Sang kien Kinh Nghiem sinh hoc THCS

Sự cần thiết hình thành giải pháp Sinh học là môn học giúp học sinh có những hiểu biết cơ bản về thế giới sống, kể cả con người trong mối quan hệ với môi trường, có tác dụng tích cực tro[r]

MỤC LỤC

1

CƠ SỞ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP 3

1.1 Sự cần thiết hình thành giải pháp 3

1.2 Tổng quan các vấn đề liên quan đến giải pháp 3

1.2.1 Sơ lược lịch sử vấn đề nghiên cứu 3

1.2.2 Cơ sở lí luận vấn đề nghiên cứu: 4

1.3 Mục tiêu của giải pháp 4

1.4 Căn cứ đề xuất giải pháp 5

1.4.1 Cơ sở lý luận 5

1.4.2 Cơ sở thực tiễn 6

1.5 Phương pháp thực hiện 6

1.6 Đối tượng và phạm vi áp dụng 7

2 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ NỘI DUNG GIẢI PHÁP 8

2.1 Quá trình hình thành giải pháp 8

2.2 Nội dung giải pháp 8

2.2.1 Nguyên tắc tích hợp kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường 8

2.2.2 Nguyên tắc chung của giáo dục bảo vệ môi trường 8

2.2.3 Các giải pháp tích hợp kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường trong tiết dạy môn sinh học 9 9

2.2.4 Các bài học cần tích hợp kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường: 14

3 HIỆU QUẢ ÁP DỤNG 22

3.1 Thời gian áp dụng của giải pháp 22

3.2 Hiệu quả đạt được: 22

3.3 Khả năng triển khai, áp dụng giải pháp 22

4 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT, KIẾN NGHỊ 24

4.1.Kết luận 24

4 2.Đề xuất, kiến nghị 24

Tài liệu tham khảo 25

1 CƠ SỞ ĐỀ XUẤT GIẢI PHÁP 1.1 Sự cần thiết hình thành giải pháp

Sinh học là môn học giúp học sinh có những hiểu biết cơ bản về thế giới sống, kể

cả con người trong mối quan hệ với môi trường, có tác dụng tích cực trong việc giáo dục thế giới quan, nhân sinh quan nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống, vì vậymôn sinh học trong trường phổ thông có khả năng tích hợp rất nhiều nội dung về môi trường trong tiết dạy, trong đó việc tích hợp kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường là một vấn đề cần thiết trong hoạt động dạy học

Hiện nay, môi trường đang bị hủy hoại nghiêm trọng, gây nên sự mất cân bằng sinhthái, hạn hán kéo dài, cạn kiệt các nguồn tài nguyên ảnh hưởng tới chất lượng cuộc sống Những nguyên nhân cơ bản gây nên tình trạng trên là do công nghiệp hóa, đôthị hóa, sự yếu kém về khâu xử lý chất thải, sự thiếu ý thức, thiếu hiểu biết của con người

Giáo dục bảo vệ và phòng chống ô nhiễm môi trường là một vấn đề có tính thiết thực và là vấn đề có tính khoa học, tính xã hội sâu sắc Đặc biệt vấn đề này là rất cần thiết cho các em học sinh- những chủ nhân tương lai của đất nước Hình thành cho các em ý thức bảo vệ môi trường và thói quen sống vì một môi trường xanh- sạch- đẹp

Là giáo viên sinh học, việc giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho các em qua các tiết dạy là một yêu cầu không thể thiếu trong quá trình dạy học Chính vì thế tôi đã

chọn giải pháp “Tích hợp kiến thức giáo dục bảo vệ và phòng chống ô nhiễm môi trường trong tiết dạy môn sinh học 9”

1.2 Tổng quan các vấn đề liên quan đến giải pháp

1.2.1 Sơ lược lịch sử vấn đề nghiên cứu

Giáo dục môi trường trong dạy học sinh học ở trường phổ thông được nhiều tác giảđưa ra nhiều tác phẩm với nhiều góc độ khác nhau:

Tác giả Nguyễn Đình Khoa trong cuốn “Môi trường sống và con người” nhà xuất bản Hà Nội- 1987

