Gia đình ông Ngô Thích chuyển từ Hà Nội vào Đà Lạt sinh sống từ khoảng đầu thập niên 1940. Là một trong những gia đình trung lưu người Việt sớm sở hữu biệt thự ở một cung đường sang trọng nhất nơi thành phố này.
Khi mới vào Đà Lạt, gia đình ông Thích mua căn biệt thự số 7, Rue des Roses. Sống ở đó được vài ba năm thì chuyển qua căn số 9, một ngôi biệt thự rộng hơn, với lối kiến trúc vùng Normandie do người Pháp xây dựng vào khoảng những năm giữa thập niên 1930.
Vợ chồng ông Ngô Thích (bà Thích tên Nguyễn Thị Phong, là em họ của giáo sư Nguyễn Văn Huyên) có 9 người con. Vì sinh con năm một, nên gia đình có thời điểm phải thuê đến ba người giúp việc, đó là các bà Phượng, Thanh và Huế (cũng là dân mới nhập cư Đà Lạt) mới lo xuể việc nhà. Công việc của ba chị giúp việc thời đó chủ yếu là trông nom lũ trẻ để gia chủ có thời gian đi giao dịch làm ăn.
Bà Thích đứng tên giám đốc công ty Vĩnh Hiệp, văn phòng đặt tại đường Tôn Thất Thuyết, trung tâm Sài Gòn. Công việc quản trị một công
ty xuất nhập khẩu vải vóc, hàng hóa sang Nhật, Pháp, Mỹ và một số nước châu Âu khá bận rộn. Nhưng đã có những thời điểm một mình bà hàng tuần phải đáp máy bay đi lại Sài Gòn - Đà Lạt để điều hành, vừa lo chăm chút cho đàn con đông đúc cần có mẹ bên cạnh.
[Ông Ngô Thích trước ngôi nhà số 9, Rue des Roses. Toàn bộ ảnh tư liệu sử dụng trong bài viết này được trích từ album gia đình ông bà Ngô Thích - Nguyễn Thị Phong]
Thời Đệ nhất Cộng hòa, ông Ngô Thích có tham gia làm việc với ông Ngô Đình Nhu lo thanh tra các tỉnh miền Trung. Cần nhớ rằng, lúc đầu, khi gia đình Ngô Đình Nhu mới đến Đà Lạt, từng tá túc trong ngôi nhà số 10 đường Hoa Hồng, thì từ ngõ nhà số 9 đến ngõ số 10, chỉ cách vài chục bước chân. Xem như, ngoài quan hệ công việc công chức chính quyền, thì ông Thích với những yếu nhân kể trên là hàng xóm, vẫn thường đi lại trao đổi, trò chuyện mật thiết với nhau. Ông Thích vẫn thường kể với vợ con rằng, ông Nhu là người điềm đạm, ít nói và khắc kỷ. Ông dành cho ông cố vấn những cảm tình khá đặc biệt qua nhiều lần tiếp xúc.
[Bà Nguyễn Thị Phong cùng các con trong căn villa số 9]
Công việc kinh doanh và làm công chức cho chính quyền của vợ chồng ông Ngô Thích có thể nói đảm bảo một gia đình ổn định, con cái được học hành, đỗ đạt cao. Bà Ngô Thị Thanh Nhàn là con đầu trong gia đình được học trường Grand Lycée Yersin, rồi tiếp tục học Đại học Khoa học thuộc Viện Đại học Đà Lạt; sau 1975 thì làm giáo viên dạy môn tiếng Pháp, Vật lý tại trường Trung học Phổ thông Bùi Thị Xuân cho đến khi nghỉ hưu (2004). Gia đình còn có hai người con trai đi du học: ông Ngô Mạnh Trinh, con thứ hai, du học Thụy Sỹ, ngành kỹ sư điện tử nay sống tại Mỹ và ông Ngô Trọng Hoàng du học y khoa và hành nghề bác sĩ ở Bỉ (đã qua đời). Những người còn lại, đa số đỗ đạt cao, làm công chức, giáo viên, giảng viên đại học cho đến ngày nay.
