DCH THUT TRONG AM NHC VA BC DU XAY

Thời nay, cũng manh nha một vài tác giả có xu hướng chuyển ngữ các qua lại tác phẩm của mình giữa tiếng Việt với các ngôn ngữ khác như Minh Khang với “Đứa bé”3; Mỹ Tâm với “Oh First kiss

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐỀ TÀI SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC

Sinh viên thực hiện:

Phan Tuấn Quốc

Người hướng dẫn:

ThS Nguyễn Thị Như Ngọc

Tháng 7/2009

Mọi chi tiết xin liên hệ tác giả:

Phan Tuấn Quốc

Địa chỉ nhà: 90A đường Quang Trung, khu 2, thị trấn Trà Ôn, huyện Trà Ôn, tỉnh Vĩnh Long, Việt Nam

Điện thoại: (0084) 902 848 163 – (0084) 0703 771 651

Thư điện tử: phantuanquoc@gmail.com – phantuanquoc@eurekakids.org

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG I: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG DỊCH THUẬT TRONG ÂM NHẠC Ở VIỆT NAM 1.1 Các khái niệm chung 3

1.1.1 Định nghĩa 3

1.1.2 Phân loại 4

1.1.3 Mục đích dịch thuật trong âm nhạc 4

1.2 Lịch sử nghiên cứu 5

1.2.1 Một số tác giả có tác phẩm dịch thuật trong âm nhạc tiêu biểu 5

1.2.2 Thực trạng hoạt động dịch thuật trong âm nhạc 6

1.2.3 Một số quan điểm về nhạc dịch 6

CHƯƠNG II: CÁC YÊU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN DỊCH THUẬT TRONG ÂM NHẠC Ở VIỆT NAM 2.1 Yếu tố văn hóa – xã hội: 8

2.1.1 Bài hát được định hướng để dịch 8

2.1.2 Bài hát không được định hướng để dịch 8

2.2 Khả năng của người dịch bài hát 8

2.2.1 Viết lời mới trên nền nhạc cũ 8

2.2.2 Dịch gián tiếp qua một ngôn ngữ khác 9

2.3 Yếu tố bản quyền 9

2.4 Yếu tố kỹ thuật 10

CHƯƠNG III: MỘT SỐ ĐỀ XUẤT NHẰM ĐỊNH HƯỚNG TỐT HƠN CHO PHONG TRÀO DỊCH THUẬT VÀ HOẠT ĐỘNG QUẢNG BÁ VĂN HÓA THÔNG QUA ÂM NHẠC 3.1 Thành lập trang mạng dữ liệu lời bát hát Việt – Anh & Anh – Việt 14

3.1.1 Các bài hát mang tính chất ngoại giao 14

3.1.2 Các bài hát mang tính chất cộng đồng 14

3.1.3.Các bài hát mang tính chất xã hội 14

3.1.4 Các bài hát mang tính chất dân gian 14

3.1.5 Các thể loại khác 15

3.2 Sự tham gia của các cơ quan quản lý văn hóa và ngoại giao 15

KẾT LUẬN 17

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

Tình hình dịch thuật trong âm nhạc ở Việt Nam hiện nay cho thấy rằng, đại đa số các bài hát nước ngoài dịch sang lời Việt hầu như không bám sát nguyên bản, thậm chí chuyển sang hẳn một nội dung hoàn toàn khác biệt Ngược lại, các bài hát Việt Nam lại ít được dịch sang tiếng nước ngoài, ngoại trừ gần đây có một số bài hát mang tính cộng đồng được dịch nhưng hầu như chỉ mang tính nhất thời và

tự phát là chính chứ chưa thể coi là một bước đột phát có tính chiến lược của nền

âm nhạc Việt Nam Trên thế giới cũng có một số dự án dịch thuật các tác phẩm âm nhạc Việt Nam sang tiếng Anh và tiếng Pháp do chính người Việt Nam hoặc người nước ngoài đảm trách, nhưng cũng như trong nước, hầu như chưa có một sự liên kết cụ thể để tạo nên một hình thống nhất nên sức lan tỏa yếu

