Các biện pháp tư pháp là những biện pháp cưỡng chế hình sự đượcquy định trong luật hình sự do viện kiểm sát hoặc tòa án áp dụng đốivới người thực hiện hành vi phạm tội hoặc có dấu hiệu c
Trang 1HÌNH PHẠT TRONG BỘ LUẬT HÌNH SỰ VÀ TỐ TỤNG
HÌNH SỰ VIỆT NAM -Phần 1: HÌNH PHẠT
5.2.2 Hình phạt
a Khái niệm, đặc điểm hình phạt
a.1 Khái niệm hình phạt
Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của nhà nướcđược quy định trong Bộ luật hình sự do tòa án áp dụng đối với ngườiphạm tội, tước bỏ hoặc hạn chế những quyền, lợi ích nhất định củangười phạm tội nhằm trừng trị, cải tạo, giáo dục người phạm tội và ngănngừa tội phạm ( Điều 30, Bộ luật Hình sự 2015)
a.2 Đặc điểm cơ bản của hình phạt
- Hình phạt là biện pháp cưỡng chế nghiêm khắc nhất của nhà nước
- Hình phạt được quy định trong Bộ luật Hình sự
- Hình phạt do Tòa án áp dụng đối với cá nhân, pháp nhân thươngmại phạm tội
- Cảnh cáo là sự khiển trách công khai của Nhà nước đối với người
phạm tội về tội phạm mà họ đã thực hiện ((Điều 34 Bộ luật hình sự
năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017)
- Phạt tiền là hình phạt buộc người phạm tội phải nộp một khoảntiền nhất định vào ngân sách nhà nước (Điều 35 Bộ luật hình sự
năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017).
Trang 2- Cải tạo không giam giữ là hình phạt chính, buộc người phạm tộiphải cải tạo, giáo dục tại nơi làm việc, học tập, cư trú dưới sựgiám sát của cơ quan, tổ chức nơi họ làm việc, học tập hoặc củachính quyền địa phương, nơi họ cư trú (Điều 36 Bộ luật hình sự
năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017).
- Trục xuất là hình phạt buộc người nước ngoài bị kết ấn trong thờihạn nhất định phải rời khỏi lãnh thổ nước Cộng hoà XHCN ViệtNam ((Điều 37 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm2017)
- Tù có thời hạn là hình phạt chính, buộc người phạm tội phải cách
ly khỏi xã hội trong thời gian nhất định để giáo dục, cải tạo (Điều
38 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017).
- Tù chung thân là hình phạt chính, buộc người phạm tội phải cách
ly khỏi xã hội suốt đời để giáo dục, cải tạo (Điều 39 BLHS).
- Tử hình là hình phạt chính, tước bỏ quyền sống của người bị kết
án (Điều 40 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm
2017).
b.1.2 Hình phạt bổ sung
- Cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việcnhất định là hình phạt bổ sung, buộc người phạm tội không đượcgiữ chức vụ, không được hành nghề hoặc thực hiện công việc
nhất định (Điều 41 BLHS).
- Cấm cư trú là hình phạt bổ sung, buộc người bị kết án phạt tùkhông được tạm trú và thường trú ở một số địa phương nhất
Trang 3định (Điều 42 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm
2017).
- Quản chế là hình phạt bổ sung, buộc người bị kết án phạt tù phải
cư trú, làm ăn sinh sống và cải tạo ở một địa phương nhất địnhdưới sự kiểm soát, giáo dục của chính quyền và nhân dân địaphương sau khi chấp hành xong hình phạt tù (Điều 43 Bộ luật hình
sự năm 2015, sửa đổi bổ sung năm 2017)
- Tước một số quyền công dân là hình phạt bổ sung, buộc người
bị kết án phạt tù không được ứng cử đại biểu cơ quan quyền lựcnhà nước, không được làm việc trong các cơ quan nhà nước,không được phục vụ trong lực lượng vũ trang nhân dân (Điều 44
BLHS).
- Tịch thu tài sản là hình phạt bổ sung, tước một phần hoặc toàn
bộ tài sản thuộc sở hữu của người phạm tội để nộp vào ngânsách nhà nước (Điều 45 Bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi bổ
sung năm 2017).
