KHÔNG GIAN PHIÊU LƯU
2.3.2. Dòng sông – vị thần dẫn dắt
2.4.2.2. Dòng sông êm đềm
Song hành và tương phản hoàn toàn với vẻ dữ dội nói trên là hình ảnh một dòng sông êm đềm, nên thơ rất quyến rũ. Đó thường là những đêm trời quang đãng, đầy sao. Huck và Jim chỉ việc nằm trên bè ngắm bầu trời, trong lúc chiếc bè tự trôi theo dòng nước. Những lúc như thế không gian thường tĩnh lặng và Huck cảm nhận điều đó một cách rất đặc biệt trong đêm đầu tiên rời đảo, lênh đênh trên sông :
Đi trên sông lớn và lặng lẽ này nghe nó nghiêm trang làm sao ấy. Chúng tôi ngửa nhìn sao trên trời, không lúc nào dám nghĩ đến nói to, cũng không mấy lúc cười. [66, tr.115].
Khung cảnh xung quanh không được chú ý quan sát bằng mắt. Huck chỉ cảm nhận vẻ
“ lặng lẽ” của dòng sông. Và điều này tác động đến tâm trạng của nhân vật nhiều hơn.
Huck trầm tư hơn, thành kính hơn trước dòng sông. Đây cũng có thể coi là một biểu hiện khác của sự hoà quyện với không gian.
Cũng có khi cảnh vật dòng sông vào ban đêm được miêu tả khá chi tiết :
Nhìn qua mặt nước, xa xa bên kia là bờ sông, và đảo. Và có lẽ có một ánh lửa, một ngọn đèn nến trong khung cửa sổ. Có khi trên mặt nước cũng có một vài ánh lửa nữa. Đó là đèn trên bè hay trên phà và có lẽ lại được nghe cả tiếng đàn vĩ cầm hay
tiếng hát vọng ra… Trên đầu chúng tôi chỉ có trời cao, lốm đốm những vì sao, và chúng tôi thường nằm ngửa nhìn lên trời, bàn cãi với nhau không biết rằng những ngôi sao đó là do ai làm ra hay tự nó có như thế. [66, tr.196 – 197].
Cảnh vật này có lẽ là ở một khúc sông mà hai bên bờ có làng mạc. Do đó nó không hoàn toàn tĩnh lặng mà khá nhộn nhịp với tiếng đàn, tiếng hát từ xa vọng lại và ánh lửa, ánh đèn nến từ những cửa sổ, “ánh đèn trên bè hay phà”… Trong không gian ấy, Huck hoà vào thiên nhiên không phải một cách “trang nghiêm” như trên mà bình thản hơn. Trên dòng sông, nhiều lần đôi bạn nằm trên bè ngắm bầu trời “lốm đốm những vì sao” trên đầu.
Những lúc ấy cảm nhận về tự do của Huck cũng rõ ràng, trong trẻo như thiên nhiên vậy.
Dòng sông trong những đêm đẹp trời như thế thường khiến Huck ý thức được niềm vui thú mà cuộc sống tự do mang lại. Nó khác xa cuộc sống “văn minh” ngắn ngủi mà Huck từng trải qua trước kia. Cuộc sống ấy giờ đây dường như chẳng còn lưu lại chút gì trong đầu óc cậu bé. Huck chỉ nghĩ đến dòng sông và cuộc sống trên sông. Khi thì Huck “thấy như cả con sông này là thuộc về chúng tôi.” [66, tr.196]; khi lại nghĩ “Sống trên một chiếc bè hay chiếc mảng, thú vị biết bao nhiêu” [66, tr.197]. Dòng sông hay nói rộng hơn là thiên nhiên có thể đem đến cho con người sức mạnh, niềm vui mà cuộc sống hiện đại chưa chắc làm được.
Cũng có lúc Huck nhìn ngắm vẻ êm đềm của dòng sông không phải vào ban đêm.
Trong chương XIX, người đọc bắt gặp một cảnh bình minh tuyệt đẹp trên dòng Mississippi : Chung quanh không một tiếng động - hoàn toàn yên tĩnh - hình như khắp cả thế giới đều ngủ cả. Có lẽ thỉnh thoảng chỉ nghe tiếng ễnh ương kêu. Vật đầu tiên trông thấy ở bên kia mặt nước chỉ là một rặng cây dài im lặng, không thể thấy gì khác. Rồi một mảnh nhàn nhạt trên nền trời, mảnh nhạt đó tỏa dần ra, dòng sông cũng như rộng thêm ra nữa, không còn là đen nữa mà xam xám. Xa xa, có thể thấy những chấm đen trôi xuôi, trôi mãi – nhưng chiếc thuyền buôn hay gì đó, những vật đen dài là những chiếc bè gỗ. Đôi khi có thể nghe tiếng mái chèo vỗ nước, hay tiếng nói lao xao. Yên tĩnh quá nên tiếng vang càng đi xa. Chốc chốc lại thấy một vệt trên mặt nước, nhìn kĩ cái vệt có thể nhận thấy ngay ra đó là một cái cây đã bị nhổ bật cả rễ và cuốn trôi đi thành thử trông như vậy, rồi sương mù cuộn tròn thành từng cuộn trên mặt nước.
