KHÔNG GIAN PHIÊU LƯU
2.3.1. Rừng – không gian của cảm thức sống
Nếu như trong cuốn Tom Sawyer, hình ảnh rừng chỉ được tập trung miêu tả trong chương XIV, khi Tom và các bạn sống trên trên đảo Jackson vài ngày thì trong cuốn Huck Finn rừng trải dài theo suốt hành trình. Những cánh rừng bao la, rậm rạp, hoang vu hai bên bờ dòng Mississippi được miêu tả khá kĩ trong tác phẩm với nhiều sắc thái khác nhau, ở những thời điểm khác nhau. Chỉ mất một đêm chèo xuồng Huck đã đến được đảo Jackson vào lúc “trời đã bắt đầu xam xám” và bước vào rừng ngủ một giấc. Và đây là cảm nhận của Huck khi tỉnh dậy trong rừng:
Lúc tôi tỉnh dậy mặt trời đã lên cao lắm rồi, tôi đoán lúc ấy đã hơn tám giờ. Tôi nằm trên cỏ, trong bóng râm mát lạnh, đầu nghĩ đến nhiều thứ. Tôi cảm thấy được nghỉ ngơi, vừa vững dạ, vừa thoả thích. Qua một vài khoảng trống, tôi có thể trông thấy mặt trời. Chung quanh toàn là cây to nên chỗ nào cũng tối cả. Cũng có chỗ ánh nắng xuyên qua kẽ lá chiếu xuống mặt đất, và ánh nắng chỗ đó rung rinh như có một làn gió nhẹ thổi qua. Một đôi sóc ngồi trên cành nhìn tôi rúc rích kêu một cách thân mật.
[66, tr.73].
Rồi ba ngày sau Huck phát hiện ra Jim cũng ở trên đảo. Từ đấy rừng gắn bó với đôi bạn :
Ban ngày chúng tôi có thể chèo xuồng đi khắp trên đảo. Trời khá lạnh. Ở trong rừng sâu thì lại càng tối, mặc dầu bên ngoài trời vẫn nắng. Chúng tôi cho xuồng đi lách giữa những thân cây. Có nhiều chỗ nho trĩu xuống vướng cả lối đi, phải quay lại đi vòng lối khác. Những chỗ có cây mục đổ xuống có thể có thỏ; có rắn, và những con vật khác. [66, tr.92].
Từ điểm nhìn của nhân vật người kể chuyện, Huck hòa vào khu rừng, quan sát cảnh vật và miêu tả bằng chính sự cảm nhận của bản thân. Hoàn cảnh, suy nghĩ có thể khác nhau nhưng hình ảnh rừng thì không thay đổi. Luôn luôn là không gian yên bình, tươi mát của nhiều loại cây : từ “cây to” che khuất cả mặt trời đến cây dây leo “trĩu xuống vướng cả lối đi” hay “cây mục đổ xuống” làm thành chỗ ở cho những con vật khác… Sự hoà quyện của Huck với không gian rừng còn được thể hiện qua sự cảm nhận rất giống nhau trong hai đoạn văn nói trên về không khí trong rừng. Trong cả hai đoạn văn, chúng ta đều bắt gặp cảm nhận của nhân vật về cái mát mẻ khi ở dưới những bóng râm trong rừng (chúng tôi không dùng từ
“lạnh” như bản dịch vì trong nguyên tác, tác giả dùng “cool” và “ mighty cool”); về cảm
giác thích thú khi nhìn ngắm vài tia nắng mặt trời lấp lánh xuyên qua những tán lá dày trong rừng.
Tôi nằm trên cỏ, trong bóng râm mát lạnh… Chung quanh toàn là cây to nên chỗ nào cũng tối cả” và “ Trời khá lạnh. Ở trong rừng sâu thì lại càng tối.
Cũng có chỗ ánh nắng xuyên qua kẽ lá chiếu xuống mặt đất…” và “Ở trong rừng sâu thì lại càng tối, mặc dầu bên ngoài trời vẫn nắng.