Lâu nay dich thuật trong âm nhạc Việt Nam là một vấn đề còn bỏ ngỏ trong khi xu thế hội nhập thế giới đang lan tỏa ra khắp đất nước Thời trước, đã có những tác giả lớn như Phạm Duy với một vài tác phẩm chuyển ngữ từ tiếng Anh, Pháp sang tiếng Việt rất xuất sắc (“Love story”, “Bang bang”…)1 Hay như một bản dịch bài Katyusha từ tiếng Nga sang tiếng Pháp rồi tiếng Việt mà qua bao năm tháng vẫn còn đọng lại mãi trong lòng nhiều thế hệ Việt Nam2 Thời nay, cũng manh nha một vài tác giả có xu hướng chuyển ngữ các qua lại tác phẩm của mình giữa tiếng Việt với các ngôn ngữ khác (như Minh Khang với “Đứa bé”3; Mỹ Tâm với “Oh First kiss”, “Tình em ngọn nến”, “Ban mai tình yêu”4; Vân Navy với “Chuyện tình

lá và gió”5; Lam Trường với “Giấc mộng vàng”, “Tình thôi xót xa”; Thùy Chi với

“Xe đạp”, hay một nhóm dịch giả đủ quốc tịch đang chuyển ngữ các bài hát của Trịnh Công Sơn ra tiếng nước ngoài6…) nhưng chủ yếu chỉ dừng lại ở mức độ thời

vụ và viết lời mới tiếng Việt trên nền nhạc gốc Trong khi đó, nếu chuyển tải được những giá trị văn hóa ẩn trong bài hát đến người nghe bằng chính tiếng bản ngữ của họ là một nhân tố hết sức quan trọng để mở rộng ảnh hưởng của thị trường người nghe nhạc và cũng là cơ hội lớn cho công tác ngoại giao văn hóa của Việt Nam Toàn cầu hóa ngày nay vừa là cơ hội vừa là thách thức cho văn hóa Việt Nam nói chung và nền âm nhạc truyền thống nói riêng

Ở góc độ sinh viên, đề tài này hi vọng là sự gợi mở cũng như góp phần kêu gọi sự quan tâm của các dịch giả trẻ, các bạn sinh viên yêu thích nghiên cứu và dịch thuật đến công việc chung tôn vinh tiếng nói dân tộc trong cộng đồng thế giới trước xu thế hội nhập toàn cầu ngày nay

Đã có nhiều đề tài, bài báo viết vế một số vấn đề của dịch thuật trong âm nhạc đương đại ở Việt Nam, nhưng thực sự chưa có công trình nào nghiên cứu tổng thế

về đề tài dịch thuật trong âm nhạc ở Việt Nam hay đề xuất hợp tác xây dụng một kho dữ liệu lời bài hát Việt đa ngôn ngữ, nên có thể nói đây là công trình nghiên cứu khoa học sinh viên đầu tiên về vấn đề dịch thuật trong âm nhạc và qua đó đặt vấn đề về việc bước đầu xây dựng một kho dữ liệu lời bài hát Việt đa ngôn ngữ như một dự án nghiêm túc

Tác giả đề tài nhận thấy rằng trước xu thế hội nhập kinh tế quốc tế, việc quảng bá văn hóa – ngôn ngữ Việt Nam ra cộng đồng thế giới là nhu cầu khá cấp bách để

mở mang “biên giới văn hóa” mà một trong những cách đem lại ảnh hưởng sâu rộng nhất là thông qua âm nhạc và ngôn ngữ dễ dàng thâm nhập thế giới nhất ở thời điểm hiện tại là tiếng Anh Do đó, nội dung đề tài chủ yếu lựa chọn hai ngôn ngữ Việt và Anh làm ngôn ngữ nguồn & đích và ngược lại để nghiên cứu và cũng giới hạn lại trong số các tác phẩm âm nhạc mang tính quảng bá văn hóa được cho phép lưu hành để tránh bao quát một đề tài quá sức của sinh viên

Bài nghiên cứu này đề cập ba vấn đề chính như sau:

(1) Thực trạng hoạt động dịch thuật trong âm nhạc ở Việt Nam, điểm qua một số tác giả và tác phẩm chuyển ngữ thành công và mức độ phổ biến hoặc tác động tới đời sống âm nhạc, trình bày một vài suy nghĩ về các quan điểm của một số tác giả hiện đại về vấn đề chuyển ngữ một bài hát Có tác giả rất đồng tình, nhưng cũng

có tác giả quyết liệt phản đối, nay do dự vì không thực sự xem trọng hoạt động dịch thuật này

(2) Các yếu tố tác động đến dịch thuật trong âm nhạc ở Việt Nam,

(3) Một số đề xuất nhằm định hướng tốt hơn cho phong trào dịch thuật và hoạt động quảng bá văn hóa thông qua âm nhạc

CHƯƠNG I: THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG DỊCH THUẬT TRONG ÂM

NHẠC Ở VIỆT NAM

1.1 Các khái niệm chung

1.1.1 Định nghĩa:

* Các định nghĩa được đề xuất sau đầy sẽ dùng xuyên suốt trong bài nghiên cứu

- Dịch giả: người làm công tác dịch thuật chuyên nghiệp như một nghề.7

- Bài hát: là một hình thức biểu đạt ngôn ngữ mà trong đó từ ngữ được sắp xếp dựa trên một giai điệu và tiết tấu âm thanh cụ thể, thường do một người hay một nhóm người cụ thể sáng tác nên.8

