Trò chuyện triết học tập 5

Ong n6i: "Toi tin rang tat ca mQi bi ltjch ma chung ta da nem trai, tu chu nghia thtjc clan den chu nghia phat xit vdi cac trc.ii t�p trung huy di�t con nguoi khong he doi l�p hay mau th

BUI VAN NAM SO'N

NOIDUNG

+ GILLES DELEUZE VA Vl�C TIEP NH�N

d ? , NIETZSCHE PHAP 7 ., ,, K '

+ "VAN HOC THIEU SO" VAA r , �

MOT GACH 80C KHAC VE KAFKA 56 + THAN MINH MOT HOA TRAM 84 + BUI GIANG VOi "MARTIN HEIDEGGER VA TU TUONG

cau tra liti de' xoa diu cau hoi"

1 Michel Foucault bat dau bai diem sach noi tieng cua minh

ve hai tac pham chinh cua Gilles Deleuze ( 1925-1995)

( 11

nhu sau: "Toi n6i ve hai quyen sach duqc toi xem la vI

d�i trong so nhfing quyen sach vi d�i" Sau do it dong la nh�n dinh rat thuo'ng duQ'c trich dan: "M9t ngay nao d6, the ky c6 le se mang tinh chat Deleuze"C2

).

1 Maurice Blanchot: L 'entretien infini!Viic lam bdt t4n, Paris,

1969, tr 69: "Repondre ne consite pas a formuler une reponse, de maniere a apaiser la question"

2 Michel Foucault: Theatrum Philosophicum, trong: Gilles

8 • BUI VAN NAM �ON

V oi cau noi c6 ve "cueing di�u" ay, Foucault dudng nhu khong chi muon noi den Deleuze nhu m9t tac gia ca bi�t, ma con muon noi den ban than minh, ciing nhu den ca m9t the h� nhung triet gia Phap thudng duqc sach bao gQi la "nhilng triet gia m6'i'' tu khoang 1960 toi

nay: the h� ke tiep J p Sartre, hay dung hdn, the h�

sau Sartre Day la m¢t the h� tg.O ra "nhfi'ng gqi mo sang tg.O hdn bat CU ndi nao khac" (Habermas) voi VO so nhung ten tuoi ma chi can neu m¢t so tieu bieu thoi ciing da thay choang ngqp

ve slj dong dao, phong phu: Jacques Attali, Roland

Pierre Bourdieu, Jacques Derrida, Michel Foucault, Rene Girard, Andre Glucksmann, George Bataille, Maurice Blanchot, Andre Gorz, Jacques Lacan, Michel Leiris, Claude Levi-Strauss, Jean-Francois Lyotard, Edgar Morin, Michel Serres, Philippe Sollers, Alain

T ouraine, Paul Virilio

f)�c diem lon nhat cua the h� nay la da chia tay voitham v9ng cua Sartre muon "tong h<Jp" hi�n tuqng h9c, chu nghia hi�n sinh va chu nghia Marx, nhung sau xa hdn, la chia tay voi m9i hinh thuc ban chat lu�n kieu

Deleuze/Michel Foucault (ban Due): Der Faden ist gerissen/ Duong day da dut, Berlin 1977, tr 21

TRO CHUY(N TRJ(T HOC + 9

Platon va nhat la voi "bi�n chung phap" kieu Hegel Tat ca nhung gi dttqc ton tr9ng va c6 hi�u h.;ic suot may tram nam trong tu Wong Tay phttdng deu bi d�t thanh van de: tu duy toan the h6a - dong d�ng h6a, phep bi�n chung, sieu hinh h9c, y ngrua, chan ly, tri thuc tuy�t doi, S\J t\i do, chu the Bttoc ngo�t trong tu Wong ding tri�t de va manh

Trttoc het la S\i chia tay vai phep bi?n chung: voi

Deleuze, phep bi�n chung la "y h� cua S\J phan h�n"

( ideologie du ressentiment); voi Lyotard, n6 la "ton giao

duy nhat kha huu cua nha nttoc hi�n d�i - la chiec tui

du lich cua S\J buon nan"! The cha cho vi tri cua phep bi�n chung va the gioi triet h9c cua Descartes nhtt la the gioi v�t ly cua Newton la nhung nh�n thuc moi ve