Tác giả Lê Thông, Nguyễn Hữu Dũng trong cuốn “Dân số, môi trường và tài

nguyên”Nhà xuất bản Giáo Dục

Tác giả Nguyễn Hồng Thao trong cuốn “Bảo vệ môi trường biển: vấn đề và giải pháp”

1.2.2 Cơ sở lí luận vấn đề nghiên cứu:

 Môi trường:

+ Theo định nghĩa về môi trường của Liên Hiệp Quốc: môi trường là tập hợp các yếu tố vật lý, hóa học, sinh học, kinh tế xã hội, tác động lên từng cá thể hay cả cộngđồng

+Luật bảo vệ môi trường của Việt Nam (điều 1): môi trường bao gồm các yếu tố tự nhiên và yếu tố vật chất nhân tạo quan hệ mật thiết với nhau, bao quanh con người,

có ảnh hưởng tới đời sống, sản xuất, sự tồn tại, phát triển của con người và thiên nhiên

 Ô nhiễm môi trường:

Ô nhiễm môi trường là việc đưa các chất gây ô nhiễm vào môi trường tự nhiên gây

ra sự thay đổi bất lợi, gây hại đến sức khỏe con người, đến sự phát triển sinh vật hoặc làm suy giảm chất lượng môi trường

Các tác nhân gây ô nhiễm môi trường bao gồm các chất thải ở dạng khí, lỏng, rắn chứa hóa chất hoặc các tác nhân vật lý, sinh học và các dạng năng lượng như ánh sáng, nhiệt độ, bức xạ

 Giáo dục môi trường:

Giáo dục môi trường là một quá trình thông qua các hoạt động giáo dục chính quy

và không chính quy nhằm giúp con người có được sự hiểu biết, kĩ năng và giá trị tạo điều kiện cho họ tham gia vào phát triển một xã hội bền vững về sinh thái

1.3 Mục tiêu của giải pháp

Mục tiêu của giải pháp là giúp cho học sinh trung học cơ sở nâng cao nhận thức vềviệc bảo vệ môi trường và vai trò của giáo dục vì một cuốc sống an toàn, bền vững.Học sinh hiểu được các biện pháp bảo vệ môi trường nhằm giảm nhẹ biến đổi khí

hậu và thiên tai, góp phần xây dựng kế hoạch nhằm bảo vệ môi trường Các em cóthái độ tích cực chủ động tham gia bảo vệ môi trường, xây dựng lối sống xanh-sạch- đẹp, cuộc sống an toàn và bền vững của bản thân, trường học và cộng đồng.Giáo dục bảo vệ môi trường phải đi đôi với giáo dục kĩ năng sống cho học sinh.Giáo dục cho các em những thói quen tốt, những kĩ năng sống liên quan đến bảo vệmôi trường Vận dụng những kiến thức và kĩ năng vào gìn giữ, bảo tồn, sử dụngmôi trường theo cách thức bền vững cho cả thế hệ hiện tại và tương lai

Giúp các em trở thành người chủ trong chính tương lai của mình không những cókiến thức đầy đủ mà còn có lối sống tốt để đưa đất nước ngày càng phát triển

1.4 Căn cứ đề xuất giải pháp

1.4.1 Cơ sở lý luận

Giáo dục môi trường gắn liền với việc học kiến thức, rèn luyện kĩ năng, hình thành thái độ và lòng nhiệt tình để hoạt động một cách độc lập hoặc phối hợp nhằm tìm ragiải pháp cho vấn đề môi trường hiện tại và tương lai

Môi trường là tất cả những gì bao quanh chúng ta, cho ta cơ sở để sống và phát triển Bảo vệ môi trường là những hoạt động giữ cho môi trường trong lành, sạch đẹp, cải thiện môi trường, đảm bảo cân bằng sinh thái, khắc phục các hậu quả xấu

do con người và thiên nhiên gây ra cho môi trường, khai thác và sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên

Giáo dục bảo vệ môi trường là vấn đề được quan tâm sâu sắc Ngày 10/01/1994 chủ tịch Nước cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ký lệnh công bố luật bảo vệ môi trường (Báo Hà Bắc ngày 16/08/1994) nhà trường là cơ quan giáo dục có vai trò nâng cao sức khỏe, phát triển tốt thể lực Hưởng ứng ngày môi trường thế giới 5/6 hàng năm được phát động với các phong trào thiết thực

Do đó để bảo vệ môi trường chúng ta phải thực hiện nhiều biện pháp khác nhau, trong đó biện pháp giáo dục ý thức bảo vệ môi trường là hiệu quả nhất Nghị quyết

số 41/NQ-TƯ ngày 15 tháng 11 năm 2004 của bộ chính trị về tăng cường công tác bảo vệ môi trường trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Quyết

định 1505/QĐ-TTg ngày 17 tháng 10 năm 2001 của thủ tướng chính phủ về việc phê duyệt đề án: “Đưa các nội dung bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dục quốc dân” và quyết định số 256/2003/QĐ-TTg ngày 02 tháng 12 năm 2003 của thủ tướng chính phủ về việc phê duyệt chiến lược bảo vệ môi trường quốc gia đến năm

2010 và định hướng đến năm 2020 Luật bảo vệ môi trường số 52/2005/QH11 Hà Nội, ngày 29 tháng 11 năm 2005 của Quốc hội Chỉ thị tăng cường công tác giáo dục bảo vệ môi trường số 02/2005/CT-BGD&ĐT ngày 31 tháng 01 năm 2005 của

Bộ giáo dục và đào tạo đã tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho tôi thực hiện giải pháp

“Tích hợp kiến thức giáo dục bảo vệ và phòng chống ô nhiễm môi trường trong tiết dạy môn sinh học 9”

Tình trạng ô nhiễm môi trường ngày càng cao, những trận động đất, những cơn sóng thần làm mất mát rất lớn về kinh tế, vật chất, tinh thần của người dân

1.5 Phương pháp thực hiện

Trong đề tài này tôi sử dụng các phương pháp:

+ Phương pháp nghiên cứu (phân tích, tổng hợp tài liệu, sách báo có liên quan đến

đề tài)

+ Phương pháp quan sát sư phạm

+ Phương pháp trần thuật: đây là phương pháp dùng lời Sử dụng phương pháp này

để mô tả sự vật: có thể mô tả , kể chuyện về một số cảnh quan độc đáo của thiên

nhiên, các hoạt động gây ô nhiễm, những biến đổi bất thường của thiên nhiên do các hoạt động sinh hoạt và hoạt động sản xuất của con người.

+ Phương pháp giảng giải: đây cũng là phương pháp dùng lời nói, thường sử dụng khi giải thích các vấn đề

+ Phương pháp vấn đáp: trong phương pháp này giáo viên đưa ra câu hỏi, học sinh trả lời, cũng có khi học sinh hỏi giáo viên trả lời hoặc trao đổi giữa học sinh với học sinh…Ví dụ: Vì sao môi trường nước bị ô nhiễm? Nếu trên trái đất không có cây xanh thì điều sẽ xảy ra?

+ Phương pháp sử dụng các phương tiện trực quan: Các phương tiện trực quan như tranh ảnh, băng hình, video là những phương tiện rất hữu ích cho việc giảng dạy kiến thức về bảo vệ môi trường

+ Phương pháp dạy học hợp tác trong nhóm nhỏ

1.6 Đối tượng và phạm vi áp dụng

 Đối tượng: học sinh lớp 9C, 9E, 9G, 9H

 Phạm vi áp dụng: các bài học sách giáo khoa sinh học 9

2 QUÁ TRÌNH HÌNH THÀNH VÀ NỘI DUNG GIẢI PHÁP 2.1 Quá trình hình thành giải pháp

Trong 6 năm học qua (2012- 2018) khi tôi được phân công dạy sinh học lớp 9, tôi nhận thấy ý thức giữ gìn vệ sinh của các em chưa cao, chưa có tính tự giác trong việc vệ sinh lớp học và bảo vệ môi trường xung quanh

Vì lí do trên, bản thân tôi thấy trăn trở và tôi theo dõi, áp dụng các biện pháp giáodục nhằm tích cực nâng cao ý thức, trách nhiệm cho các em lớp 9 trong suốt cácnăm học 2012 – 2018 và đã thấy các em chuyển biến theo chiều hướng tích cực.