- Dịch nghĩa: hành vi ngôn ngữ chuyển một đối tượng ngôn ngữ (từ, cụm từ, câu…) từ ngôn ngữ gốc sang một ngôn ngữ khác với với nghĩa gốc giữ nguyên hoặc sắp xếp lại cho thích hợp ở ngôn ngữ đích.9

- Dịch bài hát: hành vi dịch nghĩa một bài hát từ một ngôn ngữ gốc sang một ngôn ngữ khác có quan tâm đến yếu tố nhịp điệu và số lượng âm để có thể hát được theo giai điệu gốc

- Bài hát dịch: bài hát được được dịch nghĩa và hát được khớp với giai điệu của bài hát gốc Tên của bài hát có thể được đặt theo nghĩa của nó ở ngôn ngữ gốc và có chú thích tên của người hay nhóm người dịch

- Người dịch bài hát: là dịch giả hoặc làm công việc tương tự dịch giả trong lĩnh vực âm nhạc chuyên làm công việc dịch bài hát Người dịch bài hát không nhất thiết phải là dịch giả, có thể là nhạc sĩ, ca sĩ hoặc đơn giản là người yêu thích công việc dịch bài hát

- Lời mới: là một phiên bản ngôn ngữ cụ thể mà trong đó nội dung có thể hoàn toàn không liên quan gì đến văn bản gốc

7

One who translates; esp., one who renders into another language; one who expresses the

sense of words in one language by equivalent words in another.[1913 Webster]

- Bài hát lời mới: là bài hát được viết lời mới để hát dựa trên nhạc nền của bài hát

ở một ngôn ngữ mà lời mới đó khi đối chiếu với lời gốc có thể khác biệt một phần hoặc hoàn toàn về nghĩa

- Người viết lời mới: là người sáng tác một lời mới cho một văn bản cụ thể Người viết lời mới có thể là bất kì ai, bao gồm cả người dịch bài hát

- Bài hát đa ngôn ngữ: là một bài hát mà ngay từ quá trình sáng tác đã có định hướng viết lời ở nhiều ngôn ngữ khác nhau theo tiêu chuẩn của một bài hát dịch

“Tấm lòng Lào - Việt”, “Hà Nội – Vientiane”, “Vì một thế giới ngày mai”, “The ASEAN Way”, “Let us move ahead”, “ASEAN we are one”… (xem phụ lục 1)

- Bài hát mang tính chất cộng đồng: các bài hát hướng tới những giá trị tập thể ở một vài khía cạnh nào đó để kêu gọi sự tham gia của xã hội vào một hoạt động cụ thể Ví dụ: “Heal the world”, “We are the world”, “Đứa bé”, “Happy new year”,

“Happy birthday”… (xem phụ lục 2)

- Bài hát mang tính chất xã hội: Các bài hát có ảnh hưởng lớn tới xã hội và thời đại như nhạc của Trịnh Công Sơn, Bob Dylan… (xem phụ lục 3)

- Bài hát mang tính chất dân gian: Các bài hát dân ca hoặc âm hưởng dân ca mang bản sác cụ thể của một dân tộc hay sắc tộc Ví dụ: (xem phụ lục 4)

1.1.3 Mục đích dịch thuật trong âm nhạc:

- Góc độ ngôn ngữ: giúp người nghe nhạc nước ngoài hiểu bài hát bằng lời dịch sát nghĩa và hát theo bằng tiếng bản ngữ của người nghe

- Góc độ văn hóa:

+ Truyền tải nội dung văn hóa trong bài hát gốc cho đối tượng người nghe rộng rãi hơn, giúp kết nối trực tiếp giữa hai nền văn hóa từ phía ngôn ngữ gốc của bài hát

+ Giúp tiếp cận được nhiều đối tượng thưởng thức hơn

1.2 Lịch sử nghiên cứu:

1.2.1 Một số tác giả có tác phẩm dịch thuật trong âm nhạc tiêu biểu:

- Phạm Duy10: được coi là một trong những cây đại thụ của nền âm nhạc nước nhà còn lại Tháng 5/2005, Phạm Duy đã chính thức trở về định cư ở Việt Nam, đến nay đã có nhiều ca khúc Phạm Duy được cấp phép phát hành trong nước11 Phạm Duy là tác giả của nhiều bản dịch hay chuyển ngữ các bài hát từ tiếng Anh và tiếng Pháp sang tiếng Việt: “Bang bang” (Khi xưa ta bé”), “Love story” (Chuyện tình)…

- Minh Khang: là nhạc sĩ, hòa âm và sáng tác ca khúc khá có tiếng trong làng nhạc Việt Nam Ngoài công việc chính là nhạc công, Minh Khang còn sáng tác và hòa