- Phạt tiền là hình phạt bổ sung được áp dụng khi tội đó không ápdụng phạt tiền là hình phạt chính Phạt tiền được áp dụng đối vớingười phạm các tội về tham nhũng, ma túy…
- Trục xuất được áp dụng là hình phạt bổ sung khi tội đó không ápdụng trục xuất là hình phạt chính
b.2 Các biện pháp tư pháp
Trang 4Các biện pháp tư pháp là những biện pháp cưỡng chế hình sự đượcquy định trong luật hình sự do viện kiểm sát hoặc tòa án áp dụng đốivới người thực hiện hành vi phạm tội hoặc có dấu hiệu của tội phạmtrong các giai đoạn tố tụng hình sự.
Các biện pháp tư pháp không phải hình phạt, nhưng cũng là nhữngbiện pháp quan trọng vì các biện pháp này khi áp dụng có khả năng hỗtrợ cho hình phạt hoặc trong nhiều trường hợp có thể thay thế cho hìnhphạt, giúp cho việc xử lý người phạm tội, bao gồm các biện pháp:
- Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan đến tội phạm là thu vật, tiền
để sung vào ngân sách nhà nước hoặc để tiêu hủy (Điều 47 bộluật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm 2017)
- Trả lại tài sản, sửa chữa hoặc bồi thường thiệt hại là biện pháp
tư pháp buộc người phạm tội phải trả lại tài sản hoặc tiến hànhhoạt động khắc phục những thiệt hại vật chất gây ra cho người bịhại (Điều 48 bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi, bổ sung năm
2017).
- Buộc công khai xin lỗi là biện pháp tư pháp buộc người phạm tộichính thức, công khai nhận lỗi của mình về hành vi phạm tội vàxin lỗi người bị hại (Điều 48 bộ luật hình sự năm 2015, sửa đổi,
Trang 5- Giáo dục tại xã, phường, thị trấn hoặc đưa vào trường giáodưỡng là biện pháp chỉ áp dụng đối với người chưa thành niênphạm tội.
c Quyết định hình phạt
Quyết định hình phạt là việc Toà án lựa chọn loại hình phạt vàmức hình phạt cụ thể để áp dụng đối với người hoặc pháp nhân thươngmại phạm tội
c1 Quyết định hình phạt đối với người phạm tội
Việc toà án quyết định hình phạt đối với người hoặc pháp nhânphạm tội phải công minh, có căn cứ và đúng pháp luật Điều này có ýnghĩa chính trị, xã hội và pháp lý rất quan trọng, đồng thời là cơ sở pháp
- Tính chất, mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi;
- Nhân thân người phạm tội;
- Những tình tiết giảm nhẹ trách nhiệm hình sự(Điều 51,
*Tổng hợp hình phạt
Thực tiễn xét xử có trường hợp một người phạm nhiều tội hoặc cónhiều bản án, thì hình phạt chung đối với họ được giải quyết như sau:
Thứ nhất, trường hợp phạm nhiều tội là trường hợp người phạm
tội đã phạm những tội khác nhau mà những tội ấy chưa hết thời hiệutruy cứu trách nhiệm hình sự và cũng chưa bị đưa ra xét xử và kết ánlần nào nay bị toà án đưa ra xét xử cùng một lúc Trường hợp này toà
Trang 6án quyết định hình phạt đối với từng tội, sau đó tổng hợp thành hình
phạt chung theo nguyên tắc sau (Điều 55, BLHS 2015):
- Đối với hình phạt chính:
Nếu hình phạt đã tuyên là cùng loại thì hình phạt đó được cộng lạithành hình phạt chung, hình phạt chung không được vượt quá 3 nămđối với hình phạt cải tạo không giam giữ và không quá 30 năm đối vớihình phạt tù có thời hạn
Nếu hình phạt đã tuyên là khác loại thì tổng hợp như sau:
+ Nếu hình phạt đã tuyên là cải tạo không giam giữ và tù cóthời hạn thì hình phạt cải tạo không giam giữ sẽ được
chuyển thành tù có thời hạn, cứ 3 ngày cải tạo bằng 1 ngày tù để tổng hợp thành hình phạt chung, hình phạt chung không được vượt quá 30 năm tù;
+ Nếu hình phạt nặng nhất trong số loại hình phạt đã tuyên là
tù chung thân thì hình phạt chung là tù chung thân.
+ Nếu hình phạt nặng nhất trong số loại hình phạt đã tuyên là
tử hình thì hình phạt chung là tử hình.
