Cô con gái học lớp 5ð của tôi đã có một chuyến đi thực nghiệm cùng với lớp, và tôi là một trong những người đi theo giám sát. Chúng toi di xem vo Freedom Train (Chuyén Tàu Tự Do) nói về Harriet Tubman và Đường Sắt Ngầm. Trên chuyến xe buýt ổn ào quay về trường, một thằng nhóc đang bắt nạt một đứa khác bằng cách thúc vào người và giật tóc nó. Theo như tôi được biết, cậu bé rụt rè đang bị thúc vào người đó bị chậm phát triển, không có bạn và không biết làm gì để tự vệ. Người lớn chưa kịp can ngăn thì một cô bé nhỏ nhắn ngồi ở hàng ghế sau hai đứa đã vỗ vai đứa bắt nạt và nói, “Xấu tính quá vậy. Thôi đi.”
Người đầu tiên nhận ra hành vi chống xã hội này và công khai chống lại hành vi đó là một đứa trẻ 10 tuổi và cao 1,2m. Thằng nhóc bắt nạt lè lưỡi ra trêu cô bé và nhảy sang chỗ khác ngồi với
bạn. Cô bé nhìn cậu ta rời khỏi rồi bình thản chơi tiếp trò oẳn tù
tì với cô bạn ngồi cạnh.
Điều gì xảy ra với chúng ta trong quá trình ta trưởng thành vậy?
Tại sao người lớn không còn nói “Thôi đi” với bọn bắt nạt nữa?
Những tên đầu gấu trưởng thành trở nên mạnh hơn, nhưng chúng ta cũng mạnh hơn. Liệu cô bé sẽ vẫn cư xử hợp tình hợp lý và tự tin như thế khi cô 30 tuổi và cao thêm 0,ðm hay không? Thật buồn là theo như cách nuôi dạy con cái thời nay của chúng ta, điều này khó mà xảy ra.
Ngày nay, chúng ta dạy các con, đặc biệt là con gái, phớt lờ những phản ứng bộc phát của bản thân - ta dạy con không nên làm loạn - và đây là một bài học hữu ích và cần thiết khi phản ứng bộc phát đó chính là vung nắm đấm hoặc chửi bới, hoặc ăn cắp một món đồ đẹp ở cửa hàng, hoặc lăng mạ một người lạ khi đang xếp hàng ở siêu thị. Nhưng kiểu phản ứng bộc phát khác, cũng bị kìm
nén tương đương trong xã hội né tránh mâu thuẫn của chúng ta,
Năm: VÌ SAO LƯƠNG TÂM BỊ CHEMẮT 117
chính là những phản ứng tự nhiên trước những việc trái đạo đức.
Đến năm cô 30 tuổi, có lẽ phản ứng bộc phát kiểu này của cô gái nhỏ can đảm - khuynh hướng lên tiếng can ngăn khi có a1 đó làm những trò “xấu tính” - có lẽ sẽ bị loại ra khỏi hành vi và có thể là trong chính tâm trí của cô.
Trong quyén Women’s Anger: Clinical and Developmental Perspectives (Con Gian Cua Phụ Nữ), các nhà tâm ly hoc gi6i tinh Deborah Cox, Sally Stabb va Karin Bruckner cho thấy cách thức mà phái nữ nhìn nhận về phan ứng xã hội trước cơn thịnh nộ của họ. Cox, Stabb và Bruekner viết rằng
“phần lớn các tương tác mà họ [các cô gái và phụ nữ] diễn tả cho thấy sự chối bỏ cơn thịnh nộ, hoặc chối bỏ cô gá1⁄/phụ nữ đó, hoặc cả hai. Điều này được thực hiện hoặc là thông qua một đòn tấn công trực diện bằng cách chỉ trích hoặc tỏ thái độ chống chế, hoặc là thông qua hình thức thụ động hơn như phớt lờ và hạ thấp những mối quan tâm và cảm nhận của cô gá1/phụ nữ đó đến mức tối thiểu.” Và dựa trên nghiên cứu của nhà giáo dục Lyn Mikel Brown về các cô gái mới lớn, bà khẳng định rằng việc
lý tưởng hóa nét nữ tính có thể cổ xúy cho “sự im lặng thay vì lên tiếng” một cách nguy hiểm.