âm với phong cách khá lạ, rất riêng Minh Khang có ca khúc “Đứa bé” được dịch sang tiếng Anh và tiếng Pháp

- Trịnh Công Sơn: (28 tháng 2 năm 1939 – 1 tháng 4 năm 2001) là một trong những nhạc sĩ lớn nhất của Tân nhạc Việt Nam Trong sự nghiệp âm nhạc, ông đã sáng tác trên 600 tác phẩm, phần lớn là tình ca, trong đó nhiều ca khúc của ông có thông điệp phản chiến trong thời kỳ 1955-1975 Nhiều tác phẩm của ông được bạn

bè quốc tế yêu mến và dịch sang tiếng nước ngoài như: “Nối vòng tay lớn”, “Diễm xưa”, “Đóa hoa vô thường”, “Em là hoa hồng nhỏ”, “Một cõi đi về”, “Biển nhớ” 12

- Quang Vinh: Tác giả của bài hát “Vì một thế giới ngày mai”13, bài hát chính thức của Sea Games 22 Không chỉ là một nhạc sĩ sáng tác, Quang Vinh còn là một ca

sĩ có chất giọng nam tính trầm ấm

- Phạm Hồng Quân: là một trong ba tác giả Việt Nam được Ủy ban Văn hóa - Thông tin ASEAN mời tham gia cuộc thi ca khúc ASEAN Tác phẩm của nhạc sĩ Phạm Hồng Quân là “ASEAN Anthem14” sau đó được lọt vào vòng chung khảo của cuộc thi

14

asean-ca.htm (truy cập 25/05/2009)

http://www.thethaovanhoa.vn/133N2008102911548687T0/ca-khuc-cua-do-hong-quan-vao-top-10-chon Saigon Hotpost15: là một nhóm hướng dẫn du lịch tình nguyện ở Tp.HCM Nhóm này có một bài hát chủ đề là “Welcome to Vietnam” viết lời tiếng Anh dựa trên nền của bài “Trống cơm”

Ngoài ra còn nhiều nhạc sĩ, ca sĩ trẻ có xu hướng sáng tác nhạc song ngữ để mở rộng thị trường âm nhạc như: Mỹ Tâm, Lam Trường, Phương Vy…

1.2.2 Thực trạng hoạt động dịch thuật trong âm nhạc

Hiện nay phong trào dịch nhạc ở Việt Nam vẫn là phong trào tự phát chưa có sự đồng bộ Điều đó dễ nhận thấy là do các nguyên nhân sau:

- Chưa có chính sách khuyến khích dịch nhạc.16

- Chưa có nhiều nhạc sĩ, ca sĩ có ý thức về tầm quan trọng cũng như sự cần thiết của nhạc dịch và dịch nhạc đối với sự nghiệp âm nhạc cá nhân và đất nước do nhiều yếu tố khách quan lẫn chủ quan

- Chưa có nhiều nhạc sĩ, ca sĩ được đào tạo chính qui có trình độ ngoại ngữ tốt để

có khả năng dịch thuật các bài hát Cụ thể là hiện tại Nhạc viện Tp.HCM chưa có chuyên ngành đào tạo về dịch bài hát17 hoặc ở chuyên ngành Ngữ văn Anh chưa

có khóa đào tạo riêng về kỹ năng dịch thuật trong âm nhạc cho các đối tượng cho nhu cầu

- Nhiều ca sĩ “mì ăn liền” góp phần gây nhầm lẫn trong việc hiểu khái niệm “bài hát dịch” bằng các bài hát lời mới từ nền nhạc các bài hát nước ngoài.18

bài hát đó trong một ngôn ngữ khác Cho đến nay, hầu như chỉ mới có ca sĩ Mạnh Quỳnh là mạnh dạn thử nghiệm viết lời tiếng Anh cho một đoạn vọng cổ20, nhưng việc trình bày của ca sĩ này cũng đã cho thấy khán giả tiếp nhận như một sự tò mò

là chủ yếu, chứ chưa thực sự quan tâm một cách nghiêm túc về thể loại “nhạc Việt lời ngoại” như vậy

- Ủng hộ:

+ Nhiều diễn đàn âm nhạc thường có riêng các mảng dành riêng cho phần dịch lời bài hát theo chủ đề của từng trang (chủ yếu là dịch nghĩa) Cụ thể hơn, một trang mạng âm nhạc mạnh về tính cộng đồng như yeuamnhac.com có riêng một chương trình quản lý các dữ liệu bài hát dịch khá chuyên nghiệp.21