2.2 Nội dung giải pháp

2.2.1 Nguyên tắc tích hợp kiến thức giáo dục bảo vệ và phòng chống ô nhiễm môi trường

Để thức hiện có hiệu quả việc tích hợp nội dung giáo dục bảo vệ môi trường, giáo viên cần xác định:

Mục tiêu, nội dung và phương pháp giáo dục bảo vệ môi trường phải phù hợp với mục tiêu đào tạo của cấp học, góp phần vào mục tiêu đào các cấp học

Giáo dục bảo vệ và phòng chống ô nhiễm môi trường trang bị cho học sinh cho học sinh một hệ thống kiến thức tương đối đầy đủ về môi trường và kĩ năng bảo vệ môi trường, phù hợp với từng lứa tuổi học sinh Hệ thống kiến thức kĩ năng được triển khai qua các môn học và các hoạt động theo hướng tích hợp nội dung của các môn học, thông qua chương trình dạy học chính khóa

Nội dung giáo dục bảo vệ và phòng chống ô nhiễm môi trường phải chú ý khai tháctình hình thực tế môi trường của địa phương.

Nội dung và phương pháp giáo dục bảo vệ và phòng chống ô nhiễm môi trường phải chú trọng thực hành, hình thành các kĩ năng, phương pháp hành động cụ thể

để học sinh tham gia một cách có hiệu quả vào các hoạt động bảo vệ môi trường của địa phương

Phương pháp giáo dục bảo vệ và phòng chống ô nhiễm môi trường nhằm tạo cho người học chủ động tham gia vào quá trình học tập, tạo cơ hội cho học sinh phát hiện các vấn đề và tìm hướng giải quyết vấn đề dưới sự tổ chức và hướng dẫn của giáo viên

Tận dụng các cơ hội để giáo dục bảo vệ và phòng chống ô nhiễm môi trường nhưng đảm bảo kiến thức cơ bản của môn học, tính logic của nội dung

Tuy nhiên dù tích hợp nội dung nào trong giảng dạy giáo viên cũng phải thực hiện nghiêm túc kiến thức cơ bản của bài học, không kéo dài thời gian trên lớp và làm nặng nề giờ học

2.2.3 Các giải pháp tích hợp kiến thức giáo dục bảo vệ và phòng chống ô nhiễm môi trường trong tiết dạy môn sinh học 9

2.2.3.1 Tích hợp kiến thức giáo dục bảo vệ và phòng chống ô nhiễm môi trường vào bài giảng:

Theo tôi trong tiết dạy tích hợp kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường môn sinh học

9 có các hoạt động sau:

+ Hoạt động 1: Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa để xây dựng mục tiêu dạy

học: chương trình nội dung sách giáo khoa cho phép giáo viên xây dựng kế hoạch dạy học phù hợp cho toàn bộ chương trình bộ môn, cho từng phần của môn học Nhờ việc phân tích chương trình sách giáo khoa giáo viên có cái nhìn tổng thể về các đơn vị kiến thức, kĩ năng, thấy được mối liên hệ giữa chúng và dễ phát hiện các

cơ hội tích hợp nội dung giáo dục môi trường vào từng đơn vị kiến thức một cách hợp lí

+ Hoạt động 2: Xác định các nội dung giáo dục môi trường cần tích hợp:

Căn cứ vào mối liên hệ giữa kiến thức bộ môn và giáo dục môi trường, giáo viên cần làm rõ sẽ tích hợp nội dung giáo dục môi trường nào là hợp lí, thời lượng bao nhiêu Theo nguyên tắc chung về giáo dục bảo vệ môi trường thì các nội dung gần với kinh nghiệm sống của học sinh thì càng tốt, đặc biệt có ý nghĩa là các nội dung

đề cập tới vấn đề môi trường sinh thái của địa phương

+ Hoạt động 3: Lựa chọn, vận dụng các phương pháp dạy học tích cực, sử dụng

các phương tiện dạy học thích hợp

+ Hoạt động 4: Xây dựng tiến trình dạy học cụ thể.