Phía Đông, trời bắt đầu hửng đỏ, rồi đến sông, và có thể thấy chiếc lều gỗ ở ven rừng phía bên kia sông… Rồi gió lành lạnh thổi vào người, nghe man mác, êm dịu, thơm thơm mùi gỗ và hoa rừng. [66, tr.194 –195].
Sự chìm đắm của Huck vào cảnh vật thể hiện rất rõ qua đoạn văn này. Sau một đêm đi trên sông, gần sáng đôi bạn ghé vào bờ, giấu bè và Huck ngồi “chờ ánh sáng ban ngày đến”. Qua sự trần thuật trực tiếp của cậu, phong cảnh cụ thể trong từng chi tiết. Tất cả các giác quan của Huck đều hướng về dòng sông và Huck cảm nhận sự biến đổi của nó theo bước chuyển từ từ của thời gian. Các hình ảnh, mọi màu sắc, âm thanh lần lượt xuất hiện. Vì thế đây giống như một đoạn phim hơn là một đoạn văn.
Cảnh mặt trời mọc trên mặt nước (sông, hồ và biển) thì nhiều không đếm xuể trong văn chương. Trong văn học Mĩ thế kỉ XIX cũng rất thường gặp. Hơn nữa những qui ước truyền thống cho việc miêu tả thiên nhiên, trước Mark Twain thường mang tính ẩn dụ, gắn liền với những ý nghĩa triết lí khó hiểu như trường hợp Melville và Thoreau mà chúng tôi đã trình bày. Trong đoạn văn trên, chúng ta thấy sự khác biệt của Mark Twain. Đằng sau “mặt nạ” của Huck, nhà văn chú mục vào những hình ảnh, âm thanh hết sức quen thuộc, bình thường. Đó là “những chiếc bè gỗ” hay “một cái cây đã bị nhổ bật cả rễ và cuốn trôi”; rồi
“tiếng ễnh ương”, “tiếng mái chèo vỗ nước”... Điều này không chỉ đem đến một phong cách mới mẻ cho văn chương mà nó còn là sự thể hiện mối quan hệ gắn bó đặc biệt giữa nhân vật với dòng sông. Huck đang khám phá dòng sông với tư cách vừa của người lái tàu vừa của một hoa tiêu chứ không phải với tư cách là một du khách. Do đó việc cậu tập trung vào mọi hình ảnh trên bề mặt dòng sông cũng là điều dễ hiểu. Với Huck, thiên nhiên, mà cụ thể ở đây là dòng sông, còn là hiện thân của tự do. Do đó việc hoà nhập hoàn toàn vào cảnh vật cũng chính là biểu hiện việc bản thân Huck đang cảm nhận tự do rõ nhất, cụ thể nhất.
Bức tranh nên thơ, không gian thoáng đãng, yên bình là cách thể hiện tâm trạng thư thái của Huck khi đến với thiên nhiên cũng có nghĩa là đến với tự do. Và như thế cảnh bình minh trên sông đã mở ra một không gian hoàn toàn trái ngược với cảnh sống tù túng, gò bó nới thị trấn, thế giới văn minh thu nhỏ mà chúng tôi đã đề cập qua.
Sự hoà nhập của Huck vào cảnh vật ban mai nơi dòng sông sẽ càng rõ hơn nếu chúng ta so sánh với cũng bức tranh cảnh vật ấy trong cuốn Life on the Mississippi.
I had myself called with the four o'clock watch, mornings, for one cannot see too many summer sunrises on the Mississippi. They are enchanting. First, there is the eloquence of silence; for a deep hush broods everywhere. Next, there is the haunting sense of loneliness, isolation, remoteness from the worry and bustle of the world. The dawn creeps in stealthily; the solid walls of black forest soften to gray, and vast stretches of the river open up and reveal themselves; the water is glass-smooth, gives
off spectral little wreaths of white mist, there is not the faintest breath of wind, nor stir of leaf; the tranquillity is profound and infinitely satisfying. Then a bird pipes up, another follows, and soon the pipings develop into a jubilant riot of music. You see none of the birds; you simply move through an atmosphere of song which seems to sing itself. When the light has become a little stronger, you have one of the fairest and softest pictures imaginable. You have the intense green of the massed and crowded foliage near by; you see it paling shade by shade in front of you; upon the next projecting cape, a mile off or more, the tint has lightened to the tender young green of spring; the cape beyond that one has almost lost color, and the furthest one, miles away under the horizon, sleeps upon the water a mere dim vapor, and hardly separable from the sky above it and about it. And all this stretch of river is a mirror, and you have the shadowy reflections of the leafage and the curving shores and the receding capes pictured in it. Well, that is all beautiful; soft and rich and beautiful;
and when the sun gets well up, and distributes a pink flush here and a powder of gold yonder and a purple haze where it will yield the best effect, you grant that you have seen something that is worth remembering. [76, tr.93 – 94].