Điều đó có nghĩa là Huck cảm nhận rừng bằng mọi giác quan và dường như đã trở thành một bộ phận của nó. Vì thế việc cậu bé cảm thấy “được nghỉ ngơi, vừa vững dạ, vừa thoả thích” (rested and ruther comfortable and satisfied) [75, tr.164] khi ở trong rừng là điều hết sức tự nhiên. Ở đây chúng ta thấy ảnh hưởng của Chủ nghĩa Siêu nghiệm lên cách nhìn thiên nhiên của Mark Twain. Khi đến với rừng (và cả sông), Huck cảm nhận sự đồng nhất với thiên nhiên và dưới sự dẫn dắt của chính thiên nhiên, Huck đã tìm ra “chân lí”. Đó chính là sự tuyệt diệu của cuộc sống tự do.
Ý nghĩa rừng là không gian của cảm thức sống sẽ rõ ràng hơn khi chúng ta xem xét một bức tranh khác của rừng, khu rừng trong cơn mưa :
Đó là một cơn giông thường xảy ra vào mùa hè. Trời càng tối, nhìn ra ngoài mọi vật xanh xanh tím tím rất đẹp. Nước mưa đổ xuống nhiều đến nỗi những ngọn cây cao cao một chút là nhìn cũng không rõ; trông chỉ như những cái mạng nhện. Rồi mỗi cơn gió thổi đến thì kéo những cây ấy ngã xuống và biến đổi cả cái màu xám nhạt ở dưới những cành lá. Rồi lại một trận gió khác dữ hơn cuốn đến bắt những cành cây phải vươn ra như những cánh tay thú vật; rồi sau đó, đến lúc chỗ nào cũng biến sang màu xanh màu tím cả rồi thì – úi chà, bỗng sáng hẳn lên, trong cơn giông bão ấy cứ thử nhìn lên những ngọn cây xa xa mà xem, lại có thể thấy nó xa hơn lúc nãy hàng trăm thước; rồi thì chỉ trong một giây đồng hồ lại tối như bưng; lúc đó mới nghe thấy tiếng sét vang lên một cách khủng khiếp, rồi đến những tiếng rầm rầm, dần dần từ trên cao vọng xuống và đi đến tận phía bên kia thế giới, y như tiếng người ta lăn một cái thùng rỗng xuống cầu thang vậy – mà cầu thang dài cơ – cái tiếng nó cũng rầm rầm như vậy. [66, tr.91 – 92].
Lúc này Huck đang cùng Jim ngồi trong một cái hang trên đảo Jackson mà cả hai vừa phát hiện ra và quyết định đây sẽ là “mái ấm” của họ. Bởi thế tâm trạng Huck rất thoải mái và cậu bé hoàn toàn chú tâm vào cảnh vật. Cơn mưa trong rừng được miêu tả hết sức chi
tiết từ màu sắc, đường nét, chuyển động đến âm thanh. Trong cơn mưa dữ dội ấy, rừng vẫn hiện lên rất rõ qua 6 lần xuất hiện hình ảnh các ngọn cây, cành lá. Tức là rừng chi phối cảm nhận của nhân vật, trở thành hình ảnh trung tâm trong bức tranh cảnh vật. Không những thế, việc miêu tả rừng còn gắn liền với phép so sánh quen thuộc, nhưng các hình ảnh so sánh lại rất mộc mạc “trông chỉ như những cái mạng nhện” hay “vươn ra như những cánh tay thú vật”. Đó chính là ngôn ngữ của Huck chứ không phải cách diễn đạt hoa mĩ của tác giả như trong cuốn Tom Sawyer mà chúng tôi đã nhắc đến ở trên. Như vậy cảnh rừng được quan sát bởi Huck và được diễn tả cũng bằng ngôn ngữ của Huck. Nó thể hiện việc nhân vật hoà nhập hoàn toàn với thiên nhiên. Bên cạnh đó, trong bức tranh cảnh vật trên, chúng ta còn bắt gặp thái độ thích thú của Huck khi ngắm cơn mưa. Không sợ hãi, không cuống quýt vì giữa rừng bất chợt gặp mưa giông, sấm chớp, mà ngược lại Huck còn “thưởng thức” điều đó một cách khoan khoái, dễ chịu. Và Huck chia xẻ với Jim bằng câu nói :
Thú quá Jim ạ! (Jim, this is nice,) Tôi chỉ muốn ở đây chứ không đi đâu cả. [66, tr.92].
