Mỗi năm vào ngày 4 tháng 7, thị trấn nhỏ ven biển vùng New England nơi tôi sinh sống đều đốt lửa trại cao bằng 3 tầng lầu để ăn mừng trên bãi biển. Những tấm ván bằng củi khô được đóng định lại với nhau và được khéo léo chồng lên cao thành hình một ngọn tháp nổi bật trong khung cảnh cổ quái trong
KE AC CANH BEN
nhiều ngày trước ngày Quốc khánh Mỹ. Tháp củi được dựng lên như thế, với đủ số lượng ván gỗ và đủ khoảng trống để không khí len vào giữa và nhanh chóng bắt lửa. Nó được đốt lên khi màn đêm buông xuống, cùng với đội cứu hỏa tình nguyện túc trực, những vòi nước sẵn sàng, phòng trường hợp xấu xảy ra.
Bầu không khí lễ hội thật vui. Ban nhạc trình diễn những ca khúc về lòng yêu nước. Có bánh hot dog, thức uống Slurpee và bắn pháo hoa. Khi lửa trại đã cháy hết, trẻ em quay lại bãi biển, nơi mà những người lính cứu hỏa sẽ dùng vòi chữa cháy làm các em ướt sũng. ©
Toàn bộ khung cảnh này đã trở thành truyền thống của thị trấn trong 60 năm, nhưng bởi vì không phải là người hâm mộ những đám lửa khổng lô, tôi chỉ tham dự một lần duy nhất vào năm 2002 khi bạn bè rủ rê. Tôi ngạc nhiên trước lượng người tụ tập chen chúc tại một góc nhỏ ở bờ biển Đại Tây Dương, một số người đến từ những nơi cách xa nơi đây cả 80 cây số, và tôi đã phải chen lấn giữa đám đông để tìm một chỗ đủ gần để xem lửa trại, nhưng đủ xa để lông mày của tôi không bị cháy sém, ít ra thì tôi nghĩ là như vậy. Tôi đã được cảnh báo rằng một khi ngọn lửa bùng cháy, sức nóng ở đó có thể cao hơn tôi tưởng tượng, và ngày hôm đó đã nóng hơn 32 độ rồi. Khi mặt trời bắt đầu lặn, có nhiều tiếng hò reo và la hét kêu gọi đốt lửa, và khi ngọn lửa được châm vào củi, mọi người đều há hốc miệng. Ngọn lửa ngay lập tức bao trùm lấy giàn củi như một thế lực hùng mạnh không thể ngăn cản, từ dưới nền cát bốc lên đến bầu trời đêm bất ngờ chói sáng. Và rồi sức nóng tỏa ra, tạo cảm giác như có một vật chắn, một bức tường không thể đến gần, thậm chí không khí bị nung nóng đến mức đáng sợ, cuồn cuộn trào ra thành từng đợt với cường độ ngày càng mạnh, khiến đám đông bất ngờ và đẩy tất cả mọi người đồng loạt tránh ra xa. Mỗi lần tôi nghĩ mình đã đứng đủ xa, thì tôi lại phải lùi về phía sau thêm 5O m nữa, rồi lại 50 m nữa, rồi ð0 m nữa. Mặt tôi bị đau. Tôi chưa bao giờ tưởng tượng được một ngọn lửa trại có thể tạo ra sức nóng đến như vậy, kể cả ngọn lửa cao ba tầng.