"the gioi h�-nguyen tu" voi ba d�c diem Thu nhat: tinh

cuifng d9, do la cai khac cua/voi phep bi�n chung, cai

doi l�p l�i phttdng phap, la m¢t bieu hi�n cua "slj khang

on trttoc mat Lyotard: Lyotard xem S\i phe phan van con la tan du cua m(>t thai d¢ me tin ("y hf') khong the

chap nh�n dtiQ'c V�y, chi c6 the n6i den m¢t S\i nh�p

dien ngon, dtiQ'c hieu nhtt cai gi khong "tien len" theo

dttong zich-zac bi�n chung, theo m¢t phttdng thuc da dttqc h� thong h6a, da dttQ'c dinh trttoc ma giong nhtt m¢t dong song r(>ng t�p hQ'p va bao chua tat ca nhung

gi da dttQ'c n6i ra (le deja dit) n6i nhtt Foucault ( tuc

khong phai 1, 2, 3 ma la I+ I+ I) hay chinh la nguyen

1 o • BUI YAN NAM �ON

gifi vi tri ngay cang Ion trong triet h9c Phip: S\i mong muon nhu la sue m�nh khang dinh, trinh nguyen, tien khoi, pha VO mQi rao can

d6i, tu b6 l6i tu duy toan the hoa N di Derrida la S\i pha huy thuyet "logic trung tam", ndi Lyotard la S\i "suy doi"

va "chu nghfa hu VO khang dinh", ndi Foucault la S\i pha huy nhung cai hien nhien va nhung cai pho quat Do ciing la khoi diem cho vi�c "tieu bien" cua con nguo'i va S\i phe phan "chu nghfa nhan ban", hai chu de tieu bieu cua tu tuong Phip hi�n d�i Foucault phe phan "chu nghfa nhan ban" nhu la m(>t ly thuyet da de cao nhung hinh thuc troi bu9c, ap buc trong hai, ba the ky vua qua

Ngay ca Claude Levi-Strauss, v6n on ton va de d�t, ciing

bat dau khong c6 con nguoi va roi se ket thuc khong co con nguoi do loi cua chinh con nguoi

Levi-Strauss phe phan thai d<) "nhan ban chu

nghia-1 Deleuze: Dialogues, Paris, 1977, tr 64: "Suy tucrng vai "VA" thay vi "LA"", qua d6 Deleuze ciing mu6n tri�t pha co so va vuQ1

b6 ca vi�c "huy�n tho�i h6a tuong lai" cua chfr Seyn/T6n l(li thco

ki�u Heidegger!

2 Claude Levi-Strauss: Tristes Tropiques/Nhift dai bu6n, ban

tiSng Vi�t cua Ngo Binh Lam, Nguyen Ngqc hi�u dinh, NXB Tri thuc, 2009

TRO CHUY(N TRIU HOC + 11

chuyen che" da danh gia qua cao vi tri cua con nguoi dan den stj kieu ngc.io, vi con nguoi da "bien minh thanh chua

te tuy�t doi cua stj sang tc.io" Ong n6i: "Toi tin rang tat ca mQi bi ltjch ma chung ta da nem trai, tu chu nghia thtjc clan den chu nghia phat xit vdi cac trc.ii t�p trung huy di�t con nguoi khong he doi l�p hay mau thuan vdi chu nghia ttj g9i la nhan ban trong hinh thuc ma ta da thtjc hi�n n6 trong may the ky vua qua, trai lc.ii, toi muon n6i rang, chung hau nhu la nhung h� qua ttj nhien ma thoi"(l) Vi the, thay cho cho "chu the'', Deleuze va Guattari n6i ve

"hanh vi phat ngon" va "vi�c san xuat tide muon", con ndi Derrida la h� thong quy tac van h6a va ngu h9c Vi�c tu khu&c tu duy toan the h6a kieu Hegel se la stj ket lieu nhung "dc.ii tlJ' stj" ("nhung y hf') ndi Lyotard, la stj lan toa cua nhung "tieu ttj sef', tuc, nhung tro chdi ngon ngu, nhung l�p lu�n va chi en luQ'c tu duy "vi mo" "Hoc.it d{mg thieu so" nay cua Lyotard tudng ung v&i vi�c "tr<:1 thanh thieu so" cua Deleuze Roi nhung phong trao xa h9i hi�n thtjc theo quan ni�m cua Tourraine cung la vi�c hinh thanh nhung "nh6m thieu so" lien ket thanh m9t mc.ing luoi hdn la nhung to chuc mang tinh doi l�p, de c6 the thoat ra khoi nhung "phong trao quan chung quan lieu h6a" Nhung "nh6m thieu so" c1 day khong duQ'c hieu theo nghia luan ly ( "hay bao v� va ton tr9ng quyen hc.in cua cac nh6m thieu so!"), trai lc_li, chung la b9 ph�n cua m9t tu

1 Claude Levi-Strauss noi chuven voi Jean-Marie Benoist,' .,

1979, trong '"Le Monde", d�n theo Jiirg Altwegg/Aurel Schmidt:

Franzosiche Denker der Gegenwart/Nhimg nha tu tuirng Philp hi¢n tlqi Beckreihe, Miinchen 1987, tr 22

12 • BUI YAN NAM �ON

duy m6'i, n)ng rai hdn nhieu cua m9t slj "thoat khoi khuon

du ml)c" ( nomadisme) Tat ca n6i len slj sang khoai cua

debao v� con nguoi tru6'c "sljbuon te cua cai da hoan tat" ( ((Melancholie des Fertigen") theo each n6i cua Nietzsche Hay n6i nhu Bataille, van de khong phai la "tu duy, tu

Ta vua nhac den Nietzsche, va vi�c "h� bf' Hegel cfi.ng dong nghia v6'i vi�c "len ngoi" cua Nietzsche! C6 the n6i d6 la "slj co" dang chu y nhat cua triet h9c Phap

tu sau 1945 Bu6'c chuyen tu Hegel sang Nietzsche bao hi�u m9t khoi dau m6'i, m9t slj bung no cua tu duy triet

h9c Khong c6 Nietzsche, khong the hieu duqc tu tuong Phap ngay nay! Boi, theo Foucault, Nietzsche c6 m<)t loi triet ly khac, m<)t loi "chan doan" khac Va Gilles Deleuze, ngay tu 1962, da bo cong de

triet h9c" trong ban dich cua Tu Huy ma chung ta dang d9c) Trong bai thuyet trinh nhan

muoi nam sau ( 1972) t�i Lerizy-la-Salle, Deleuze con n6i m�nh me hdn: doi l�p v6'i nhung h� thong tu tuong "quan lieu, de quoc" cua

TRO CHUYf N TRlrT HOC • 13

nhung Hegel, Freud la triet h9c cua Nietzsche: "hay de cho nhung gi khong the duQ'c ma h6a tlj do luu hanh va

h¢ thong" quan lieu khong 16" ay cu ra sue ma h6a tat ca! D6 la "tu duy trong bau khong khi trong lanh, thong thoang", vang r¢n "tieng cu6'i cua Dyonysos; tieng cuo'i ay

se cang trd nen r¢n ra hdn trong tac pham lon ve sau nay

cua Deleuze, viet chung voi Felix Guattari: Capitalisme et

mvc", "Chong-Oedipe", "Rhisome" (ket chuoi), tinh da

the, da trung tam ( multiplicite, polycentrisme) - doi l�p l�i

pham h�u ky cua Deleuze khong gi khac hdn la du am va ket qua cua tu tu&ng Nietzsche Deleuze thu6'ng n6i dua

rang ((tam vj nhat the' trier h9c" cua ong khac voi tam vi nhat

khong c6 slj "sieu vi¢t" cua m9t nhan vi, tuc cua Due Chua Cha so voi Due Chua Con va Due Chua Thanh than "Tam

vi nhat the" cua ong la ba cljc cua m<)t phong each triet h9c

N 6i nhu Maurice Blanchot, ndi Deleuze luon c6 m<)t

((dam me cai (I hen ngoai" ( ((passion du dehors") J vi "cai ben

ngoai" luon tru'.Q't khoi tam tay ( 'ce qui echappe") va nhu

keu doi ta phai c6 m9t cau tra loi nhung ta khong bao gio c6 the tra loi tr9n v�n duQ'c: "tra loi khong phai la dua ra

triet h9c ra khoi "thap nga" cua n6, de di den voi "cai hen

1, • BUI YAN NAM SON

ngoai": h9i h9a, am nh�c, di�n anh Chu de cua ong cang phong phu bao nhieu, sach ong cang "pha each", cang kh6 d9c bay nhieu! Qua th�t kh6 ai ngo' rang tren que huo'ng cua Descartes l�i dien ra nhfing dao l9n mang nhieu tinh noi lo�n, l�t do m�nh me den nhu the "Dinh m�nh" cua triet h9c Phap la luon gan lien voi nhung triet gia Due: het Kant, Hegel, Marx, thi den Freud, Heidegger, roi bay gi6'

la Nietzsche Nhung, xung h;tc day tao b�o cua cac triet gia Phap trong may ch1;1c nam qua da khien cac dong nghi�p

sue va khuech am, cac triet gia Due cung th6'i l�i theo doi bang c�p mat e de va canh giac Lam sao giai thich hi�n tu'.Q'ng kha bat thu6'ng ay? Jiirg Altwegg va Aurel Schmidt,

