KHÔNG GIAN PHIÊU LƯU
2.2.3. Nghĩa địa, Ngôi nhà có ma, hang Mc.Dougal – không gian bí ẩn, hấp dẫn
tiểu thuyết phiêu lưu nào và chúng cũng là không gian đặc trưng của vùng biên cương miền Tây nươc Mĩ hồi thế kỉ XIX.
Thông qua miêu tả của Mark Twain, các không gian ấy hiện lên rất chi tiết.
Đây là một nghĩa địa theo kiểu cũ ở miền Tây; nằm ở trên đồi, cách xa làng chừng một dặm rưỡi. Chung quanh có một hàng rào cũ bằng ván đã mục nát, xiêu vẹo, chỗ thì nghiêng về phía bên trong, chỗ thì ngã về phía bên ngoài, không một chỗ nào còn đứng thẳng. Cỏ dại mọc um tùm khắp trong nghĩa địa. Tất cả những mả cũ đều chìm ngập trong đám cỏ, ở đây không có lấy một tấm bia đá nào; chỉ có những tấm bảng gỗ đầu đã vẹt tròn cả góc, bị mọt và mối xông, cắm xiêu vẹo trên các ngôi mộ, nghiêng mình tìm chỗ dựa nhưng không có. [63, (1), tr.163].
Còn đây là một gian phòng trong ngôi nhà có ma :
… gian phòng đã mất hết ván sàn chỉ còn trơ đất, cỏ dại mọc kín, vôi vữa trên trần lở hết, một cái lò sưởi cũ, những cửa sổ trơ khung, một cái cầu thang đổ nát; và khắp nơi, chỗ nào cũng đầy những mạng nhện xơ xác, nhện đã bỏ đi từ lâu.” [64, (2), tr.126].
Nét hoang tàn, đổ nát là đặc điểm bao trùm các cảnh vật. Cùng với chúng là tâm trạng hồi hộp, căng thẳng của các nhân vật bởi chính trong những không gian ấy Tom và Huck đã gặp các biến cố bất ngờ khiến chúng vừa sợ hãi vừa thích thú vì phát hiện ra những bí mật “chết người”. Những không gian như thế này đã “tô điểm ” thêm cho các cuộc phiêu lưu những sắc màu li kì, hấp dẫn.
Cũng là những khung cảnh âm u, rùng rợn nhưng có lúc tác giả lại miêu tả xen với nét huyền bí, nên thơ. Đó chính là không gian hang Mc.Dougal, nơi diễn ra cuộc phiêu lưu cuối cùng của Tom trong tác phẩm khi chú bé bị lạc cùng với “người yêu” Becky :
Cửa hang ở trên sườn núi cao – miệng hang hình chữ A. Cái cửa lớn bằng gỗ sồi ở miệng hang khi đó để ngỏ không đóng. Bên trong là một khoảng trống như một gian phòng nhỏ, lạnh như trong nhà nước đá, với một bức vách thiên nhiên bằng đá vôi, mồ hôi đá lạnh toát ra thành giọt như sương đọng. Đứng trong hang sâu thăm thẳm tối om nhìn ra ngoài thung lũng xanh tươi chan hòa ánh nắng thật là một cảnh vừa lãng mạn vừa huyền bí. [64, (2), tr.166 – 167].
Mấy ngày bị nhốt trong hang, Tom và Becky khi sợ hãi, lúc hốt hoảng và cả thích thú, ngạc nhiên khi khám phá ra những cảnh đẹp độc đáo. Quang cảnh cái động là một thí dụ tiêu biểu :
Chúng tìm thấy một chỗ có một cái động lớn từ trên trần rủ xuống vô vàn những nhũ đá lấp lánh dài và to bằng bắp chân;…chẳng mấy chốc chúng tới một con suối trông rất mê li, chỗ nó chảy qua toàn nạm pha lê lóng lánh như sương đọng… [64, (2), tr.205].
Vẫn là sự quan sát, miêu tả chi tiết và khách quan của một người trưởng thành đứng ở hiện tại để nhìn lại quá khứ của mình. Nên cảnh vật hiện ra với nhiều chi tiết đẹp, bóng bẩy. Tất cả tạo thành thứ không gian rất thích hợp với tình huống truyện khi mà Tom tuy sợ hãi nhưng cũng rất hạnh phúc vì có Becky bên cạnh. Do đó sự kết hợp hai đặc điểm âm u và nên thơ nói trên của cảnh vật đã tạo ra không chỉ không gian phiêu lưu mà còn là không gian tâm trạng nữa.