+ Phạt tiền không tổng hợp với các loại hình phạt khác; cáckhoản tiền phạt được cộng lại thành hình phạt chung;
+ Trục xuất không tổng hợp với các loại hình phạt khác
- Đối với hình phạt bổ sung:
Nếu hình phạt đã tuyên là cùng loại thì hình phạt chung được
quyết định trong giới hạn do BLHS quy định đối với loại hình phạt đó.Nếu hình phạt đã tuyên cùng là hình phạt tiền thì hình phạt chung làtổng các hình phạt đó
Nếu hình phạt đã tuyên là khác loại thì người bị kết án phát chấphành tất cả các hình phạt đó
Thứ hai, tổng hợp hình phạt của nhiều bản án, đây là trường hợp
một người có nhiều bản án kết tội thì hình phạt chung được tổng hợpnhư sau (theo Điều 56, BLHS 2015):
Trường hợp một người đang phải chấp hành bản án mà lại bị đưa
ra xét xử về tội đã phạm trước khi có bản án đó, thì Toà án quyết địnhhình phạt với tội đang bị xét xử, sau đó quyết định hình phạt chung.Hình phạt chung được tổng hợp trên cơ sở hình phạt mới và hình phạtcủa bản án trước đó theo quy định tại Điều 55, Bộ luật Hình sự 2015
Trang 7Thời gian chấp hành hình phạt của bản án trước được trừ vào thời gianchấp hành hình phạt chung.
Trường hợp một người đang phải chấp hành một bản án mà lạiphạm tội mới, Tòa án quyết định hình phạt đối với tội mới, sau đó tổnghợp với phậm hình phạt chưa được chấp hành của bản án trước thànhhình phạt chung (Điều 56, BLHS 2015) Hình phạt chung được quyếtđịnh theo điều 55, BLHS 2015
Trường hợp một người phải chấp hành nhiều bản án đã có hiệulực pháp luật mà các hình phạt của được tổng thì chánh án tòa án raquyết định tổng hợp
*Quyết định hình phạt đối với người dưới 18 tuổi phạm tội
Chương XII đã quy định rõ đường lối xử lý đối với người dưới 18tuổi phạm tội Người dưới 18 tuổi phạm tội là người từ đủ 14 tuổi đếndưới 18 tuổi phạm tội và phải chịu trách nhiệm hình sự
Nguyên tắc xử lý người chưa thành niên phạm tội đã được ghi
nhận (Điều 91, BLHS 2015): “Việc xử lý người dưới 18 tuổi phạm tội phải bảo đảm lợi ích tốt nhất của người dưới 18 tuổi và chủ yếu nhằm mục đích giáo dục, giúp đỡ họ sửa chữa sai lầm, phát triển lành mạnh, trở thành công dân có ích cho xã hội”.
Các biện pháp đối với người dưới 18 tuổi phạm tội bao gồm: khiểntrách; hoà giải cộng đồng; giáo dục tại xã, phường, thị trấn; đưa vàotrường giáo dưỡng
Hình phạt được áp dụng đối với người dưới 18 tuổi chỉ bao gồm:cảnh cáo, phạt tiền, cải tạo không giam giữ, tù có thời hạn Loại hìnhphạt tù chung thân và tử hình không áp dụng đối với người dưới 18 tuổiphạm tội Mức hình phạt đối với người dưới 18 tuổi cũng thấp hơn sovới người thành niên, như: đối với người từ 16-18 tuổi thì mức hình phạtcao nhất không quá 18 năm tù, người từ 14 đến dưới 16 tuổi thì mứchình phạt cao nhất không quá 12 năm tù, (Điều 101, BLHS 2015)
c.2 Quyết định hình phạt đối với pháp nhân thương mại phạm tội
*Căn cứ quyết định hình phạt đối với pháp nhân thương mại phạm tội
Khi quyết định hình phạt đối với pháp nhân thương mại, Toà áncăn cứ vào quy định sau đây:
- Quy định của BLHS 2015;
Trang 8- Tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi phạm tội;
- Việc chấp hành pháp luật của pháp nhân thương mại;
- Các tình tiết giảm nhẹ (Điều 84, BLHS 2015); tăng nặng tráchnhiệm hình sự áp dụng đối với pháp nhân thương mại(Điều 85,BLHS 2015)
*Quyết định hình phạt trong trường hợp pháp nhân thương mại phạm nhiều tội
Khi xét xử cùng 1 lần pháp nhân thương mại phạm nhiều tội, Toà
án quyết định hình phạt đối với từng tội và tổng hợp hình phạt theo quyđịnh sau đây (Điều 86, BLHS 2015):