Phap, nha nuoc m�nh, trung uo'ng t�p quyen va ngu6'i clan Phap c6 the tl;l dong nhat voi nha nuoc ay D6 la m9t nha nuoc c6 the lien tvc bi phe phan, nhung khong bao gio' bi d�t thanh van de ve nguyen tac Chinh vi the m�nh me

d¢c l�p ho'n va luon khong ngung no lgc "tu duy cai bat

bi qua phan cho den thoi Bismarck va hi�n van con bi chia cat [ tinh hinh nam 1987] Vi the, triet h9c cang phai ch�t che ho'n, thuan nhat ho'n de dam nh�n cai quyen uy ma nha nu'6'c khong c6 Cho nen, luc nao cung la Hegel va cac h�u du� cua Hegel! Song hanh v6'i quyen uy triet h9c la m9t yeu sach ve tinh pho quat, dieu khong the hinh dung

SQ' tru'.o'C h9a phat xit hay IDQt d�ng phat xit moi CO nguon goc giai thich duQ'c ve m�t ijch SU va c6 the de dang bung

TRO CHUYlN TRln HOC + 15

phat vo'i loi tli duy it nhieu mang tinh chat phi ly tinh"(l)

Ta khong dao sau hdn van de nay va quay tro t�i v6'i Deleuze, khuon m�t tieu bieu nhat cua vi�c tiep thu

t�p, d6 la chua n6i den o Yva cac nu6'c Anh-My Rieng

o Phap, nguoi ta thuong chia thanh hai xu hu6'ng ly giai16'n: ly giai Nietzsche nhu la triet gia cua stj khac bi�t

(difference) va ly giai Nietzsche nhu la nha sieu hinh h9c

Gilles Deleuze (Nietzsche nhu la ke sang l�p m9t nentriet hQC chong-Hegel cua "stj khac bi�t va tai dien"), saud6 la Pierre Klossowski (lay cam hung tu J J Rousseau,

den Michel Foucault ( cai nhln cua Nietzsche ve l.ich SUnhu la san khau cua b�o ltjc) va Jacques Derrida ( cai nhin

h�n" /va "khac bi�t"J Xu hu6'ng sau ly giai Nietzsche nhu

la nha ban the h9c ve stj khac bi�t (Pierre Boudot, MichelGuerin ) , ho�c nhu nha tam ly h9c va nha giao d1;1c ve

nguoi thiet l�p m9t ban the h9c m6'i me (Jean Granier,AlainJuranville, Eric Blonde! ) Trong cac trao luu nay,Gilles Deleuze la khuon m�t tien phong va noi b�t M9t

1 Jiirg Altwegg/ Aurel Schmidt: Franzosische Denker der Gegenwart/Cac nha tu tuang Phap duong a(!.i, Sdd, tr 28-29

16 + BUI YAN NAMSON

de nghi trong m9t CUQC n6i chuy�n voi Deleuze vao nam

("tu duy mai") la nhfing cong trinh nghien cuu ve Hume,

Spinoza voi cac ket qua duQ'c due ket trong hai tac pham

1969) thanh m9t phac thao c6 h� thong ve "triet h9c cua

danh dau bang slj hQ'p tac voi Felix Guattari, nha phan

et shizophrenie I, ( 1972), m<)t nghien cuu nh6 ve Kafka

( 1980), m<)t slj hQ'p tac drtQ'c ong xem la rat c6 chat lrtQ'ng

h<)i h9a cua Francis Bacon ( 1981) va ve di�n anh ( 1983, 1985), drtQ'c ong xem la cac "sach triet h9c" du voi de tai kha 1<;1 lam Nhu m<)t slj "tai dien'\ Deleuze viet them ve Leibniz ( 1988) cung nhu cung voi Guattari viet quyen

Qu'est-ce que la Philosophie? ( 1991)

3 Nietzsche va triet h9c "caia Sll' khac biijt va tai dien"

Nietzsche, qua tay Deleuze, xuat hi�n tren dien dan triet h9c Phap nhu la hinh anh doi nguQ'c voi Hegel Th�t

ra, day la phan ung phe phan cua Deleuze va nhieu triet gia thu<)c the h� ong doi voi lo�t bai giang noi tieng cua Alexandre Kojeve vao cac th�p nien 30 va 40, the ky XX

TRO CHUYlN TRIH HOC • 17

triet hQC phan doi phep bi�n chung ve cai Tuy�t doi ndi Hegel, voi danh xung kha khieu khich nhu m¢t man "vtJ,t

lf h,;ic" (physique) ve S\l ton t�i cua Ive (sue m�nh), ve S\l

V�n d9ng Va S\l tro' thanh, tach roi VOi truyen thong sieu

khac bi�t Va S\l V�n d<�mg nhti nhfing gi xuat phat tu mQt

sieu hinh h9c co truyen nay noi len slj thong nhat cua m9t

cua Kant, bac b6 mQi thu sieu hinh hQC giao dieu de cao

sv on dinh, tr�t ht, hoan tat Va b6'i le nhung tinh quy lu�t

Nietzsche, ve ban chat, la c6 tinh kinh nghi�m chu nghia

va ht nhien chu nghia Triet hQc, duoi mat Nietzsche, da

lien voi cac quy tac cua slj thong nhat va slj dong nhat,

voi slj "vui huc1ng slj khac bi�t" (jouissance de la difference),

n6 gianh thang lqi truoc cai ton t�i dung dun& tinh t�i va dong thoi mang l�i chat luqng "tham my-bi ltjch" cua slj