Các hình ảnh thiên nhiên trong trẻo, nên thơ và bí ẩn, hấp dẫn mà chúng tôi vừa tìm hiểu ở trên, đã tạo nên một không gian phiêu lưu với nhiều màu sắc khác nhau trong tác phẩm Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer. Không gian ấy gợi lên nhiều ý nghĩa. Trước hết, chúng là những hình ảnh tái hiện cụ thể, chân thực một vùng đất gắn liền với những năm tháng tuổi thơ của nhà văn. Đồng thời chúng cũng chứa đựng những nét hoang sơ của thiên nhiên vùng biên cương miền Tây nước Mĩ nói chung vào khoảng đầu thế kỉ XIX.
Quan trọng hơn là chúng thể hiện cảm thức của Mark Twain về thời đại, việc gắn bó với thiên nhiên chính là một biểu hiện của thái độ phê phán gay gắt thời đại công nghiệp. Điều này sẽ trở nên rõ ràng hơn nếu chúng ta đặt khung cảnh thiên nhiên nói trên bên cạnh không gian thị trấn St Petersburg với nhà thờ, trường học và những qui ước gò bó của xã hội văn minh.
Và như vậy, khi chỉ ra những nét tương phản giữa cái xã hội văn minh thu nhỏ ở St Petersburg với thiên nhiên hoang sơ của đảo Jackson, chúng tôi muốn khẳng định tự điều đó đã nói lên quan điểm của tác giả về một vấn đề xã hội lúc bấy giờ : văn minh công nghiệp không hẳn là tốt, nhất là đối với tâm hồn con người. Đứng trước hai không gian đối lập nói trên của thiên nhiên, trong tiểu thuyết Tom Sawyer, chúng ta thấy, nhà văn để Tom và các bạn đi đi về về giữa hai không gian ấy nhiều lần trong các hành trình phiêu lưu của mình.
Dòng sông trong mát, khu rừng hoang sơ của đảo Jackson không giữ chân Tom và các bạn
lâu. Khi ở đảo thì chúng thấy lo lắng, nhớ nhà; còn khi ở thị trấn thì lại cảm thấy tù túng đến khó chịu. Với Huck và Jim sau này trong cuốn Huck Finn, sự việc trở nên khác hẳn. Cả hai từ thị trấn đi thẳng về phía thiên nhiên và vẫn là không gian phiêu lưu nhưng thiên nhiên mở rộng hơn nhiều, nét hoang dã cũng “đậm đặc” hơn và qua đó những vấn đề quan niệm về xã hội, về con người, về thời đại của nhà văn cũng bộc lộ rõ ràng hơn, sâu sắc hơn. Vì vậy :
…thực ra Tom không trốn khỏi cộng đồng như một phản ứng xã hội mang tính đối lập và triết lí theo kiểu Huck sau này trong “Những cuộc phiêu lưu của Huck Finn”
mà chỉ là một cách tạo cơ hội, tạo điều kiện để xây dựng một thế giới khác, thế giới tuổi thơ đầy tưởng tượng, bay bổng, lộng lẫy, hấp dẫn, thần bí và sách vở. [10, tr.16].
2.3. Thiên nhiên trong Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn
Tiểu thuyết Những cuộc phiêu lưu của Huck Finn (1884) được Mark Twain khởi thảo ngay sau khi xuất bản Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer (1876) nhưng vì nhiều lí do ông phải gác lại vài lần và mãi đến tám năm sau mới hoàn thành. Nó chính là kiệt tác của ông và của cả nền văn học Mĩ mà ý kiến đánh giá của Ernest Hemingway “Toàn bộ nền văn học Mĩ hiện đại ra đời từ tác phẩm này” là một minh chứng.