- Nếu các hình phạt đã tuyên là khác loại thì pháp nhân
thương mại bị kết án phải chấp hành tất cả các hình phạt đãtuyên
*Tổng hợp hình phạt của nhiều bản án(Điều 87, BLHS 2015)
- Trường hợp pháp nhân thương mại đang chấp hành mộtbản án mà lại bị xét xử về tội đã phạm trước khi có bản ánnày, thì Toà án quyết định hình đối với tội đang bị xét xử, sau
đó quyết định hình phạt chung theo quy định tại Điều 86 củaBLHS 2015
Thời gian đã chấp hành hình phạt của bán án trước về đình chỉhoạt động có thời hạn, cấm kinh doanh, cấm hoạt động một số lĩnh vựcnhất định hoặc cấm huy động vốn được trừ vào thời hạn chấp hành hìnhphạt chung
- Khi xét xử một pháp nhân thương mại đang phải chấp hành mộtbản án mà lại thực hành vi phạm tội mới, Tòa án quyết định hìnhphạt đối với tội mới, sau đó tổng hợp với phần hình phạt chưa
Trang 9chấp hành của bản án trước rồi quyết định hình phạt chung theoquy định tại Điều 86, BLHS 2015.
d Các chế định liên quan đến chấp hành hình phạt
d.1 Thời hiệu thi hành bản án
Thời hiệu thi hành bản án là thời hạn do Bộ luật Hình sự quy định bản
án có hiệu lực thi hành, nếu hết thời hạn đó mà bản án chưa được thihành thì không được thi hành nữa
Theo điều 60, Bộ luật Hình sự 2015 thời hiệu thi hành bản án là:
- 05 năm đối với các trường hợp xử phạt tiền, cải tạo không giam giữhoặc xử phạt tù từ 03 năm trở xuống;
- 10 năm đối với các trường hợp xử phạt tù từ trên 03 năm đến 15 năm;
- 15 năm đối với các trường hợp xử phạt tù từ trên 15 năm đến 30 năm;
- 20 năm đối với các trường hợp xử phạt tù chung thân hoặc tử hình
- Thời hiệu thi hành bản án hình sự đối với pháp nhân thương mại là 05năm
Thời hiệu thi hành bản án hình sự được tính từ ngày bản án có hiệu lựcpháp luật Nếu trong thời hạn nêu trên người bị kết án, pháp nhân
thương mại bị kết án lại thực hiện hành vi phạm tội mới, thì thời hiệutính lại kể từ ngày thực hiện hành vi phạm tội mới
VD: mắc bệnh hiểm nghèo, lập công lớn, hoàn cảnh gia đình đặc biệtkhó khăn ( Điều 62, Bộ luật Hình sự 2015)
Trang 10d.3 Giảm mức hình phạt đã tuyên
● Điều kiện để được xét giảm là:
- Có nhiều tiến bộ trong quá trình chấp hành hình phạt;
- Đã bồi thường được một phần nghĩa vụ dân sự;
- Đã chấp hành hình phạt để được xét giảm lần đầu là một phần bathời hạn đối với hình phạt cải tạo không giam giữ, hình phạt tù cóthời hạn, 12 năm đối với tù chung thân;
- Có đề nghị của cơ quan thi hành án hình sự có thẩm quyền
● Mức giảm:
- Một người có thể được giảm nhiều lần , nhưng phải bảo đảm chấphành được một phần hai mức phạt đã tuyên
- Người bị kết án tù chung thân, lần đầu được giảm xuống 30 năm
tù và đù được giảm nhiều lần cũng phải bảo đảm thời hạn thực tếchấp hành hình phạt là 20 năm
- trường hợp người bị kết án về nhiều tội trong đó có tội bị kết ánphạt tù chung thân thì tòa án chỉ xét giảm lần đầu xuống 30 năm tùsau khi đã chấp hành được 15 năm tù và dù được giảm nhiều lầnnhưng vẫn phải bảo đảm thời gian thực tế chấp hành là 25 năm
- Án đã tuyên không quá ba năm tù;
- Nhân thân người bị kết án tương đối tốt;
- Có nhiều tình tiết giảm nhẹ;
- Xét thấy không cần thiết phải chấp hành hình phạt tù
Người được hưởng án treo không phải chấp hành hình phạt tù mà phảichịu một thời gian thử thách từ một năm đến năm năm, do Tòa án quyếtđịnh nhưng không thấp hơn hình phạt tù trong thời gian thử thách, Tòa
án giao người bị kết án cho cơ quan, tổ chức nơi người đó làm việc
Trang 11hoặc chính quyền địa phương nơi người đó cư trú để giám sát, giáodục.