+ Các ca sĩ được yêu thích của Việt Nam như Lam Trường, Mỹ Tâm, Hồ Quỳnh Hương, Phương Vy, Đan Trường, Elvis Phương… có thể nói là những điển hình ủng hộ việc chuyên nghiệp hóa công việc dịch thuật trong âm nhạc gắn liền với tính thương mại đầu ra cho các tác phẩm bằng các cách khác nhau, từ mua bản quyền các bài hát của Thái Lan, Romania, Trung Quốc, Đài Loan, Hồng Kông, Tây Ban Nha, Pháp, Nhật22, Ukraine (Hồ Quỳnh Hương mua tác quyền bài “Wild dances” và “Dance with the wolves” của nữ ca sĩ Ruslana), Hoa Kỳ (Mỹ Tâm mua được ca khúc Harem của Sarah Brigtman thông qua giới thiệu của Hiệp hội Sáng tác và sản xuất âm nhạc Mỹ23) đến tự viết lời bài hát bằng tiếng Anh để “mang chuông đi đánh xứ người” Cụ thể nhất là việc các ca sĩ này cho ra đời những sản phẩm âm nhạc đánh thẳng vào thị trường nước nước ngoài, như Hồ Quỳnh Hương

ra ấn phẩm “Năng lượng” phát hành tại thị trường Hàn Quốc, Trung Quốc với bài hát từng trình diễn tại Olympic Bắc Kinh 200824 và cô cũng bày tỏ mong muốn hát nhiều thứ tiếng25

CHƯƠNG II: CÁC YÊU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN DỊCH THUẬT TRONG ÂM

NHẠC Ở VIỆT NAM

2.1 Yếu tố văn hóa – xã hội:

2.1.1 Bài hát được định hướng để dịch

- Một bài hát được định hướng ngay từ đầu là sẽ được phổ biến nhiều hơn một ngôn ngữ chắc chắn sẽ dễ dịch hơn là một bài hát ban đầu chỉ phổ biến cho một cộng đồng ngôn ngữ nhất định Cụ thể có thể lấy ví dụ là bài hát “Vì một thế giới ngày mai” được định hướng ngay từ đầu là song ngữ Anh - Việt

- Nếu tác giả là người biết nhiều ngoại ngữ thì vấn đề sẽ trở nên đơn giản hơn do tác giả có thể tư duy cùng lúc ở nhiều ngôn ngữ để lựa chọn các từ ngữ và giai điệu phù hợp

- Các bài hát mang tính cộng đồng cao có được các yếu tố tối thiểu về hiểu biết chung trong văn hóa nên sẽ dễ dàng được chuyển ngữ, do đó cũng nên được xếp vào danh sách các bài hát được định hướng để dịch Ví dụ như các bài “Happy new year”, “Happy birthday”, “Jingle bell”… là những bài hát thường được nhiều dân tộc khác nhau sử dụng cho những dịp năm mới dương lịch, mừng sinh nhật, lễ giáng sinh (xem thêm phụ lục 3)

2.1.2 Bài hát không được định hướng để dịch

- Các bài hát khó dịch nhất chính là các thể loại âm nhạc mang tính quá đặc trưng

về văn hóa, như cải lương, tuồng chèo, quan họ… do trong các bài hát này sử dụng nhiều hình thức tiết tấu không phù hợp với việc lắp ráp với các cấu trúc ngữ

âm của ngôn ngữ khác Nếu dịch các bài loại này sang tiếng nước ngoài, có thể vẫn hát được nhưng sẽ rất khó khăn

- Đối với các dạng bài hát này, thường người ta chỉ sử dụng bản dịch nghĩa để giải thích khá dài dòng do không có các thuật ngữ văn hóa tương đương Ví dụ như bài hát “Ngày Tết quê em” có rất nhiều từ Tết, không thể dịch sang tiếng Anh hàng loạt từ như “lunar new year” được, vì không phù hợp tiết tấu và ngữ âm

2.2 Khả năng của người dịch bài hát:

2.2.1 Viết lời mới trên nền nhạc cũ

- Nhiều ca sĩ trẻ hiện nay thường sử dụng không chính xác cụm từ “nhạc ngoại lời Việt”, mà nó thường bao hàm ý nghĩa “bài hát dịch” hoặc chỉ đơn giản là lời mới

của một bài hát nào đó Có thể kể ra như bài “The day you went away”của M2M được hai nhóm nhạc 1088 và Mây Trắng trình bày hai lời hoàn toàn khác nhau

- Một vấn đề nữa là vì yếu tố thị trường, chất lượng các bài hát “chuyển ngữ” này thường rất kém, nhưng do đa số khán giả chỉ tiếp cận bài hát qua bản tiếng Việt nên cũng không thật sự nhiều người phát hiện ra các lỗi này, ngoại trừ các trường hợp lời bài hát quá khó thẩm thấu hoặc gây phản cảm Đối với các trường hợp này, Cục bản quyền tác giả Việt Nam đã có một công văn nhằm hạn chế bớt tình trạng bài hát, bản nhạc không ghi rõ nguồn gốc xuất xứ và tác giả, hoặc chỉ ghi chung chung là nhạc nước ngoài, nhạc Hoa, nhạc Thái… dùng nhạc nước ngoài đặt lời Việt rồi tự đứng tên tác giả.26