Cái thích thú mà Huck cảm nhận chính là sự tự do, thoải mái khi sống giữa thiên nhiên và cảm thức sống ấy là do không gian rừng mang lại cho Huck.
Như vậy, rừng trong cuốn Những cuộc phiêu lưu của Huckleberry Finn không chỉ là một trong những hình ảnh có thể gợi lên khung cảnh hoang dã của miền Tây biên cương thời kì khai phá mà còn mang ý nghĩa biểu trưng. Nó tượng trưng cho tự do, là chốn ẩn cư có thể che chở, đem đến sự thoải mái, bình yên và vì thế có vai trò dẫn dắt suy nghĩ, soi sáng nhận thức cho Huck. Vai trò ấy của rừng khiến Huck luôn hướng về nó và cảm nhận được một sức sống tràn trề mỗi khi đến với rừng.
2.3.1.1. Rừng – chốn quay về
Không chỉ đợi đến khi trốn khỏi thị trấn vào rừng sống Huck mới cảm nhận được ý nghĩa của rừng. Mà ngay từ đầu tác phẩm, Huck đã luôn hướng về rừng như thể giữa cậu bé và rừng có một mối liên hệ “thần bí” nào đó. Kết thúc cuốn Tom Sawyer, Huck được bà quả phụ Douglas đem về nuôi và vì thế cuốn Huck Finn mở đầu bằng những trang kể về cuộc sống mới của Huck tại ngôi nhà sang trọng trên đồi Cardiff. Cậu bé không thể chịu nổi việc phải mặc những bộ quần áo mới khiến “toát cả mồ hôi và người như bị trói chặt lại”, và những sinh hoạt đều đặn như rung chuông ngồi vào bàn ăn đúng giờ, ăn xong phải nghe giảng về Kinh thánh… Do đó những lúc thấy cô đơn, tù túng, Huck thường ngồi bên cửa sổ
nghe “Tiếng lá xào xạc trong rừng”. Khi không sao hiểu nổi những lời dạy của cô Watson thì Huck “ngồi tít trong rừng và nghĩ ngợi rất lâu”. Khi được giải thích rằng việc cầu nguyện là để được hưởng lộc về tinh thần, Huck thấy “thật khó hiểu quá” và cậu bé “lại đi ra phía ngoài rừng và cứ quanh quẩn bới óc nghĩ về chuyện đó rất lâu” và đi đến quyết định là “thôi không băn khoăn gì về chuyện đó nữa, cứ để mặc kệ nó đấy.” [66, tr.32]. Ở đây, chúng ta bắt gặp sự giống nhau trong cảm thức thiên nhiên giữa Huck và Tom : thiên nhiên – chốn quay về. Cả hai nhân vật đều hướng đến với rừng mỗi khi gặp chuyện buồn bực hay khó chịu. Có khác chăng là nơi Huck điều này diễn ra nhiều hơn, thường xuyên hơn. Do đó sau này Huck đã hướng thẳng đến với rừng mà không chút nhớ nhung hay nuối tiếc cuộc sống “văn minh” ở thị trấn St Petersburg như Tom.
Nghĩ đến rừng như chốn quay về chính là một biểu hiện của cảm thức sống mà chúng tôi đã nói ở phần trên. Với cảm thức ấy, mỗi khi đến với rừng, Huck không chỉ tận hưởng không gian tự do, hấp dẫn mà trong ý nghĩ của cậu bé luôn xuất hiện sự so sánh cảm giác thoải mái mà rừng mang lại với cảm giác tù túng mà cuộc sống văn minh mang lại.
Ngay từ những ngày đầu ở nhà bà quả phụ, vì không thể “gò mình làm thế nào cho đúng với mọi điều khuôn phép” nên Huck đã từng trốn đi để “lại được tự do, thỏa thích”.