"vo trach nhi�m tuy�t d�p" cho doi song ca nhan

Neu triet h9c Hegel nhan m�nh den "tinh phu dinh''

va "lao dc)ng cua cai phu dinh" thi Niezsche phat trien m9t logic h9c hoan toan di lo�i: logic Cua S\l khang

18 • BUI YAN NAM �ON

dinh thuan tuy N 6 ciing con duqc g9i la logic h9c cua Dionysos, ''n6i vang" khong h�n che voi CUQC song nhu

la voi S\i thong nhat tham my-bi lqch giua tai bien Va tinh nang san Khai ni�m trung tam cua n6 ve sau se la h9c thuyet ve y chi quye'n ltjc H9c thuyet nay - trong cac tac pham thoi ky giua cua Nietzsche - duqc chuan bi dl;ia theo mo hinh cua sinh the huu cd, vi sinh the chi c6 the duqc hieu nhu la "sl;i da t�p va phuc t�p cua nhung sue m�nh khong the quy gian duqc" Cac sinh the t�o nen m9t quan h� tlidng tac phuc t�p tu nhung sue m�nh ho4t nang va phan ung S\i thong nhat cua chung khong tuan theo cac quy tac cua "S\i dong nhat logic", cua "dang thuc toan h9c" hay cua m9t "s\i can bang v�t ly'', trai l�i, tien-gia djnh m9t nang ll;tc lien tt;tc t�o ra S\i khac bi�t

Nguyen tac huu·cd "tai t�o cai khac nhau" va vi�c "l�p l4i S\i khac bi�t" - do nguyen tac ay dam bao - CO the mang mQt ten gQi khac: stj quy ho'i vinh cuu cua cung m9t

so cua cai khac nhau va cua vi�c tai t40 cai khac nhau"

- dt;ta tren "m9t nguyen tac ve Cd ban la mem deo"(l).Nietzsche gQi nguyen tac ay la y chi quyen ll;tc theo nghiarang: y chi la tac nhan cua m9t slj tong hqp da d4ng gifianhfing sue m4nh Nhung, vi le y chi - trong quan h� voicai duQ'c n6 tong hqp - khong phai la m9t d4i luqngsieu vi�t, bat d9ng, khong phai la "Cd quan tham quyen"( insl:ance) dung len tren S\i V�ll d9ng, nen )' chi ay lad9ng ll;ic cua m9t v� d9ng xam han-phe phan, pha huy

1 Cac trich d�n trong bai nay la tir "Nietzsche va triit h9c" theo ban

dich cua NguySn Thi Tu Huy, trir nhung ch6 c6 chu thich rieng

TRO CHUY(N TRIU HOC • 1 9

m9i hinh thai cua m9t slj ton t4i cung d9ng N 6 t\i bao ton trong ho4t d9ng nay nhu' la "yeu to khu bi�t [hay di bi�t h6a J cua nhfing sue m4nh dang o trong quan h� voi nhau, Va, qua do, la mo hinh Cd ban cua m9t Slj bien the

Tri et h9c cua Nietzsche ve y chi quyen lljc, ve Cd ban,

la m9t pha hf h9c (genealogie) cua y chi quyen ll;ic Pha h� h9c nam trong khuon kh6 m9t ly thuyet ve sue m4nh hau

van h6a va Iich sti van h6a ( nho vao m9t "lo4i hinh h9c") Ll;ic hay sue m4nh huu h4n the hi�n trong cac the each

each nao gifi tj tri cua m9t d4i lu'Q'ng tuy�t doi ca (j m9t sue m4nh huu h4n, ho4t nang tat yeu gan lien voi phan ung va nguQ'c l4i Boi le: tinh hogt nang thuan tuy la thu9c tinh cua m9t sue m4nh VO hgn, con Unh phan ung thuan tuy

·at se la slj tieu bien hoan toan cua sue m4nh Vi the, suem4nh cua con nguoi c6 the thtjc hi�n hai hinh thuc khacnhau cua tinh phan ung Hinh thuc thu nhat - nhu la "cai

