NGUYÊN LÝ THỐNG KÊ CHƯƠNG 1

Khái niệm Thống kê học là một môn khoa học nghiên cứu hệ thống các phương pháp thu thập, xử lý và phân tích các con số mặt lượng của những hiện tượng số lớn để tìm hiểu bản chất và tính

CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA THỐNG KÊ 1.1 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA THỐNG KÊ HỌC

1.1.1 SƠ LƯỢC SỰ RA ĐỜI VÀ PHÁT TRIỂN CỦA THỐNG KÊ HỌC

1.1.1.1 Khái niệm

Thống kê học là một môn khoa học nghiên cứu hệ thống các phương pháp thu thập, xử lý và phân tích các con số (mặt lượng) của những hiện tượng số lớn để tìm hiểu bản chất và tính quy luật vốn có của chúng (mặt chất) trong những điều kiện, địa điểm

và thời gian cụ thể.

1.1.1.2 Sơ lược sự ra đời và phát triển của thống kê học

Thống kê học là một môn khoa học xã hội, ra đời và phát triển theo nhu cầu thực tiễn xã hội

Dưới chế độ phong kiến công tác thống kê đã phát triển Thống kê giai đoạn này đã có tiến bộ nhưng chưa đúc kết thành lý luận

Cuối thế kỷ 17 lý thuyết và phương pháp nghiên cứu thống kê không ngừng phát triển và hoàn thiện

Ở nước ta, trước năm 1975 khi đất nước chưa thống nhất, công tác thống kê ở hai miền

có được nghiện cứu theo những quan điẻm khác nhau Từ khi giải phóng, công tác thống kê

đã từng bước được thống nhất, phát triển và hoàn thiện Trong công cuộc đổi mới của đất nước hiện nay, đã và đang tạo cho nề kinh tế trong nước cơ hội để hội nhập với kinh tế thế giới, do đó đòi hỏi thống kê học trong nước phải nhanh chóng phát triển và hoàn thiện để phục vụ tốt hơn cho công cuộc đổi mới của đảng và nhà nước

1.1.2 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU CỦA THỐNG KÊ HỌC

Đối tượng nghiên cứu của thống kê học là mặt lượng trong sự liên hệ chặt chẽ với mặt chất của hiện tượng và quá trình kinh tế xã hội số lớn trong điều kiện thời gian và địa điểm cụ thể

* Thống kê học là một môn khoa học xã hội vì nó nghiên cứu các hiện tượng và quá trình kinh tế xã hội, không nghiên cứu các hiện tượng tự nhiên, kỹ thuật nhưng vẫn nghiên cứu ảnh hưởng của chúng đối với các hiện tượng xã hội Các hiện tượng và quá trình kinh tế xã hội bao gồm:

- Các hiện tượng về quá trình táI sản xuất và mở rộng của cảI vật chất xã hội, tình hình

và việc phân phối theo hình thức sở hữu tài nguyên và sản phẩm xã hội

- Các hiện tượng về dân số như số nhân khẩu, cấu thành của nhân khẩu, tình hình phân

bố nhân khẩu trên các vùng lãnh thổ

- Các hiện tượng về đời sống vật chất và văn hoá của nhân dân

- Các hiện tượng về sinh hoạt chính trị xã hội

* Thống kê học nghiên cứu mặt lượng, không nghiên cứu mặt chất nhưng nghiên cứu mặt lượng trong sự liên hệ mật thiết với mặt chất của hiện tượng xã hội

* Thống kê học nghiên cứu hiện tượng kinh tế xã hội số lớn, nhưng không bác bỏ việc nghiên cứu các hiện tượng cá biệt, giúp cho việc nhận thức hiện tượng xã hội được toàn diện, phong phú và sâu sắc

* Thống kê các hiện tượng và quá trình kinh tế xã hội phải luôn gắn chặt với thời gian và địa điểm cụ thể vì các hiện tượng kinh tế xã hội luôn luôn thay đổi, biến động và ở những thời điểm khác nhau thì bản chất của hiện tượng cũng thay đổi theo