Nhân vật chính Huck Finn, từng đồng hành với Tom Sawyer trong cuốn Những cuộc phiêu lưu của Tom Sawyer , bây giờ, trong vai trò người kể chuyện đã thuật lại rất hấp dẫn hành trình trốn chạy của mình và Jim, một nô lệ da đen. Huck muốn trốn chạy khỏi người cha tàn ác của mình và những thiện chí muốn khai hóa “văn minh” của bà quả phụ Douglas và cô Watson; còn Jim muốn trốn chạy khỏi những trói buộc của đời sống nô lệ. Cả hai thực hiện hành trình đến với tự do theo nghĩa thoát khỏi những qui định xã hội, trên một chiếc bè, xuôi dòng Mississippi tìm về với thiên nhiên. Tác phẩm cuốn hút độc giả từ đầu đến cuối bởi nhiều tình tiết bất ngờ, gay cấn xảy ra với Huck và Jim trong suốt chuyến đi đúng với tính chất của một tiểu thuyết phiêu lưu. Đó cũng là một nguyên nhân khiến nó trở thành tác phẩm best seller ngay sau khi xuất bản.
Nhưng đó chỉ là “bề nổi” của tác phẩm. Hành trình hướng thẳng đến thiên nhiên của Huck và Jim còn chứa đựng những ý nghĩa xã hội, ý nghĩa triết lí sâu xa mà chúng ta, để hiểu được cần phải đặt tác phẩm vào trong bối cảnh mà nó ra đời. Cuộc cách mạng kĩ thuật ở nước Mĩ cuối thế kỉ XIX như chúng tôi đã trình bày ở trên khiến quốc gia này trở nên hùng mạnh; đồng thời văn minh công nghiệp cũng khiến con người thay đổi nhận thức về
các giá trị hiện đại. Do đó, lúc bấy giờ ở Mĩ sự bừng tỉnh về một nền văn hóa nông nghiệp mà kết quả là ngành Folklore học Mĩ ra đời vào năm 1888, được xem như là một phản ứng với xã hội công nghiệp. Cả hai đã tác động đến quan điểm của Mark Twain về những vấn đề con người, đất nước, xã hội đương thời. Và do đó, trong các tác phẩm của mình, bằng sự quan tâm đặc biệt đến cuộc sống ở một vùng đất biên giới gắn liền với thiên nhiên sông nước đặc trưng, ông đã bộc lộ thái độ phê phán xã hội công nghiệp theo một cách riêng.
Hành trình đi tìm tự do bằng cách hướng thẳng đến thiên nhiên của Huck và Jim chính là mang ý nghĩa này. Đồng thời :
Trong một bối cảnh như thế, “Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn” còn là một cách đi tìm tính cách của dân tộc Mĩ trên cơ sở bày tỏ những quan điểm về con người khi tìm về với cái quá khứ của một quốc gia trước Nội chiến lúc dân Mĩ biên cương giáp mặt với thiên nhiên trong thời kì khai phá. [11, tr.18].
Hai ý nghĩa trên của cuộc hành trình thực ra có quan hệ tương tác với nhau bởi chúng gắn bó chặt chẽ với yếu tố thiên nhiên. Tìm hiểu vấn đề thiên nhiên chính là để chỉ ra các tầng ý nghĩa ấy của hành trình.
Chúng ta đều đã biết, hành trình của Huck bắt đầu từ khu rừng cách thị trấn St Petersburg ba dặm, xuôi theo dòng Mississippi, Huck đến đảo Jackson và phát hiện ra Jim.
Cả hai vượt sông trên một chiếc bè, lúc thì đi bên phía bờ Tây, Missouri; lúc lại dạt sang bờ Illinois ở phía Đông. Ngày giấu bè vào một chỗ kín đáo, trốn trong rừng. Đêm đến lại lênh đênh trên sông. Vì thế hành trình ấy gắn chặt với hai hình ảnh thiên nhiên là rừng và sông.
Trong toàn bộ tác phẩm Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn hai hình ảnh rừng và sông trở đi trở lại rất nhiều lần. Cụ thể : rừng xuất hiện 52 lần và sông “đậm đặc” hơn với 243 lần. Và như thế chúng đã đạt đến mức độ biểu trưng, có thể chứa đựng những ý nghĩa xa hơn, rộng hơn bản thân chúng. Khi hiểu rừng và sông như những biểu trưng thì hành trình của Huck và Jim cũng trở thành biểu trưng và vì thế chúng ta có thể tìm thấy ở hành trình ấy những tầng nghĩa khác nhau.
Khám phá hành trình ấy, do đó không thể không đi vào tìm hiểu các biểu tượng rừng và sông. Chính vì vậy, sau đây chúng tôi sẽ lần lượt tìm hiểu các biểu tượng ấy với ý nghĩa : thiên nhiên – tự nhiên.