Nhưng viễn cảnh được tham gia vào băng cướp “Tom Sawyer” đã khiến Huck quay về và cố chịu đựng cuộc sống ở nhà và ở trường học. Thế nhưng “Sống trong một ngôi nhà, ngủ trên một chiếc giường riêng, lắm khi tôi cũng thấy nó trói buộc mình thế nào ấy.” Vậy nên
“thỉnh thoảng tôi vẫn hay lẩn ra ngủ ngoài rừng. Đối với tôi như vậy là nghỉ ngơi được”
[66, tr.39]. Hai cảnh sống trái ngược và hai cách cảm nhận cũng hoàn toàn khác nhau.
Chúng soi vào nhau và cái này làm nổi bật cái kia. Sự “trói buộc” của văn minh càng khiến Huck nhận thức rõ hơn giá trị của cuộc sống gắn với rừng. Cách thể hiện sự đối lập giữa thiên và cuộc sống văn minh kiểu như thế này cho thấy sự thống nhất trong cái nhìn của nhà văn về thời đại công nghiệp.
Cảm nhận rừng như là chốn quay về trong thế đối sánh với cuộc sống tiện nghi còn được thể hiện nhiều lần trong tác phẩm. Cụ thể nhất có lẽ là suy nghĩ của Huck trong những ngày bị bố bắt vào rừng sống. Cậu bé không hề cảm thấy hối tiếc mà ngược lại rất thích thú :
Thật là một kiểu lười biếng mà dễ chịu. Suốt ngày thoải mái, chỉ hút thuốc, câu cá, không sách vở mà cũng chẳng học hành gì. Khoảng hai tháng sau thì quần áo của tôi
đã bẩn thỉu, rách bươm cả. Tôi cũng không nghĩ rằng trước đây ở với mụ góa đã có lúc nào tôi thích như vậy không. Vì ở đó phải giặt giũ quần áo. Phải ăn bằng bát, bằng đĩa, phải chải đầu, phải đi ngủ và dậy đúng giờ. Phải luôn luôn lo nghĩ đến quyển sách quyển vở, lại bị cô Watson nói ra nói vào suốt ngày. Tôi không thiết quay trở về nơi ấy nữa… Những ngày sống ở rừng thật là thú vị, đâu đâu cũng thấy khoái như thế cả. [66, tr.53 – 54].
Nếu như trước đây lúc còn sống lang thang, mỗi khi bị ông bố nát rượu đánh đập, Huck “luôn luôn bỏ chạy vào rừng” để trốn thì giờ đây khi bị (hay được) bố kéo ra khỏi cuộc sống văn minh, nhốt trong rừng, Huck có thời gian tận hưởng sự “thú vị”, khoan khoái mà rừng ban tặng. Những trói buộc của cuộc sống trước đó khiến Huck nhận ra giá trị của cuộc sống giữa thiên nhiên. Cũng chính cuộc sống thoải mái ấy trong rừng đã giúp Huck đi đến quyết định bỏ trốn khỏi người cha độc ác và nơi cậu bé nghĩ đến chính là đảo Jackson nơi có những cánh rừng rậm rạp, vắng vẻ mà nó từng biết rất kĩ khi đi làm cướp biển cùng Tom Sawyer và Joe Harper trước đây. Có thể đây là chi tiết nối kết hai tác phẩm để hướng tới cùng một cảm thức về thiên nhiên. Huck không chỉ cảm thấy bình yên, được che chở khi ở trong rừng mà cậu bé còn luôn cảm thấy như được tiếp thêm sức mạnh mỗi khi đến với rừng.