Để giữ sự thấu suốt cho giác quan thứ bảy hữu ích của chúng ta, cùng với những cải tiến vượt bậc về điều kiện tạo nên con người, chúng ta phải bắt đầu bằng việc dạy con từ thuở ấu thơ. Một phần của một lương tâm vững chắc là có khả năng đương đầu với sự vô lương tâm. Khi bạn dạy con gái, một cách công khai hoặc thông qua việc chối bỏ thụ động, rằng con phải phớt lờ cơn thịnh nộ, rằng con phải cư xử tử tế và chấp nhận không lên tiếng tự bảo vệ bản thân hoặc người khác, rằng con không được chống trả vì bất kỳ lý do gì, nghĩa là bạn không trui rèn ý thức vì cộng đồng cho con; bạn đang làm hỏng ý thức đó - và người đầu tiên mà con ngừng bảo vệ chính là bản thân con. Cox, Stabb và Bruckner nhấn mạnh rằng
“việc đòi hỏi phải đè nén cơn thịnh nộ cướp đi cơ hội phát triển sự
118 KẾ ÁC CẠNH BÊN
tự chủ của người phụ nữ.” Thay vào đó, như Lựn Mikel Brown nói, chúng ta cần phải đề xuất “khả năng đưa ra sự khước từ và kháng cự hiệu quả ngay cả trong những điều kiện áp bức nhất.”
Đừng để con trẻ rơi vào tình thế bị thao túng tâm trí. Khi con trẻ nhận định một kẻ xấu xa nào đó là thật sự xấu xa, hãy bảo con rằng con đúng và rằng con có thể nói ra điều đó. Jackie Rubenstein lua chon tin tudng bệnh nhân Dennis và không
tin người đồng nghiệp nguy hiểm Doreen Littlefield. Đó là sự lựa chọn tốt đẹp đúng với lương tâm. Cô bé đã nói, “Xấu tính quá vậy. Thôi đi,” mặc dù việc lên tiếng can thiệp có thể khiến cô bé bị nhiều người thiếu sáng suốt đánh giá rằng cô bé là một kẻ sinh sự.
Tương tự với các cậu con trai - trong Raising Cain: Protecting the Emotional Life of Boys (Đời Sống Cảm Xúc Của Các Cậu Bé), các nhà tâm lý học trẻ em hàng đầu Dan Kindlon và Michael Thompson ghi nhận mối quan tâm của họ về tần suất mà
“những người cha dễ tổn thương dùng đến cách phan ứng chống trả truyền thống để duy trì quy tắc sai lệch là “cha là người biết rõ nhất.' ” Những bậc cha mẹ, đặc biệt là người cha, thường dạy con trai phải tuân thủ mệnh lệnh bất kể mệnh lệnh đó là gì, nhưng với bối cảnh chính trị và văn hóa sai lac vốn xảy ra thường xuyên trong lịch sử, thì đây là một bài học hủy hoại bản thân. Việc cha mẹ dạy con biết tôn ti trật tự là điều dễ hiểu, và
điều này cũng quan trọng trong cách xã hội vận hành như chúng ta biết trong hiện tại. Nhưng việc dạy trẻ phải tuân lệnh không được thắc mắc là một việc thừa thãi. Phục tùng mệnh lệnh là phản ứng tự động không cần huấn luyện đối với đa số mọi người, và việc thúc đẩy phản ứng này quá mức sẽ khiến trẻ trở nên siêu nhạy cảm trước những kẻ “cậy quyền cậy thế” hoặc những sociopath ma trẻ có thể gặp phải sau này trong cuộc sống. Thế nên, chúng ta hãy để con trẻ chất vấn nhiều điều. Và khi lớn lên, bọn trẻ sẽ không ngần ngại nhìn thắng vào mặt những kẻ bắt nạt và nói, “Xấu tính quá vậy. Thôi đ1.”
Năm: VÌ SAO LƯƠNG TÂM BỊ CHEMẮT 119
Nhưng còn những người trưởng thành trong chúng ta đây, những người đã quen với việc phớt lờ trực giác của chính mình trong mấy mươi năm qua, thì sao? Làm thế nào để ta không bị thao túng tâm trí và giúp bản thân phát hiện những kẻ không có lương tâm đang sống xung quanh mình? Mối lo ngại này sẽ được giải quyết trong chương kế tiếp. Đó là một câu hỏi thú vị với câu trả lời gây bất ngờ.