- Gần đây cũng có nhiều sự kiện liên quan đến vấn đề này, như chuyện bài hát

“Vầng trăng khóc” đột nhiên bùng lên một thời gian về việc xuất hiện phiên bản tiếng Lào27 và H’mông28 với tên “Fa fen fa yan” và “Ua Ib Siab Mog” làm dấy lên nghi ngờ về việc tác giả Nguyễn Văn Chung có đạo nhạc hay không29

2.2.2 Dịch gián tiếp qua một ngôn ngữ khác

- Do không phải ai cũng biết nhiều ngoại ngữ, nên trong quá trình dịch bài hát đã từng có các trường hợp bài hát được dịch sang tiếng Việt dựa trên một bản dịch từ ngôn ngữ gốc sang tiếng Anh hoặc một ngôn ngữ phổ biến khác Có thể lấy ví dụ

cụ thể là bài hát cách mạng nổi tiếng “Cachiusa” do ca sĩ Nguyễn Anh Cường dịch lời Việt, nhưng phải thông qua bản dịch tiếng Pháp.30

- Tuy nhiên, trường hợp thành công như bài “Cachiusa” là không nhiều, bởi người dịch phải thực sự yêu mến nền văn hóa trong bối cảnh của bài hát đó, bên cạnh sự làm việc nghiêm túc khi đối chiếu nội dung dịch

- Khi dịch theo cách này, ít nhiều nghĩa gốc của bài hát đã bị chuyển tải không khớp, dẫn tới hiểu không chính xác, thậm chí nếu là bài hát giới thiệu văn hóa còn

có thể tạo nên hiểu biết sai lệch

2.3 Yếu tố bản quyền

- Trong nhiều trường hợp, vì yếu tố địa lý hay hiểu biết khác nhau về luật bản quyền mà các tác giả khi dịch bài hát thường bỏ qua bước xin phép tác giả

30

http://vietbao.vn/Giai-tri/Cachiusa/40119805/50/ (truy cập 25/05/2009)

Trường hợp này có thể gây ra Như trường hợp bài hát “Vầng trăng khóc” đã đề cập ở phần trước, đáng chú ý là tác giả Nguyễn Văn Chung đã đưa ra phân tích chứng minh tác quyền của mình rằng có khả năng các ca sĩ Thái Lan và Lào đã

“sử dụng bài hát Vầng trăng khóc chuyển ngữ rồi thu âm và ghi hình mà không xin phép”31

- Đối với một số bài hát không mang yếu tố thương mại mà chủ yếu mang yếu tố chính trị, như các bài hát thể hiện tình hữu nghị với các nước hoặc các bài hát do người nước ngoài viết về các nhà lãnh đạo của Việt Nam như: Bài ca Hồ Chí Minh32 (Evan McColl), Giải phóng miền Nam (Lưu Hữu Phước), Như có Bác Hồ trong ngày vui đại thắng (Phạm Tuyên), Giải phóng (Eugenio Finardi), Giải phóng miền Nam (Huỳnh Minh Siêng)… thì vấn đề dịch bài hát không xin phép tác giả này trở nên không quá quan trọng về bản quyền vì nó giúp thúc đẩy sự hiểu biết Hay cá biệt như nhiều người yêu nhạc Trịnh đã chung tay dịch các bài hát của ông sang tiếng Anh và tiếng Pháp, tự phát có, tổ chức cũng có

- Tuy nhiên, có thể nói rằng việc không tham khảo ý kiến của chính tác giả khi tiến hành dịch một bài hát là đã bỏ qua mất một khâu quan trọng về chia sẻ ý tưởng Bản dịch mà không có sự đánh giá góp ý của chính tác giả thì nó đã mất đi một phần cốt lõi tinh thần trong đó

2.4 Yếu tố kỹ thuật

Do đặc thù của công việc dịch thuật và thương hiệu cá nhân của dịch giả, nên thường các dịch giả chỉ làm việc đơn lẻ, ít liên kết với nhau để cho ra các sản phẩm chung, ngoại trừ các trường hợp cùng tham gia các dự án dịch thuật Vì thế

có thể nói rằng bản dịch làm hài lòng bản thân người dịch này nhưng có thể không chấp nhận được với người dịch khác, nhất là trong trường hợp hai người dịch thuộc hai ngôn ngữ liên quan trong bản dịch