Xem lại những bộ album gia đình (thời này, đây là gia đình hiếm hoi ở Đà Lạt đã có những bức ảnh màu), có thể thấy, đây là một mái ấm trí thức kiểu mẫu với lối sống lịch lãm, phong lưu. Ngày nghỉ, cuối tuần,
[Những đứa trẻ đến tuổi thiếu niên, ngôi biệt thự ghi dấu những kỷ niệm gặp gỡ với những anh em họ đồng trang lứa]
thường thì trẻ con, người lớn đi picnic ở thác Pongour, Gougah, đi xe đạp nước ở hồ Xuân Hương hay dạo chơi ở vườn Bích Câu. Ông bà Thích cũng thường lái xe chở con, cháu đi Nha Trang, Vũng Tàu du ngoạn vào các kỳ nghỉ lễ. Trên các bức ảnh về những chuyến du ngoạn, người lớn ăn vận thanh lịch, trẻ con tươi vui rạng rỡ khi được trưởng thành trong một gia đình sung túc, văn minh.
Một cuộc sống đủ đầy và hạnh phúc. Đặc biệt, ở thời kỳ cuối thập niên 1950 đầu 1960, bà Nguyễn Thị Phong chụp nhiều bức ảnh chân dung với kiểu tóc vấn theo phong cách bà Nhu, áo dài cổ cao truyền thống, nền nã và toát lên vẻ quý phái. Ngày nghỉ, ông Ngô Thích thường tụ họp nhóm bạn là trí thức, gồm có bác sĩ Đào Huy Hách, Phan Trọng Lương, Phan Lạc Giản, dược sĩ Nguyễn Văn Quang ra phố cà phê, đàm đạo thời thế hay chơi golf trên đồi Cù. Trong số kỷ vật gia đình lưu giữ cho đến hôm nay, thì có một bộ cúp của nhiều tổ chức trao tặng cho ông Ngô Thích, tay golf xuất sắc một thời. Có thể kể: cúp Danh dự tặng cho người chiến thắng giải đấu giao hữu Hoa Kỳ - Việt Nam tổ chức vào Chủ nhật ngày 26 tháng 12 năm 1965, cúp giải Á quân của Câu lạc bộ Golf Đà Lạt tổ chức vào dịp lễ Phục sinh năm 1969,…
[Cúp các giải golf ở Đồi Cù của ông Ngô Thích]
Năm 1963, chính quyền Ngô Đình Diệm sụp đổ, bà Thích vẫn tiếp tục công việc kinh doanh ở Sài Gòn, còn ông thì không còn tham gia vào bộ máy nhà nước nữa, mà chuyển hướng sang làm kinh doanh. Đầu thập niên 1970, ông mở ngân hàng Đơn Dương (Rurale Bank) để con gái cả là Ngô Thị Thanh Nhàn đứng tên. Ngoài ra, gia đình cũng mở đại lý cung
cấp nguồn gạo cho cả thành phố. Bà Thích, phải ký với thị trưởng Đà Lạt (ông Nguyễn Hợp Đoàn) một bản cam kết, đảm bảo lúc nào trong kho gạo cũng phải có trên 200 bao để cung ứng cho thị trường toàn Đà Lạt phòng trước tình cảnh chiến tranh căng thẳng, các cửa ngõ vào thành phố bị phong tỏa.
[Bà Nguyễn Thị Phong cùng con gái trong một chuyến du lịch]
Những ngày cuối tháng 3 -1975, mùi thuốc súng đã lan vào mọi ngõ ngách Đà Lạt. Nhiều tiệm buôn trên phố đóng cửa. Sinh viên Viện Đại học Đà Lạt nhiều người phải khăn gói về quê hay di tản xuống Sài Gòn để mong tiếp tục cơ hội học hành. Các trường Chiến tranh Chính trị, Võ bị rục rịch đóng cửa. Người dân có điều kiện dần dần rời bỏ thành phố đi lánh bom đạn còn người nông dân thì bày nông sản thu hoạch vội ra khắp mọi ngả đường bán tống bán tháo cho kẻ ở lại có thể mua muối chua hoặc phơi khô trữ dùng trong những ngày tháng biết trước là sẽ có xáo trộn lớn.
[Nội thất villa số 9 hiện nay]
Ngày đầu tiên của tháng 4, đã có tiếng súng nổ trong thành phố. Các cửa ngõ Đà Lạt bắt đầu có cảnh nháo nhác ngược xuôi. Những đoàn xe nối đuôi nhau xuôi về Nha Trang qua ngõ đèo Ngoạn Mục theo hướng Phan Rang, Cam Ranh…, một đoàn xe khác lại rồng rắn theo hướng Bảo Lộc xuôi về Sài Gòn lánh nạn khói lửa.