120 KẺ ÁC CẠNH BÊN
Oe KE KHONG BAO ĐH : elEAe , % n bến GIO BIET HOI AY : HAN
Trên sa mạc, một nhà sư cao tuổi từng khuyên một lữ khách rằng sự khác biệt giữa tiếng nói của Thượng đế và Ác quỷ rất
khó nhận biết.
- Loren Eiseley
Gi a
2
Trong công việc của mình, một trong những câu hỏi tôi được
hỏi nhiều nhất là, “Làm cách nào để biết ai là người đáng tin?”
Bởi vì các bệnh nhân của tôi đều là những người từng chịu tốn thương tâm lý nặng nề, hầu hết do người khác gây ra, nên chang có gì bất ngờ khi họ quan tâm đến điều đó. Tuy nhiên, bản thân tôi nhận thấy rằng đây cũng là vấn đề cấp thiết với hầu hết mọi người, kế cả những người chưa từng chịu cú sốc nặng nề, và rằng tất cả chúng ta đều luôn cố gắng hết sức để đánh giá mức độ có lương tâm hay không có lương tâm Ở người khác. Chúng ta đặc biệt quan tâm đến lương tâm của những người có mối quan hệ gần gũi với ta, và khi ta gặp một người mới có sức thu hút, ta thường dồn nhiều tâm sức để nghi ngờ, suy đoán và nghĩ ngợi về câu hỏi này.
Những kẻ không đáng tin cậy không khoác lên người chiếc áo đặc biệt, hoặc được đánh dấu trên trán, và việc chúng ta thường phải đưa ra những quyết định quan trọng về người khác chủ yếu dựa trên phỏng đoán chủ quan khiến ta có những định kiến trong suốt cả đời. “Đừng tin a1 quá 30 tuổi,” “Đừng bao giờ tin đàn ông,” “Đừng bao giờ tin phụ nữ,” “Chớ có tin bất kỳ ai” là
SGu: CACH NHAN DIEN KE KHONG BAO GIỜ BIẾTHỐIHẬN 121]
những ví dụ phổ biến nhất. Ta muốn có một quy tắc rõ ràng, ngay cả khi đó là quy tắc “vơ đũa cả nắm” bởi vì một điều cực kỳ quan trọng với ta là ta cần biết rõ nên đề phòng ai. Nhưng những quy tắc chung chung này không hiệu quả, và tối tệ hơn, nó có khuynh hướng khiến ta lo lắng và không vui vẻ trong cuộc sống.
Trừ phi bạn biết rõ một người nào đó trong nhiều năm, không có một quy tắc nào dễ dàng hay cách kiểm nghiệm nào để xác thực độ tin cậy, và việc thừa nhận thực tế này là cực kỳ quan trọng dù điều đó làm ta chán nản. Sự không chắc chắn trong vấn đề này đơn giản là một phần của điều kiện tạo nên con người, và tôi chưa từng gặp ai giải quyết được nó một cách rốt ráo. Hơn nữa, việc cho rằng có một giải pháp hiệu quả - giải pháp mà đến giờ vẫn chưa ai tìm ra - là tự làm khổ chính mình theo cách làm giảm giá trị bản thân và không công bằng.
Khi nói đến việc đặt niềm tin nơi người khác, tất cả chúng ta đều mắc sai lầm, trong đó có những sal lầm sẽ lớn hơn những sai lầm còn lại.
Mặc dù vậy, khi mọi người hỏi tôi về sự tin cậy, tôi thường trả lời rằng có tin xấu và tin tốt. Tin xấu là that sự tồn tại những kẻ không hề có lương tâm, và bọn chúng không đáng tin chút nào.