Bœ: KHI ƯƠNG TÂM THẾPNGỦ ó5
Khi mọi người đã lùi lại đến một khoảng cách đủ xa thì sự phấn khích quay trở lại, và khi tầng trang trí trên cùng của tòa tháp bị ngọn lửa thiêu rụi, đám đông vỗ tay hoan hô. Vật trang trí ở tầng trên cùng được xây dựng theo mô hình một ngôi nhà nhỏ, và giờ đây ngôi nhà đang bùng cháy dữ dội. Điều đó cộng thêm nhận thức mơ hồ về mối nguy hiểm và sức nóng khiến tôi có chút lo lắng bất an, và có vẻ như tôi không thể hòa mình vào
không khí lễ hội. Thay vào đó, thật ngược đời, tôi bắt đầu nghĩ đến hình ảnh ngọn lửa dùng để thiêu sống phù thủy vào thế kỹ 16 và 17, những sự kiện mà tôi luôn cho là khó hiểu và mặc dù đang nóng hừng hực, tôi bất giác rùng mình. Đọc về một đám cháy đủ lớn để hành quyết một con người là một chuyện.
Đứng trước một đám cháy lớn tương tự, giữa đám đông reo hò phấn khích là một chuyện khác. Những liên tưởng hiểm ác đến những sự kiện trong lịch sử không rời khỏi tâm trí tôi, và kiên quyết tước đi niềm vui của tôi trong khoảnh khắc này.
Tôi tự hỏi: Những phù thủy bị thiêu sống như thế nào? Sao mà những chuyện kinh hoàng như vậy lại là hiện thực? Là một nhà tâm lý học, tôi quan sát những người đang đứng xung quanh mình. Rõ ràng là những người này không phải là những người dân tị nạn xứ Basque vào năm 1610, đang hoang mang bấn loạn truy tìm và thiêu sống những người tôn thờ ma quỷ.
Chúng tôi ở đây, đám đông những công dân của thiên niên kỷ mới, yêu hòa bình, không kích động, không chùn bước trước khó khăn hay trước sự mê tín đầy đe dọa. Ỏ đây không có sự khát máu, hay sự chế ngự lương tâm, mà chỉ có tiếng cười và cảm giác chan hòa thân ái. Chúng tôi ăn bánh hot dog, uống Slurpee và ăn mừng Ngày Độc Lập. Chúng tôi không phải là một đám đông hỗn tạp không có lý lẽ và không có tình người, và chúng tôi không hề vây quanh ủng hộ một tên sát nhân, lại càng không phải đang dàn dựng một cuộc tra tấn. Nếu hiện thực bị bóp méo một cách kỳ dị và đột nhiên có một người đang quăn quại trong ngọn lửa khổng lồ đó, thì chỉ có một số ít sociopath ấn danh giữa
66 KE AC CANH BEN
chúng tôi mới không bị tác động hoặc có lẽ sẽ cảm thấy thích thú. Trong số những người còn lại, một vài người tốt sẽ sững sờ không tin nổi, một vài người đặc biệt can đảm sẽ cố gắng can thiệp, và phần lớn đám đông sẽ bỏ chạy tán loạn trong nỗi khiếp sợ một cách hiển nhiên. Và ngọn lửa trại từng là hình ảnh vui vẻ sẽ trở thành một hình ảnh đau buồn khắc sâu vào tâm trí của chúng ta suốt phần đời còn lại.
Nhưng, sẽ ra sao nếu người bị thiêu trong đám lửa đó là Osama bìn Laden? Đám đông người Mỹ vào năm 2002 này sẽ phan ứng như thế nào nếu bất ngờ chứng kiến vụ hành quyết công khai tên tội phạm đáng kinh tởm nhất thế giới? Liệu những con người bình thường rất lương thiện, phi bạo lực, hay đi nhà thờ này có đứng nhìn và cho phép điều đó xảy ra hay không? Có thể sẽ có sự hào hứng, hay ít nhất là bằng lòng ngầm, thay vì sự ghê sợ và buồn nôn trước cảnh tượng một con người đang chết trong đau đớn?