Từ cuối tháng 3, bà Thích và các con đã lên máy bay di tản về Sài Gòn.
Ông Ngô Thích ở lại giữ ngôi nhà và tài sản cho đến ngày đầu tháng 4, khi bom đạn nổ rát trên những ngọn đồi ngoại ô, thì ông cũng quyết định lái xe hơi xuôi về Nha Trang, rồi từ Nha Trang đi thuyền vào Vũng Tàu, từ Vũng Tàu tiếp tục thuê thuyền ngược lên Sài Gòn. Một hành trình gian khổ để đoàn tụ gia đình cho đến qua 30-4, hòa bình lập lại, thì mới yên tâm về Đà Lạt.
Khi trở lại, tất cả những đồ đạc, tài sản quý giá của gia đình trước đó đã bị kẻ gian vơ vét sạch. Kho gạo bị hôi của chẳng còn gì, những tài sản trong nhà, từ tiền bạc đồ lưu niệm cho đến những chiếc cúp mạ vàng đều
đã bị biến mất. Ngôi nhà trở thành nơi một nhóm dân quân tự quản lâm thời tạm sử dụng. Về sau, gia đình phải khó khăn lắm mới lấy lại được.
Cụ Ngô Thích sinh 1920, mất năm 2000. Chín người con, kẻ mất người còn, có người lập gia đình, đi làm ăn xa, cũng có người lập nghiệp trong thành phố.
Nay trong ngôi biệt thự cũ, chỉ còn cụ bà (đã ngoài 90) và bà Ngô Thị Thanh Nhàn, con gái đầu, là giáo viên nghỉ hưu. Căn villa biệt lập với thế giới chộn rộn đổi thay bên ngoài, nhà nhỏ nhẹ kể câu chuyện thời gian đã mất bằng thứ ánh sáng ấm áp, bằng hơi thở buồn bã từ những đồ vật cũ.
Và hoa cỏ lặng lẽ nở, lặng lẽ tàn.
Khi nhớ lại những biến cố gia đình, bà Nhàn chỉ nói ngắn gọn với khách lạ: “Ngôi nhà này mang trong mình quá nhiều thăng trầm của thành phố này rồi.”
Ngôi biệt thự số 9 đường Hoa Hồng (nay là 15 Huỳnh Thúc Kháng) vẫn vậy, không sửa sang gì nhiều, dù con đường này cũng không thể đứng ngoài những đổi thay có bề hỗn loạn diễn ra trên quy mô thành phố.
Ngày xưa chỉ cần mỗi sáng mở cửa phòng ngủ là nhìn thấy ngọn núi Bà Lang Bian trước mặt, nay hàng quán phía trước đã che khuất tầm nhìn.
Nhưng trong khoảng sân lùi khỏi mặt đường với con ngõ dài khoảng 50 mét, cũng như nhiều gia đình Đà Lạt cựu trào, các con cái cụ Ngô Thích sống trong thành phố cuối tuần vẫn về với mẹ, tranh thủ chăm sóc, tỉa tót cây cỏ nên hoa vẫn nở bốn mùa. Bậc thang bên cánh trái bước vào phòng khách bao lần cỏ rêu lên xanh, vẫn vọng vang đâu đó những tiếng cười, giọng nói thân ái của mái ấm một thời sum vầy hạnh phúc ngập tràn. Bộ bàn ghế cũ, những kỷ vật gia đình, từ chiếc máy cassette hiệu Tokyo Lyon đời TR 502 có chức năng rà sóng radio 4 băng tần, những quyển sách tiếng Tây bìa cứng bọc da, những album cũ kỹ, chiếc ống nhòm mà cụ Thích cùng các con trai thường sử dụng lúc đi du ngoạn, bức tranh sơn mài trang trí trên chiếc tủ gỗ cũ và cả bộ salon có tay cầm uốn tròn… tất cả như cứ rủ rê tâm trí con người ngược về quá khứ.
Và đâu đó trong những đồ vật, không gian thân thuộc hay nếp sống thanh lịch, sang cả, trí thức của gia đình chủ nhân ngôi biệt thự này, ta nhận ra một phần tâm tính của thị dân Đà Lạt của thời vang bóng.
MỘT SỐ HÌNH ẢNH ĐÀ LẠT XƯA TRONG ALBUM GIA ĐÌNH ÔNG BÀ NGÔ THÍCH - NGUYỄN THỊ PHONG