Có thể là trong một nhóm 100 người ngẫu nhiên thì thường có 4 kẻ như thế. Tin tốt - rất tốt luôn - là trong nhóm 100 người thì có ít nhất 9G người có sự ràng buộc của lương tâm, và do vậy ta có thể tin tưởng là họ sẽ hành xử theo chuẩn mực tương đối cao về sự tử tế và tỉnh thần trách nhiệm - nói cách khác, họ sẽ hành xử tương tự bạn và tôi. Và đối với tôi, tin tốt này có sức thuyết phục hơn tin xấu nhiều. Thật đáng kinh ngạc, điều đó có nghĩa là theo một chuẩn mực nào đó về hành vi trong xã hội, khoảng 96% mối quan hệ giữa người với người là an toàn.
122_ KẺ ÁC CẠNH BÊN
Thế thì tại sao thế giới này lại có vẻ thiếu an toàn đến mức đáng sợ như vậy? Làm sao chúng ta giải thích các bản tin 6 giờ, hay thậm chí các trải nghiệm tồi tệ của chính bản thân ta? Điều gi đang xay ra ở đây? Liệu có tin được là chỉ 4% dân số gây ra hầu hết những thảm họa cho loài người trên thế giới và trong cuộc sống của mỗi người chúng ta hay không? Đây là một câu hỏi đáng chú ý, làm đảo lộn nhiều giả định của chúng ta về xã hội loài người. Vậy nên tôi sẽ lặp lại rằng lương tâm có sức mạnh áp đảo, có tính bền bỉ và vì cộng đồng. Trừ phi đang chịu sự tác động của chứng hoang tưởng loạn thần kinh, giận quá mất khôn, bị dồn đến bước đường cùng, ma túy, hoặc một kẻ tàn bạo có chức quyền, thì một người có sự ràng buộc của lương tâm sẽ không - theo nghĩa là không thể - giết người hay cưỡng hiếp một cách tàn nhẫn, tra tấn người khác, đánh cắp khoản tiền dành dụm cả đời của a1 đó, giăng bẫy người khác vào mối quan hệ “qua đường,” hay cố ý bỏ rơi con cái.
Bạn có thể làm thế không?
Khi chúng ta thấy người khác làm những điều như vậy, hoặc là trên bản tin hoặc là trong cuộc sống của chính ta, họ là ai?
Trong số ít trường hợp, họ là những người được xác nhận là bị tâm thần, hoặc đang chịu áp lực của một dạng cảm xúc cực đoan nào đó. Đôi khi, họ thuộc nhóm những người khốn khổ cùng cực, hoặc họ là những người lạm dụng chất kích thích, hoặc là thủ hạ của một tên cầm đầu đầy dã tâm. Nhưng thường ứặp nhất khụng phải những kẻ thuộc nhúm này mà là những kẻ không có lương tâm. Bọn chúng 1a sociopath.
Han 1a những việc làm xấu xa không tưởng tượng nổi mà chúng ta đọc trên báo và thường bị ngầm gán cho “bản chất con người”
- cho dù những sự việc đó khiến cho những người bình thường như chúng ta thấy sốc - không hề phản ánh bản chất bình thường của con người, và chúng ta tự xúc phạm và hạ thấp bản
Sáu: CÁCH NHẬN DIỆN KẺ KHÔNG BAO GIỜ BIẾT HỐIHẬN 123
thân khi cho rằng như vậy. Bản chất trọng yếu của con người, dù không hề hoàn hảo, bị chế ngự phần lớn bởi ý thức liên kết giữa người với người. Còn những cảnh kinh hoàng mà chúng ta thấy trên ti-vi và có khi phải gánh chịu trong cuộc sống cá nhân không phải bản tính thường thấy của con người. Thay vào đó, một thứ hoàn toàn xa lạ với bản chất của chúng ta đã sinh ra nó - sự lạnh lẽo và hoàn toàn thiếu vắng lương tâm.