Giáo viên thiết kế cụ thể các yêu cầu đối với học sinh và phối hợp các hoạt động trợ giúp của giáo viên đối với học sinh và phối hợp các hoạt động để đạt được mục đích dạy học

2.2.3.2 Tích hợp kiến thức giáo dục bảo vệ và phòng chống ô nhiễm môi trường dưới dạng các trò chơi, hội thi tìm hiểu:

Các trò chơi, hội thi tìm hiểu có ý nghĩa hết sức to lớn trong việc hình thành ý thứcbảo vệ môi trường vì:

 Gây hứng thú cho học sinh khi nghiên cứu vấn đề về bảo vệ môi trường

 Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh đối với những vấn đề

về bảo vệ môi trường

 Giúp học sinh mở rộng và nâng cao kiến thức về bảo vệ môi trường

 Phát triển khả năng giao tiếp, khả năng hợp tác

 Hình thành khả năng tự học, tự nghiên cứu

Để tổ chức giáo dục bảo vệ và phòng chống ô nhiễm môi trường dưới hình thức này giáo viên cần tuân thủ theo các bước sau đây:

Bước 1: Xác định tên chủ đề

Bước 2: Xác định mục tiêu, nội dung

Bước 3: Xác định thời gian, địa điểm

Bước 4: Thành lập nhóm

Bước 5: Tuyên truyền phát động trò chơi, hội thi.

Bước 6: Thiết kế chương trình

Bước 7 Chuẩn bị cơ sở vật chất- thiết bị

Bước 8: Tiến hành trò chơi, hội thi

Bước 9: Tổng kết, rút kinh nghiệm

Ví dụ: dạy bài 62 Thực hành vận dụng luật bảo vệ và phòng chống ô nhiễm môi trường vào việc bảo vệ môi trường ở địa phương (sinh học 9)

Hoạt động 1: Giáo viên nêu mục tiêu và yêu cầu bài học

Hoạt động 2: Tổ chức thực hành:

Mỗi tổ sẽ biểu diễn một tiểu phẩm theo các chủ đề cho trước để tuyên truyền (các

tổ bốc thăm)

Chủ đề 1: không đổ rác bừa bãi gây mất vệ sinh

Chủ đề 2: không gây ô nhiễm nguồn nước

Chủ đề 3: không sử dụng phương tiện giao thông cũ nát

Chủ đề 4: không sử dụng thuốc nổ để đánh bắt cá

Mỗi tổ có thời gian 5 phút để biểu diễn

Hoạt động 3: Học sinh tiến hành biểu diễn

Hoạt động 4: Đánh giá

Giáo viên yêu cầu học sinh đánh giá chéo giữa các tổ và cho điểm

Giáo viên nhận xét, đánh giá và cho điểm từng tiểu phẩm

2.2.3.3 Tổ chức ngoại khóa trong giờ thực hành:

Huyện Long Điền có nhiều đất ruộng, bãi biển nên hệ sinh thái đa dạng, nhưngtrong những năm gần đây dưới sự tác động của con người môi trường tại đây cónhiều thay đổi tích cực và tiêu cực Vì vậy tổ chức ngoại khóa cho học sinh là dịp

để các em nắm chắc nội dung bài học, từ đó tìm ra phương pháp bảo vệ môi trườnghiện có và tương lai

2.2.3.4 Tổ chức hoạt động dạy học bằng tìm hiểu thực trạng môi trường ở địa phương

Trong quá trình thực hành, bằng kiến thức gắn liền với điều tra thực tế môi trường,tuy ở mức độ nhỏ nhưng học sinh cảm nhận được vai trò cảu việc bảo vệ môitrường tại địa phương nói riêng và trên toàn cầu nói riêng trong giai đoạn hiện nay.