Hai bức tranh cảnh vật đều có những chi tiết khá giống nhau, từ sự tĩnh lặng hoàn toàn của không gian, đến sự chuyển đổi từ từ của ánh sáng, màu sắc. Thế nhưng trong đoạn văn trên, ta vẫn nhận ra khoảng cách của người kể chuyện với cảnh vật dù rằng trong cuốn Life on the Mississippi nhà văn cũng tường thuật từ ngôi thứ nhất số ít. “Tôi” ở đây chính là Mark Twain, người đang đứng trước dòng sông quen thuộc nhưng với tư cách của một phóng viên đến từ miền Đông đang ghi lại những cảm nhận của mình về dòng sông ấy và hướng đến việc đem lại cảm xúc cho độc giả. Do đó mọi chi tiết trong bức tranh đều đẹp một cách hoàn hảo mà theo cách nói của ông là “Well, that is all beautiful; soft and rich and beautiful”. Vì thế nó gần với cảnh bình minh trong khu rừng trên đảo Jackson trong cuốn Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer hơn. Cả hai đều chứa đựng một số đặc điểm tiêu biểu của lối tả cảnh trong văn chương truyền thống. Chúng không chứa đựng những chi tiết thực tế mà Huck chú ý khi ngắm nhìn cảnh vật trên sông. Điều quan trọng hơn là khi Huck đắm nình trong cảnh vật, cậu không hướng đến bất kì ai khác. Huck hướng đến thiên nhiên như thể nó là của riêng mình. Sự tự mình “thưởng thức” ấy mới chính là hướng tới không gian như một “hình thái trực giác hướng ngoại” để có thể dần dần tiếp nhận chân lí.
Như vậy, cùng với sự dữ dội, trạng thái êm đềm của dòng sông đã hoàn thiện bức
“chân dung” của nó. Và Huck thuộc về dòng sông ấy cả khi nó mạnh mẽ, nguy hiểm lẫn khi nó quyến rũ mê hoặc. Chính dòng sông đã “dạy” Huck nhiều điều về bản chất phức tạp của con người; đem đến cho Huck lòng can đảm, sự tự do… Vì thế chúng ta có thể chia xẻ ý kiến của Lionel Trilling :
Sau mỗi chuyến đi vào đất liền, Huck quay trở về dòng sông với tâm trạng khuây khỏa và lòng biết ơn Chúa. “[74, tr.8].
Dòng sông vì thế đưa thẳng Huck đến với thiên nhiên. Không giống như Tom trong cuốn Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer, dù rừng và sông cũng hết sức hấp dẫn, cuốn hút nhưng Tom vẫn đi về giữa hai không gian đảo và thị trấn. Còn Huck, với sự “dẫn dắt”
của dòng sông, không hề hối tiếc về lựa chọn của mình, hành động đúng với bản chất thuần phác của mình. Thiên nhiên trong cuốn Huck Finn cũng vì thế mà đậm chất hoang dã hơn trong cuốn Tom Sawyer.
Thực ra hai hình ảnh rừng và sông hầu như gắn bó hoà quyện trong suốt chuyến hành trình. Việc chúng tôi tách ra chỉ là để tiện khảo sát chúng như những biểu tượng mà thôi. Và với ý nghĩa này chúng đã trở thành biểu trưng để chuyển tải tư tưởng và tạo nên hiện tượng đa nghĩa cho hành trình của Huck và Jim. Chúng cũng tạo nên một không gian khoáng đạt có thể đem đến cho con người sự thư thái, bình yên mà xã hội hiện đại không thể. Không gian sông nước ấy quyến rũ khôn nguôi bởi lẽ nó là những hình ảnh đã in sâu trong kí ức nhà văn và sự trở đi trở lại của sông đã đem lại nhiều ý nghĩa cho hành trình của Huck và Jim, thể hiện cái nhìn phê phán của chính tác giả về xã hội đương thời.
Chúng tôi vừa trình bày vấn đề thiên nhiên như là tự nhiên trong hai cuốn Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer và Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn với ý nghĩa là không gian gắn liền với những chuyến phiêu lưu của các nhân vật. Sự gắn bó của Tom, của Huck với rừng, với sông còn là một biểu hiện của bản chất thuần phác nơi các nhân vật này. Do đó từ đây chúng tôi sẽ đi vào lí giải sự thuần phác ấy thể hiện qua những suy nghĩ và hành động của các nhân vật.
Chương 3