Một điều hiển nhiên là cách hiểu về bài hát tiếng Việt của một người nước ngoài nói tiếng Anh thì sẽ khác so với một người Việt biết tiếng Anh Khi hai người này dịch một cách riêng rẽ nhau sẽ có những chỗ sai lệch về cách sắp xếp từ ngữ và sắp xếp ngữ âm do khác nhau về tư duy ngôn ngữ và tư duy văn hóa Thử tham khảo một vài trường hợp tương tự làm ví dụ để thấy rõ hơn điểm này

Công ty Passage Co Ltd của Nhật có lưu hành một tài liệu gọi là “Những giới hạn của dịch thuật” 33 giới thiệu sơ nét về một vài vấn đề đặc trưng và một số giải

31

http://www.nld.com.vn/234663P0C1020/nguyen-van-chung-dao-nhac-vang-trang-khoc.htm (truy cập 25/05/2009)

32

http://www.prato.linux.it/~lmasetti/antiwarsongs/canzone.php?lang=en&id=8004 (truy cập 25/05/2009)

33

http://www.passage.co.jp/english/translationnotes.html

pháp gợi ý khi dịch từ tiếng Anh sang tiếng Nhật Theo tài liệu này, vì tiếng Nhật khác biệt so với tiếng Anh như không có mạo từ (a/the), từ ở dạng số nhiều, giới

từ tương đương (at/by/in/to/from/with), thì tương lai hay động từ đứng ở cuối câu

và ngữ pháp không yêu cầu phải có chủ ngữ Cũng theo tài liệu này thì mục tiêu của hoạt động dịch thuật ở hầu hết các ngôn ngữ là nhằm duy trì sự tương đồng giữa tài liệu nguồn và bản dịch về:

(a) Bất biến ngữ nghĩa hay sự giữ lại nghĩa của văn bản nguồn

(b) Bất biến thực tiễn hay sự giữ lại mục đích của văn bản gốc

(c) Bất biến cấu trúc hay sự giữ lại cấu trúc cú pháp của văn bản đang được dịch (d) Bất biến từ vựng hay sự giữ lại một sự ánh xạ một đối một của các từ hay cụm

từ giữa văn bản nguồn và đích

(e) Bất biến không gian hay sự giữ lại các đặc tính ngoài của văn bản, như độ dài,

vị trí của văn bản trong trang

Khi dịch từ tiếng Anh sang tiếng Nhật, thì các mục tiêu (c), (d), (e) là thường khó đạt được Những điều được nêu ra trên đây khá tương đồng với tiếng Việt

Về giải pháp qui trình dịch, công ty Passage Co., Ltd cho rằng các dịch giả Nhật phải dịch giả Nhật phải làm công việc phức tạp hơn các đồng nghiệp phương Tây khi dịch từ tiếng Anh sang tiếng Nhật với các bước sau: phân tích ngữ nghĩa văn bản nguồn; phân tích từ loại thành các đơn vị từ tiếng Anh; dịch các đơn vị từ riêng lẻ sang tiếng Nhật; sắp xếp lại các đơn vị từ đã được dịch theo một chuỗi tiếng Nhật; và cuối cùng là chỉnh sửa lại các đơn vị từ đã được xâu chuỗi lại để có một văn bản tiếng Nhật tự nhiên

Trong khi đó các dịch giả phương Tây khi dịch từ tiếng Nhật sang tiếng Anh thường chỉ phải làm hai bước: phân tích ngữ nghĩa văn bản nguồn và chuyển đổi

cú pháp để tạo ra bản dịch

Trong một nghiên cứu, dịch giả Suryawinata của Indonesia đã khám phá ra ằng một người dịch văn chương nói chung phải đối mặt với các vấn đế ngôn ngữ, văn chương và thẩm mỹ và văn hóa – xã hội Theo ông, dịch các tác phẩm văn chương luôn khó hơn các các loại văn bản khác vì chúng có các giá trị cụ thể gọi là giá rị thẩm mỹ và biểu cảm.34

Cách tốt nhất là có một quy trình dịch bài hát mà trong đó tác giả, người dịch của ngộn ngữ gốc và người dịch của ngôn ngữ đích có thể làm việc cùng nhau, chia sẻ các luồng tư duy khác nhau về cùng một bài hát đó để tìm ra cái chung phù hợp nhất cho bản dịch cuối cùng

34

Suryawinata, Z 1989.Some possible problems in translation a poem

Một nhà nghiên cứu Trung Quốc là Shi Aiwei trong bài nghiên cứu của mình nhan

để “Tính khả dịch và dịch thuật trong thơ ca”35 cũng cho rằng tính bất khả dịch của thơ ca phụ thuộc nhiều vào các yếu tố văn hóa và xã hội, thể hiện qua sự khác biệt về tư duy văn hóa của lý thuyết thơ ca phương Đông và phương Tây, mà cụ thể là tiếng Trung và tiếng Anh Và cuối cùng ông kết luận rằng thơ ca có thể dịch được, nếu như dịch thuật là một hành vi có chủ đích hơn là một sư mưu cầu phi lý khô khan về sự lặp lại chính xác