1.2 MỘT SỐ KHÁI NIỆM THƯỜNG DÙNG TRONG THỐNG KÊ HỌC

1.2.1 Tổng thể thống kê

(1) Khái niệm

* Tổng thể thống kê là hiện tượng kinh tế xã hội số lớn bao gồm những đơn vị (hoặc phần

tử, hiện tượng) cá biệt cần được quan sát, phân tích mặt lượng của chúng

* Đơn vị tổng thể thống kê là các phần tử, hiện tượng cá biệt cấu thành nên tổng thể thống

kê

(2) Phân loại

* Căn cứ vào phạm vi nghiên cứu có:

+ Tổng thể chung: gồm tất cả các đơn vị của tổng thể

+ Tổng thể bộ phận: gồm một phần của tổng thể chung

* Căn cứ vào sự nhận biết trực quan đối với đơn vị tổng thể

+ Tổng thể bộc lộ: các đơn vị tổng thể được biểu hiện rõ ràng dễ xác định

+ Tổng thể tiềm ẩn: không thể nhận biết các đơn vị của chúng một cách trực tiếp, ranh giới của tổng thể không rõ ràng

* Căn cứ vào sự giống nhau hoặc gần giống nhau giữa các đơn vị tổng thể.

+ Tổng thể đồng chất: gồm các đơn vị giống nhau về các đặc điểm chủ yếu có liên quan tới mục đích nghiên cứu Tổng thể các doanh nghiệp

+ Tổng thể không đồng chất: gồm các đơn vị có nhiều đặc điểm chủ yếu khác nhau

1.2.2 Tiêu thức thống kê

(1) Khái niệm

Đặc điểm của đơn vị tổng thể được chọn ra để nghiên cứu gọi là tiêu thức thống kê

Ví dụ khi nghiên cứu vấn đề nhân khẩu tuỳ theo từng trường hợp cụ thể mà có thể có các tiêu thức: tên, tuổi, giới tính, trình độ văn hoá, nơi ở

(2) Phân loại

* Tiêu thức thực thể: là tiêu thức nêu lên bản chất của các đơn vị tổng thể Theo nội dung của tiêu thức thực thể phân thành hai loại:

+ Tiêu thức thuộc tính: các tiêu thức loại này không biểu hiện bằng con số do đó người ta còn gọi là tiêu thức phi lượng hoá Ví dụ giới tính, dân tộc

+ Tiêu thức số lượng: là các tiêu thức có biểu hiện trực tiếp bằng các con số Do đó còn được gọi là tiêu thức lượng hoá Ví dụ NSLĐ, tiền lương, tuổi

* Tiêu thức thời gian: nêu lên hiện tượng kinh tế xã hội theo sự xuất hiện của nó vào thời gian nào: giờ, phút, ngày, tháng, năm

* Tiêu thức không gian: nêu lên phạm vi lãnh thổ bao trùm của hiện tượng nghiên cứu và sự xuất hiện theo đặc điểm của các đơn vị trong tổng thể Những biểu hiện đó được chỉ ra nhờ

sự phân định về quản lý hoặc theo các điều kiện tự nhiên

1.2.3 Chỉ tiêu thống kê

* Chỉ tiêu thống kê nghiên cứu mặt lượng trong mối liên hệ với mặt chất của các hiện tượng

và quá trình kinh tế xã hội số lớn trong điều kiện không gian và thời gian cụ thể

* Phân loại:

+ Căn cứ vào nội dung, tính chất phản ánh của chỉ tiêu:

- Chỉ tiêu khối lượng (số lượng) là các chỉ tiêu biểu hiện quy mô, khối lượng của tổng thể, thường nó là các chỉ tiêu nguyên nhân, ví dụ: số máy thuê bao tại một thời điểm nào đó, số đầu máy toa xe