VO thuc phan ung - tlj gioi h4n trong m9t ho4t d<)ng phanung-tieu ctjc Ho4t d9ng nay chuyen h6a toan b9 nhfingkich tWch tu hen ngoai thanh m9t hinh anh cua bieutliQ'ng c6 the gay dau an lau dai len ky UC Duoi slj thongtrj CUa hinh anh ky UC, Cd the con nguoi khong con phanung truoc an tliQ'ng song d<)ng trljc tiep cua kinh nghi�m

ma chi phan ung doi voi dtiu vet du'Q'c kinh nghi�m baolu'u O trong ky UC Khac voi lo4i hinh phan ung thv d9ngnay la nang ll;ic phan ung tich cljc tru'oc nhfing kich thichdang dien ra doi voi sinh the huu ed S\i khac bi¢t tat yeu

20 • BUI YAN NAM �ON

gifia hai lo�i hinh nay cua tinh phan ung ducjc duy tri nho

vao sue m�nh ho�t nang cua nang lgc quen Vi�c quen

m9t each tich cljc se ngan can slj xuat hi�n cua tinh phan

la bieu hi�n cua m9t tinh tr�ng thieu nang ve tinh than, trai l�i, quen la "ngh� thu�t'' chuyen trao m<)t "yeu to h6a

h9c co d9ng va nh� nh6m" ( un element chimique mobile et

dinh, cfing nhu vao cho nhung dau vet kinh nghi�m da ducjc bao luu trong ky UC Neu vi�c quen ( m9t each tich cljc) nay bat thanh, dau vet chet ch6c cua nhung slj co qua khu se tiep tvc chiem cho cua slj kich thich trljc tiep

Bi cai "vo thuc-phan ung" thong tri, sue m�nh cua con nguoi roi vao m<)t "slj trien h�n VO t�n", va, qua d6, bi co dtnh h6a trong m9t kieu phan ung duQ'c Nietzsche gQi la

S¥ phan hq,n (ressentiment)

Sg phan h�n hinh thanh theo m9t logic cua vi�c

"chuyen dtch phan ung" duQ'c Deleuze phan tich thanh

ha buoc Truac he't, n6 "phat minh" ra ph�m tru nhan

qua Dva vao d6, vi�c bieu l<) cua m<)t sue m�nh duqc

dien giai nhu la ket qua cua m¢t nguyen nhan khac voi

m�nh va ket qua-tac d<)ng duqc tang cuong bang each

m<)t co chat ( substrat) de c6 the tlj do tlj bieu 1¢ ra hay

tru Ve Slj quy dinh qua l�i gifia nguyen nhan Va ket qua tim each danh gia tien trinh bieu l<) cua sue m�nh theo

TRO CHUYlN TRlfT HOC • 21

S\l khac bi�t Ve nguyen tac giua SUC ffi9-nh Va bieu hi�n cua sue ffi9-nh, thi bay gio m9t sue ffi9-nh co the bi xem

la t9i loi khi n6 hanh d9ng va dtiqc xem la thi�n hao, tot lanh khi no khtioc tu ffiQt phan ung tfch C\iC dtioi nhung dieu ki�n nhat dinh N gay tu

ra dcti cua bi kjch), Nietzsche

da thu ap dvng m9t phtidng

tien trinh chuyen dich cac

sue ffi9-nh dtioi tac d9ng cua

S\i phan h�n Phtidng phap ay

khac Ve chat VOi S\l quy dinh

theo kieu sieu hinh h9c co

truyen: thay vi d�t cau hoi

Ve ban chat Cua ffiQt S\l V�t,

Nietzsche d�t cau hoi ve "thu ph9-m", ve ke khai sinh Cl)

h�n?

h9c (typologie) phuc hqp ve nguoi giao si Do thai giao­Kito giao Lo9-i hinh h9c nay tuy�t nhien khong mang

lu�n cho m9t ly thuyet ve van h6a, nghia la soi sang logic cua S\i phan h�n bang kich thtioc nhan h9c-Iich SU Khi

th\ic hi�n cho bang dtiqc nhung quy ph9-m, qua d6 phan bi�t doi song con nguoi voi m9i v�t Ben trong h� thong quy ph9-m da dtiqc xac l�p ay, 109-i hinh "giao si'' phat