Như vậy, rõ ràng tính định hướng để dịch thuật đóng góp một phần quan trọng vào việc khuyến khích dịch một bài hát sang tiếng nước ngoài, dù là ở ngôn ngữ nào

Thử dịch một đoạn trong bài hát “Trái đất này là của chúng mình” (Trương Quang Lục) để thấy rõ hơn yếu tố kỹ thuật khi dịch

Lời tiếng Việt “Trái đất này là của chúng mình” có 7 âm tiết, khi dịch sang tiếng Anh người dịch cũng phải đảm bảo lựa chọn từ ngữ sao cho phù hợp với số lượng

âm tiết như vậy Có thể dịch nghĩa sát như sau: “This earth is ours” Tuy nhiên, cách dịch sát này chưa thỏa mãn yêu cầu về số lượng âm tiết, nên có thể thay bằng

từ tương đương hoặc bổ sung để cho lời dịch khớp nhạc hơn Ví dụ như: “This green earth belongs to us” Theo cách dịch này thì nghĩa của lời hát đã có sự chuyển biến thành “Trái đất xanh này thuộc về chúng ta”, nhưng nó đã thỏa mãn yếu tố số lượng âm tiết tương đồng, cũng như khớp với các vị trí nhấn âm của câu hát

Thư lấy một ví dụ khác là bài hát “Đứa bé” và một đoạn so sánh hai bản dịch sang tiếng Anh một người nước ngoài và một người Việt (xem thêm phụ lục 6)

Lời gốc tiếng Việt: “Trong đêm, một bàn chân bước, bé xíu lang thang trên đường.”

Bản dịch của Laura Mayne: “He walks in the night, looking for the light.” (A)

Bản dịch của tác giả bài nghiên cứu: “One night, the child got lost, wandering in the street.” (B)

Chúng ta thấy rằng bản dịch (A) nghe tự nhiên hơn trong tiếng Anh, nhưng nghĩa của câu hát đã đổi thành “Nó bước đi trong đêm, tìm một nguồn sáng” mà không thấy nhắc gì tới “lang thang” hay “bé xíu” Ngược lại, bản dịch (B) bám sát hơn một chút là “Một đêm nọ, đứa bé bị lạc, đi lang thang trên đường” nhưng nghe không tự nhiên bằng bản dịch (A) Lí do của điểm khác nhau ở đây, có thể khẳng

35

http://www.translatum.gr/journal/5/translatability-and-poetic-translation.htm (truy cập 25/05/2009)

định là do ở bản dịch (B), người dịch hiểu bài hát từ tiếng Việt và dịch trực tiếp sang tiếng Anh, còn ở bản dịch (A), người dịch hiểu bài hát thông qua giai điệu và bản dịch nghĩa Do đó, bản dịch (A) dù nghe tự nhiên hơn nhưng không thể đảm bảo bám sát được nội dung gốc, còn bản dịch (B) thì ngược lại Ta thấy rằng, ở đây nếu người dịch (A) và (B) được trao đổi, thảo luận để tăng sự cọ xát ngôn ngữ thì sẽ khắc phục được nhược điểm ở cả hai bản dịch (A) và (B) cũng như phát huy

ưu điểm ở mỗi bản dịch

Qua ví dụ trên, có thể đề xuất cụ thể quy trình dịch một bài hát từ tiếng Việt sang tiếng Anh chia làm ba bước như sau:

Tạm gọi người sáng tác lời tiếng Việt là A, người dịch nghĩa từ tiếng Việt sang tiếng Anh là B, người chuyển bản dịch nghĩa sang lời tiếng Anh là C

Bước 1: B trao đổi với A để hiểu đầy đủ về bối cảnh và nội dung bài hát, từ đó dịch nghĩa sang tiếng Anh một cách đầy đủ nhất có thể

Bước 2: C dựa trên bản dịch nghĩa tiếp tục trao đổi với B (đôi khi B cũng chính là A) để hiểu toàn diện hơn về bối cảnh và nội dung của bài hát, từ đó tiến hành chỉnh sửa lại lời dịch theo một cách phù hợp nhất và tự nhiên nhất đối với người nói tiếng Anh như tiếng mẹ đẻ

Bước 3: Đối chiếu lại quy trình dịch để phát hiện và giảm thiểu các thiếu sót ngôn ngữ và văn hóa của bản dịch lời tiếng Anh và có các hiệu chỉnh cần thiết Bước này có thể thực hiện ngược lại qui trình dịch để kiểm tra xem độ sai lệch có chấp nhận được không

Bước 4: Đăng ký tác quyền chính thức cho bản dịch hoàn chỉnh với sự xác nhận của tác giả lời gốc và các cá nhân liên quan