Xóa án tích theo quyết định của tòa án ( Điều 71, Bộ luật Hình sự 2015)Ngoài các trường hợp đương nhiên được xóa án tích, đối với nhữngngười phạm những tội được quy định tại Chương XIII, Chương XXVI Bộluật Hình sự thì việc xóa án tích đối với họ phải do tòa án xem xét quyếtđịnh
e Trách nhiệm hình sự đối với người chưa thành niên phạm tội
- Người chưa thành niên phạm tội là người từ đủ 14 tuổi đến dưới 18tuổi thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội bị coi là phạm tội Đây làchủ thể của tội phạm nhưng cũng là đối tượng được bảo vệ đặc biệt
e.1 Những đặc điểm của người chưa thành niên phạm tội:
- Chưa phát triển đầy đủ về thể chất và tâm sinh lý
- Trình độ nhận thức và kinh nghiệm sống còn hạn chế
- Thiếu những điều kiện và bản lĩnh để tự lập
- Khả năng tự kiềm chế chưa cao
- Có xu hướng muốn tự khẳng định, được đánh giá, được tôn trọng
- Dễ tự ái, tự ti, hiếu thắng và thiếu kiên nhẫn
- Nhiều hoài bão nhưng thiếu thực tế
- Dễ bị kích động, lôi cuốn nhưng dễ thay đổi, uốn nắn
Trang 12Để cải tạo, giáo dục người chưa thành niên phạm tội, cần có sự phốihợp giữa nhà trường, gia đình, xã hội, trong đó vai trò của gia đình hếtsức quan trọng Người chưa thành niên phạm tội phải chịu trách nhiệmhình sự từ Điều 68 đến Điều 77 trong Bộ luật hình sự và theo nhữngđiều khoản khác trong bộ luật hình sự không trái với Điều 68 đến Điều77.
e.2 Nguyên tắc xử lý người chưa thành niên phạm tội
* Giáo dục là chính, giúp đỡ người chưa thành niên sửa chữa sai lầm làchủ yếu, giúp họ trở thành công dân có ích cho xã hội
* Có thể miễn trách nhiệm hình sự cho người chưa thành niên nếu:
- Tội phạm mà họ thực hiện là tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng
- Có nhiều tình tiết giảm nhẹ
- Chưa gây thiệt hại hoặc gây thiệt hại nhưng không lớn
- Được gia đình hoặc cơ quan, tổ chức nhận giám sát, giúp đỡ
* Chỉ truy cứu trách nhiệm hình sự, áp dụng hình phạt đối với ngườichưa thành niên phạm tội khi điều đó là cần thiết và phải dựa vào tínhchất của hành vi phạm tội, những đặc điểm về nhân thân, yêu cầu củaphòng người tội phạm
Lưu ý: Nếu không cần thiết phải áp dụng hình phạt thì có thể áp dụngnhững biện pháp tư pháp như:
- Giáo dục tại xã, phường, thị trấn:
+ Bản chất là tính chất chất giáo dục, phòng ngừa
+ Điều kiện áp dụng: phạm tội ít nghiêm trọng hoặc nghiêm trọng; môitrường sống của người phạm tội tại xã, phường, thị trấn tốt cho cải tạo+ Thời hạn: 1 đến 2 năm
+ Yêu cầu: Người chưa thành niên phải thực hiện một số nhiệm vụ
- Đưa vào trường giáo dưỡng:
+ Bản chất là cần phải có 1 kỷ luật chặt chẽ, cần phải cách ly ngườiphạm tội khỏi môi trường, xã hội để giáo dục, cải tạo họ
+ Điều kiện áp dụng: xem xét tính chất nghiêm trọng của việc phạm tội,nhân thân người phạm tội, môi trường sống của người phạm tội