22 • BUI YAN NAM �ON

ay khong the c6 tac d�ng lau hen Nguoi giao sI "phat minh" ra m9t phlidng phap duQ'c thua nh�n cong khai de

trach nhi�m tuy�t d�p" truoc day, con nguoi chi con m9t cam giac duy nhat, d6 la slj xau ho va m�c cam t9i loi Nietzsche xem nen van h6a cho toi nay la m9t khong

trach nhi�m ca nhan da toan thang trong slj tuan ph�c cai pho bien mang tinh ton giao, sieu hinh h9c hay chinh tri

de civilisation" ( (( tinh trt:J,ng van minh") -, ve nguyen tac, la

m9t each nghiem khac, khong the bao Iich SU cua van h6a

ung chiem IInh nen van h6a hay bien nen van h6a thanh cai gi c6 lqi cho chung" Lich SU van h6a hinh thanh m<)t

d6' Trong thtjc te, chinh quy tac hu vo chu nghia da hoanh hoanh de huy ho�i sue m�nh: slj huy hoq.i ay da tung quy

Iich SU ve cai chet cua Thuqng de ThuQ'ng de, trong thoi

hi�n dq.i, bi tlioc b6 het sinh khi, nhuong ngoi cho "con

TRO CHUY(N TRIIT HOC + 23

nguoi cuoi cung" voi nhung md uoc hq.nh phuc nho nhoi, yeu duoi V oi chien thang cua "con nguoi cuoi cung", nguyen tac hoq.t nang cua vi�c san sinh ra Sl.j khac bi�t da bien mat khoi lich su, khien cho nhan loq.i bi "luan ly h6a" hoan toan CO nguy Cd rdi trd lq.i vao trong trq.ng thai chet cung cua m9t cai ton tq.i bat-phan bi�t

Tuy nhien, trong dl;t cam cua Nietzsche ciing nhu trong nh�n dinh cua Deleuze - khac voi ly thuyet phe phan van h6a nhuom mau bi quan cua Theodor W Adorno va Max Horkheimer -, khong gian van h6a cho toi nay khong chi la mieng dat cua slj VO VQng hay cua slj "buon chan" trlioc kha the da trd nen khong the thljc hi�n duQ'c Trong khong gian van h6a ay, hau nhu m9t loq.i "hoa qua chin muoi nhat" cua n6, tuc "cai ca �han c6

chit quye'n, cai ca nhan tlj trj chi ngang bang voi chinh

minh", da tlj giai ph6ng kh6i nen dq.o due thong tl;tc, da khac pht;1c duQ'c can b�nh cua chu nghia hu VO de mang hinh thai cua ((sieu nhan", khac bi�t ve chat voi con nguoi yeu duoi cua nen van h6a truoc nay Ca nhan chu quyen, tlj tri, mang tinh "sieu nhan" nay se kh6'i dong tro l<).i "cai

Cd che khu bi�t hay khac bi�t" da bj logic CUa Slj phan h�n don nen Ca nhan ay tuy�t nhien kh6ng de xuong m9t thuyet da nguyen ve gia tri theo nghfa hoai nghi, chi biet

pht;1c tung nguyen tac tham my tuy ti�n va slj bat tat cua hoan canh, trai l<J.i, n6 SU dt;1ng tro lq.i Y ni�m cua Platen

trong C9ng hoa (Politeia): "Y ni�m ve m9t quyen ll;tc chQn l9c cua slj dao luy�n/van h6a" (paideia): quyen l1;tc nay,

khac voi thoi ky tien-su ban dau cua lich SU giong loai, bay gio duQ'c SU dt;1ng de danh uu tien cho sue ffiq.nh

24 • BUI YAN NAM �ON

ho4t nang-phan ung Trong tinh ho4t nang cua minh, sue

m4nh cua ca nhan "sieu nhan" chi phgc tung quy tac thtjc

hanh cua y chi, quan h� voi chinh minh m9t each khang dinh, do la quy tac cua S\l quy hoi vinh CUU: dieu nglidi muon thi hay muon sao cho qua d6 ngudi dong thoi cung muon S\l quy hoi vinh cuu cua y chi ngudi Trong dien giai cua Deleuze, S\l quy hoi vinh cuu khong mangy nghfa vu

trg h9c cho bang m9t nguyen tac kjch tinh, co nang Ive

lam cho y chi tro thanh sue m4nh sang t40 day chu quyen

N gay ca tu duy - nhtt la hinh thuc Cd ban cua cai muon

thuan tuy phan ung - cung dtt<;>'c "sieu nhan", nhan danh

S\l quy hoi vinh CUU, dtta tro l4i vao trong doi song nhtt la hinh thuc Cd ban cua cai muon phan ung-ho(:lt niing Theo Deleuze, S\l tang ct.tong ho tttdng giua tu duy va doi song, ben C4nh )' nghfa th\ic hanh ay, Cung con CO IDQt )' nghfa ban the h9c N 6 d�t sue m4nh huu h4n cua con nguoi vao tinh tr4ng cua m<)t tinh ho4t nang, mang pham chat cua cai ton t4i kieu Dionysos dttQ'c khoi phgc, sau khi da bi lo4i tru ra khoi khong gian van h6a bi giai-tv nhien h6a va