Tôi nghĩ đây là điều khó chấp nhận với nhiều người. Chúng ta khó lòng thừa nhận rằng một số kẻ vô liêm sỉ từ trong bản chất và số người còn lại không phải vậy. Điều này bắt nguồn một phần từ cái mà tôi gọi là “thuyết mặt tối” (shadow theory) về bản chất con người. Thuyết mặt tối - một quan điểm đơn giản và có lẽ chuẩn xác là bất kỳ ai cũng có một “mặt tối” không biểu hiện trong hành vi thông thường - mang ý nghĩa cực đoan rằng nếu một ai đó có cảm giác hoặc gây ra hành vi gì thì tất cả những người khác cũng có thể có cảm giác hoặc gây ra hành vì đó. Nói cách khác, trong hoàn cảnh nào đó (dù ta khó tưởng tượng được hoàn cảnh ấy là gì), bất kỳ a1 trong số chúng ta cũng có thể trở thành một tay chỉ huy trại giết người tập trung, ví dụ vậy. Trớ trêu thay, chính những người tốt bụng và lương thiện lại thường là người ủng hộ lý thuyết này nhất, và đến mức độ cực đoan là cho rằng họ có thể trở thành kẻ giết người hàng loạt nếu rơi vào một tình huống kỳ quái nào đó. Thật là một cảm giác dân chủ và ít chỉ trích hơn (và phần nào cũng bớt kinh sợ hơn) khi người ta tin rằng a1 cũng có mặt tối hơn là tin rằng một số kẻ hoàn toàn và vĩnh viễn sống trong bóng đêm đạo đức. Việc thừa nhận một số người qua thật là không có lương tâm không hoàn toàn giống với việc cho rằng một số người là ác quỷ, nhưng nó cũng gần sát một cách đáng lo ngại. Và người tốt rất không muốn tin vào sự hiện thân của cái ác.
Đương nhiên, dù không phải ai cũng có thể trở thành chỉ huy trại giết người tập trung, nhưng nhiều người nếu không muốn
124_ KẺ ÁC CẠNH BÊN
nói là hầu hết. mọi người đều có thé bỏ qua những hành vi man rợ của một kẻ như thế, bằng cách chối bỏ về mặt tâm lý, vứt bỏ đạo lý hay phục tùng mệnh lệnh một cách mù quáng. Khi được hỏi về cam giác không còn an toàn trên thế giới này, Albert Einstein từng nói, “Thế giới là một nơi nguy hiểm để sống, không phải vì những kẻ ác, mà vì những người chỉ biết khoanh tay đứng nhìn cái ác.”
Để làm một điều gì đó đối với những kẻ vô liêm sỉ, trước hết, chúng ta phải nhận diện được chúng. Vậy thì, trong cuộc sống cá nhân, ta làm thế nào để nhận ra trong (trên dưới) 25 người có 1 kẻ không có lương tâm và có khả năng hủy hoại tài sản và hạnh phúc của chúng ta? Quyết định liệu rằng một người có đáng tin hay không thường đòi hỏi ta phải biết rõ người đó trong một thời gian dài, và việc phát hiện ra a1 là sociopath tốn thời gian nhiều hơn là nếu sociopath đó được đánh dấu trên trán. Tình thế gay go này đơn giản là một phần của điều kiện tạo nên con người. Nhưng ngay cả khi đã quen biết người đó,
câu hỏi khẩn thiết được đặt ra vẫn là, “Làm cách nào để biết
a1 là người đáng tin cậy?” - hay quan trọng hơn, a1 là kẻ không dang tin.
Sau gần 25 năm lắng nghe câu chuyện của các nạn nhân về những sociopath đã thâm nhập và hủy hoại cuộc sống của họ, khi tôi được hỏi, “Làm thế nào để biết ai là người không đáng
tin cậy?” câu trả lời mà tôi đưa ra thường khiến mọi người ngạc nhiên. Lẽ tự nhiên, họ kỳ vọng tôi sẽ miêu tả chi tiết một hành vi hung hãn hay một cử chỉ cụ thể hay cách dùng từ ngữ mang tính đe dọa nào đó để làm dấu hiệu cảnh báo. Thay vào đó, tôi khiến họ bất ngờ khi bảo đảm với họ rằng tất cả những điều này không phải là dấu hiệu cảnh báo, bởi vì không điều nào trong số những điều này là xác thực cả. Dấu hiệu rõ ràng nhất trong tất cả chính là màn kịch khơi dậy lòng trắc ấn. Dấu hiệu xác thực nhất, hành vi phổ biến nhất của kẻ vô nhân tính, không phải đánh vào nỗi sợ như ta tưởng tượng, mà ngược lại, nó khơi gợi lòng thương xót ở mỗi con người.
Sáu: CÁCH NHẬN DIỆN KẺ KHÔNG BAO GIG BIET HOI HAN 125