2.3.1.2. Rừng – nơi truyền sức sống
Tác giả đã dành hẳn ba chương để kể về những ngày Huck sống trên đảo, ban đầu là một mình, sau đó thì cùng với Jim. Tâm trạng nhân vật được nhắc đến nhiều lần mà lần nào cũng là sự thích thú, an tâm, thoải mái. Khi đến được đảo rồi, sau một giấc ngủ, tỉnh dậy Huck “cảm thấy được nghỉ ngơi, vừa vững dạ, vừa thỏa thích”. Còn khi cùng Jim nấp trong hang, ngắm nhìn khu rừng chìm trong cơn mưa và nhấm nháp thức ăn, Huck đã nói : “Thú quá Jim ạ!”. Sau này khi buộc phải rời đảo, gắn với dòng sông nhiều hơn thì vai trò của rừng vẫn vậy. Cứ sau một đêm dài lênh đênh trên sông, tảng sáng Huck và Jim lại ghé vào rừng ngủ, ăn uống và nghỉ ngơi cho lại sức chờ đêm xuống đi tiếp.
Vai trò truyền sức sống của rừng còn thể hiện qua những trang miêu tả sinh hoạt của hai kẻ đào tẩu ấy trong những ngày lưu lại trên đảo Jackson. Huck và Jim không phải bận tâm lo nghĩ bất cứ điều gì bởi rừng có mọi thứ mà họ cần. Trời nắng có thể ngủ ngay dưới những “bóng râm mát lạnh”, trời mưa thì đã có “cái hang rộng bằng hai ba căn phòng
ghép lại” [66, tr.90] và thức ăn thì lúc nào cũng dồi dào bởi những con vật sống trên đảo, sau cơn mưa thường bị đói nên chỉ cần “chèo xuồng đến tận nơi, thò tay ra là bắt được ngay” [66, tr.93]. Có khi đôi bạn còn “bắt được một con cá he lớn bằng người, dài gần hai thước nặng gần một trăm cân.” [66, tr.99]. Cuộc sống hoang sơ gần như của người nguyên thuỷ vậy. Nó đem lại sức mạnh cả về tinh thần lẫn vật chất cho Huck. Vì thế có thể nói rừng
“hiện ra như một thứ đất mẹ để con người lấy lại sức đã mất.” [13, tr.140].
Cuộc sống như vậy gợi nhớ đến những ngày Huck trốn ra đảo Jackson cùng Tom Sawyer. Dù khi đó ra đảo là để làm cướp biển chứ không phải để trốn chạy cuộc sống văn minh như bây giờ, nhưng đều tuyệt thú như nhau. Trong những ngày làm cướp biển trên đảo, không gian rừng hiện ra nên thơ, trong trẻo như chính những trò nghịch ngợm, những vui đùa của bọn trẻ. Còn bây giờ, vẫn không gian ấy nhưng nó hiện ra rộng lớn hơn, hoang sơ hơn và hai kẻ ghét văn minh là Huck và Jim thật sự hòa hợp với thiên nhiên. Họ thật sự trở thành một bộ phận của khu rừng ấy, không cảm thấy sự khác biệt nào. Điều này gợi nhớ cái nhìn phương Đông : con người và vạn vật đồng nhất thể mà Mark Twain ảnh hưởng từ Chủ nghĩa Siêu nghiệm. Cái nhìn ấy cũng là cách mà nhà văn bày tỏ quan niệm của mình về thời đại công nghiệp.
Và tất nhiên không gian rừng này còn gắn với với những chi tiết phiêu lưu bất ngờ, hồi hộp nữa. Từ việc Huck chứng kiến cảnh mọi người đi tìm xác mình đến sự lo sợ khi phát hiện ra có dấu vết người trên đảo. Rồi cùng Jim thám hiểm rừng, hang trên đảo hay việc Jim bị rắn cắn… Các chi tiết ấy không chỉ gợi lên tính chất phiêu lưu của tác phẩm mà qua chúng bản chất thuần phác của Huck và Jim cũng được bộc lộ. Do đó các chi tiết ấy sẽ được chúng tôi tìm hiểu kĩ hơn trong chương thứ ba của luận văn.
Theo chúng tôi, các đặc điểm vừa trình bày ở trên của không gian rừng trong cuốn Huck Finn tập trung thể hiện ý nghĩa của một biểu trưng cho tự do. Từ đây, chúng tôi sẽ đi vào tìm hiểu hình ảnh dòng sông cũng với ý nghĩa biểu tượng như thế.