Đứng giữa những con người tốt đẹp này, đột nhiên tôi nhận ra rằng người ta có thể không tỏ ra khiếp sợ, đơn giản bởi vì Osama bin Laden không phải là một con người trong mắt chúng ta. Ông ta là Osama, và như vậy, theo cách diễn đạt của Ervin Staub trong quyển The Roots of Evil (Nguồn Gốc Của Tội Ác), ông ta đã hoàn toàn “bị loại ra khỏi phạm vi đạo đức của chúng ta.” Sự can thiệp của lương tâm không còn được áp dụng với ông ta. Ông ta không phải là con người. Ông ta là một thứ gì đó. Và thật không may, sự chuyển đổi từ một con người thành một thứ gỡ đú ử đõy càng khiến ông ta trở nên đáng sợ hơn.
Đôi khi, có những người có vẻ xứng đáng bị chúng ta loại ra khỏi phạm vi đạo đức, như những tên khủng bố chẳng hạn.
Những ví dụ khác về những thứ gì đó là tội phạm chiến tranh,
những kẻ bắt cóc và những tên giết người hàng loạt, và trong từng trường hợp, một lập luận cẩn trọng có thể (và đã) được
Ba: KHI LUGNG TAMTHIEP NGU = 67
68
đưa ra, cho dù được đánh giá là đúng hay là sai, rằng có những quyền được đối xử cảm thông đã bị tước bỏ. Nhưng trong hầu hết các trường hợp, chúng ta thường không cân nhắc cũng như không ý thức được khuynh hướng của ta trong việc đưa một số người vào danh sỏch “những kẻ khụng phải là con ngườẽ, va trong suốt chiều dài lịch sử, khuynh hướng này thường xuyên đi ngược lại bản chất vốn ngây thơ của con người. Danh sách những phần tử cá biệt ngoài lề xã hội, những người mà một phần con người họ đã có lúc bị hạ bậc xuống tình trạng gần như không còn là con người nữa, là một danh sách rất dài, và trớ trêu thay, danh sách đó bao gồm gần như tất cả mọi người trong chúng ta: người da đen, nhà tư bản, người đồng tính, thổ dân da đỏ, người Do Thái, người nước ngoài, “phù thủy,” phụ nữ, người Hồi giáo, người Thiên chúa giáo, người Palestine, người nghèo, người giàu, người Ireland, người Anh, người Mỹ, người Sri Lanka, ngudi Tamil, nguoi Albany, nguodi Croatla, người Serb, người Hutu, người Tutsi và người Iraq, và còn nhiều nữa.
Và một khi nhóm còn lại bị lấn át bởi những thi gi do, thi bat kỳ điều gì cũng có thể xảy ra, nhất là khi người nắm quyền là người ra lệnh. Lương tâm không còn cần thiết nữa, bởi vì lương tâm kết nối chúng ta với những con người khác, chứ không phải với những thứ khác. Lương tâm vẫn tồn tại, thậm chí có thể vẫn đang hoạt động, nhưng nó chỉ áp dụng cho những công dân của đất nước tôi, những người bạn của tôi, và con cái của tôi, không phải của bạn. Bạn đã bị loại khỏi phạm vị đạo đức của tôi, và với việc không bị ai kết tội - thậm chí có thể được những người khác trong cộng đồng của tôi ca tụng - giờ thì tôi có thể tống cổ bạn ra khỏi căn nhà bạn đang sống, hoặc nổ súng bắn gia đình bạn, hoặc thiêu sống bạn.
Tôi cần phải viết rõ rằng không có điều gì xấu thật sự đã xảy ra trong buổi đốt lửa trại vào năm 2002. Theo như tôi được biết, những ý nghĩ rùng rợn này chỉ xảy đến với tôi. Ngọn lửa đó chỉ
KẺ ÁC CẠNH BÊN
thiêu rụi những thanh củi. Ngọn lửa đó là một cảnh tượng để ngắm nhìn, và nó tự cháy hết theo như dự tính. Những đứa trẻ cười đùa, an toàn tại quê nhà, chạy giỡn trên bãi biển và được các lính cứu hóa phun nước. Người ta sẽ mong ước rằng những dịp tụ tập đông người luôn luôn yên bình như thế.