- Chỉ tiêu chất lượng là các chỉ tiêu biểu hiện trình độ phổ biến, mối quan hệ của tổng thể, thường nó là các chỉ tiêu kết quả ví dụ NSLĐ bình quân, giá thành, mức sống + Theo phương pháp tính toán các chỉ tiêu

- Chỉ tiêu tuyệt đối: Là các chỉ tiêu phản ánh quy mô khối lượng của hiện tượng nghiên cứu trong những thời gian và không gian cụ thể

- Chỉ tiêu tương đối : Là các chỉ tiêu thể hệ mối quan hệ tỷ lệ giữ các bộ phận, các chỉ tiêu; Chúng thường có đơn vị là %, 0/00 hoặc là đơn vị kép

- Chỉ tiêu bình quân: Là chỉ tiêu phản ánh trình độ phổ biến của hiện tượng nghiên cứu

1.3 CÁC LOẠI THANG ĐO SỬ DỤNG TRONG THỐNG KÊ

Theo tính chất của việc đo lường, thường có 4 loại thang đo sau:

1.3.1 Thang đo định danh (thang đo đặt tên)

Là việc đánh số các biểu hiện cùng loại của tiêu thức Giữa các con số ở đây không

có quan hệ hơn, kém, cho nên các phép tính với chúng đều vô nghĩa Thang đo này dùng để đếm tần số của biểu hiện tiêu thức

Ví dụ: Giới tính biểu hiện nam đánh số 1, nữ đánh số 2

1.3.2 Thang đo thứ bậc

Cũng là thang đo định danh nhưng giữa các biểu hiện tiêu thức có quan hệ thứ bậc,

hơn kém Sự chênh lệch giữa các biểu hiện không nhất thiết phải bằng nhau Con số có trị số lớn hơn không có nghĩa ở bậc cao hơn và ngược lại mà do quy định Thang đo này dùng để tính toán đặc trưng chung của tổng thể một cách tương đối, trong một số trường hợp như tính bậc thợ bình quân của một XN sản xuất

Ví dụ: Huân chương có 3 hạng: 1 > 2 > 3

Trình độ văn hoá phổ thông có 3 cấp: 1 < 2 < 3

1.3.3 Thang đo khoảng

Là thang đo thứ bậc có khoảng cách đều nhau Có thể đánh giá sự khác biệt giữa các biểu hiện bằng thang đo này Việc cộng, trừ các con số có ý nghĩa

1.3.4 Thang đo tỷ lệ

Là thang đo khoảng vơi một điểm 0 tuyệt đối (điểm gốc) để có thể so sánh được tỷ lệ giữa các trị số đo Với thang đo này ta có thể đo lường các biểu hiện của tiêu thức như các

đơn vị đo lường vật lý thông thường (kg, m) và thực hiện được tất cả các pháp tính với trị số đo

1.4 Quá trình nghiên cứu thống kê

Quá trình nghiên cứu thống kê gồm 3 giai đoạn:

- Điều tra thống kê: là việc tổ chức một cách khoa học với một kế hoạch thống nhất việc thu thập, ghi chép nguồn tài liệu ban đầu về hiện tượng nghiên cứu trong điều kiện cụ thể về thời gian, không gian

- Tổng hợp thống kê: được hiểu là quá trình tập trung, chỉnh lý, hệ thống hóa các tài liệu thu được trong điều tra thống kê để làm cho các đặc trưng riêng biệt của từng đơn vị điều tra bước đầu chuyển thành những thông tin chung của toàn bộ hiện tượng nghiên cứu, làm cơ sở cho việc phân tích tiếp theo

- Phân tích và dự đoán thống kê: được hiểu là việc nêu lên một cách tổng hợp nhất bản chất

và tính qui luật của các hiện tượng và quá trình kinh tế xã hội số lớn trong điều kiện lịch sử

cụ thể qua các biểu hiện về lượng và tính toán các mức độ trong tương lai nhằm đưa ra những căn cứ cho quyết định quản lý