầm được gói hàng trên tay, đó là một thứ tuyệt đẹp. Hắn chọn “Cờ Sao Lấp Lánh”
bởi vì gói pháo hoa này có nhiều nhất loại pháo nhỏ để nhét vừa
hoặc gần vừa vào trong miệng một con ếch. Có loại pháo kiểu cây nến nhỏ; một số pháo thon nhỏ đủ màu có tên là “Ngón Tay Nàng”; một mớ pháo dài khoảng 3 cm có tên là “Phù Thủy”; và
Hơi: NHỮNG CON NGƯỜI LẠNH NHƯBĂNG_ 43