Ví dụ:

 Bài 45: Thực hành: Tìm hiểu môi trường và ảnh hưởng của một số nhân

tố sinh thái lên đời sống sinh vật

- Giáo viên lựa chọn hình thức quan sát thiên nhiên Đây là hình thức có nhiều điềukiện thích hợp để giáo dục lòng yêu thiên nhiên và giáo dục ý thức bảo vệ môitrường

- Khu vực tìm hiểu: toàn bộ khuôn viên trường và ngoài đồng ruộng

- Phân lớp thành 6 nhóm, yêu cầu các nhóm tiến hành quan sát và ghi chép theoyêu cầu sách giáo khoa ở toàn bộ khuôn viên trường trong tiết học, sau đó giáo viênyêu cầu các nhóm về nhà quan sát thêm ngoài đồng ruộng

- Ví dụ như học sinh đã quan sát được rất nhiều sinh vật sống trong đồng ruộngnhư: con gà, cỏ ba lá, rau má, rau muống, lúa, cây bạch đàn, con nhện, con kiến,giun đốt, cóc, nhái, ếch…

- Các em cũng thấy được rất nhiều địa y trên thân cây xanh

- Giáo viên yêu cầu học sinh trả lời các câu hỏi sau:

+ Số lượng sinh vật em đã quan sát được?

+ Em quan sát thấy có mấy loại môi trường sống?

+ Môi trường sống nào có số lượng sinh vật sống nhiều nhất?

- Giáo viên yêu cầu học sinh nhận xét tình hình môi trường tại khu vực quan sát (córác thải, không khí có mùi, có nhiều ruồi, muỗi không?)

- Giáo viên nêu câu hỏi:

+ Tác hại của việc xả rác bừa bãi?

+ Cần làm gì để bảo vệ môi trường tự nhiên?

- Liên hệ giáo dục bảo vệ môi trường:

+ Sử dụng giấy viết tiết kiệm

+ Bảo vệ sự trong sạch của ao hồ, ruộng, sân trường, sông ngòi và bãi biển bằngcách tuyệt đối không xả rác xuống các thủy vực ấy.

+ Nên sử dụng các loại hàng hóa ít bao nilong, giữ và tái sử dụng các loại bao, túichứa hàng cũ…

 Bài 51-52: Thực hành: Hệ sinh thái

- Giáo viên phân lớp thành 6 nhóm tìm hiểu 1 hệ sinh thái nhỏ như cánh đồng vàhoàn thành nội dung như hướng dẫn của sách giáo khoa (giao nhiệm vụ này ở nhà)

- Khi đến lớp giáo viên yêu cầu các nhóm báo cáo kết quả

Học sinh báo cáo xong giáo viên liên hệ giáo dục bảo vệ môi trường bằng câu hỏi:+ Chúng ta cần làm gì để bảo vệ hệ sinh thái đã quan sát?

- Giáo viên giúp học sinh làm rõ các ý sau:

+ Số lượng sinh vật trong hệ sinh thái (nhiều hay ít)

+ Lưới thức ăn trong hệ sinh thái (so sánh 3 thành phần trong lưới thức ăn)

+ Các loài có bị đe dọa tiêu diệt không? (nếu có thì sẽ gây ra hiện tượng gì?)

→ Từ đó để học sinh rút ra được các biện pháp bảo vệ hệ sinh thái

 Nghiêm cấm săn bắt động vật

 Bảo vệ những loài thực vật và động vật có số lượng ít

 Tuyên truyền đến mọi người có ý thức bảo vệ môi trường sống

 Bài 56-57: Thực hành: Tìm hiểu tình hình môi trường ở địa phương

Giáo viên chọn địa điểm (khu vực chợ Long Điền) và yêu cầu học sinh khảo sát(giao nhiệm vụ ở nhà)

Đến lớp báo cáo kết quả

Giáo viên yêu cầu học sinh làm rõ các nội dung:

+ Nguyên nhân nào dẫn tới ô nhiễm môi trường? Có cách nào khắc phục đượckhông?

+ Những hoạt động nào của con người đã gây nên sự biến đổi hệ sinh thái đó? Xuhướng biến đổi của hệ sinh thái đó là xấu đi hay là tốt lên? Theo em chúng ta cầnlàm gì để khắc phục những biến đổi xấu của hệ sinh thái đó?