quy ph�m h6a trttdc day "Sieu nhan" nh�n thuc va hanh

xu nhu lake ganh vac m<)t each d9c l�p-t\t chu m<)t nang luqng "v�t ly'' lam thang hoa ca nhan tinh cua minh, dong thoi mang l�i m<)t tinh chat "than thanh" cua m<)t sue m�nh Dionysos, khong chi cho minh ma cho toan be) ton t4i Deleuze - trong vien ttiQ'ng ay cua Nietzsche - khong chu trtidng m<)t ban the hQc khong can m9t tien-gia djnh nao Trai l4i, ban the hQC ay chi c6 y nghfa tu vien ttt<;>'ng

cua vi�c thvc hi�n sue m�nh khac bi�t, doi l�p voi tu duy

dong nhat h6a, toan the h6a cua sieu hinh h9c co truyen

TRO CHUY(N TRlfT HOC • 25

4 Deleuze va Hegel: tu "phan-bien Chung" den "bien Chung clia slJ khac bijt" ·

Trong Nietzsche va triet h9c ( 1962), Deleuze doi l�p

tri�t de Nietzsche va Hegel: theo Deleuze, ta se khong the hieu tu tu6'ng Nietzsche neu khong biet n6 thtjc slj muon "chong ai" "Thuyet da the" cua Nietzsche la "tu thu", la "ke thu sau sac duy nhat" cua phep bi�n chung,

vi the, "khong the c6 m9t slj khoan nhu'Q'ng nao giua Hegel va Nietzsche": "Phep bi�n chung lay h� tlj nhien cua SZJ phan h�n va m�c cam t9i loi N 6 du'Q'C suy tu'6'ng

trong vien tu'Q'ng cua chu nghia hu VO va tu the dung cua nhung sue m�nh phan ung Ve can ban, n6 la loi tu duy Kita giao, tu thai cljc nay den thai cljc khac, va bat Ive trong vi�c sang t�o nen nhung phu'dng thuc tu' duy va cam nh�n moi me"

Tuy nhien, trong Difference et Repetion/Khac bi¢t va

tai dien ( 1968) - tac pham chinh cua Deleuze -, ong

dieu chinh l�i each nhin nay, th�m chi con d�t tu' tliong cua minh vao hen trong Heh SU cua tu tuong bi�n chung,

ke ca cua Hegel Van de khong con la doi l�p voi phep

bi�n chung ma la no lljc cai bien n6 thanh m{>t tu' duy aich thtJc ve slj khac bi�t, m{>t tu duy ma chinh Deleuze

ciing g9i la "bi�n chung", hay dung hdn, la tu' duy bi�n

chung ve slj khac bi�t xet nhu' stf da the' ( multiplicite) y eu

to nay da tiem an trong Nietzsche va triet h9c, nhung con

bi che phu b6'i loi tu tu "phan-bi�n chung" qua m�nh me,

vi the se b9c 1¢ ro hdn trong Khac bi�t va tai dien Co the

n6i ca Deleuze Ian Derrida (giong voi Merleau-Pontyva

Adorno) deu quan tam den vi�c suy tu6'ng lq,i ve phep

26 • BUI YAN NAM �ON

bi�n chung Hegel: giai thoat no ra khoi slj tat yeu mang tinh khai ni�m va slj chung quyet mang tinh sieu hinh h9c, de mo duong cho no di vao slj bat dinh, slj ca bi�t

va slj da the Trang de an nay, tu tuong cua Nietzsche la m¢t trQ' thu tich cljc hay dung hdn, m¢t ke dan d�o ! a

day chi xin ltiQ'C qua m9t SO net chinh yeu:

- Phan bac chu yeu cua Deleuze doi vai phep bi¢n chung Hegel: bi?n chung Hegel {(de nen" sf! khac bi?tva

s"lj da the, vi the, khong thf!c sf! suy tuang duc;tc ve' vi¢c

ca ththoaJ Vi?C tro thanh VCl di den "cai moi";

- Nhu da thay 6' tren (mt;tc 3 ), d\ia vao Nietzsche,Deleuze de nghi m¢t ban the' h9c da the' ve nhang

ctia sue m�nh (hay l\ic) Theo Deleuze, bat ky "cd

the" nao ( du la Cd the sinh h9c, hoa h9c, xa h9i haychinh tri) cfing bao gom m¢t tinh da the cua nhungquan h� giua "cac sue m�nh thong tri va bi thongtr( M9i hi¢n ttic;tng dtiQ'C ly giai nhti la nhung bieuhi�n ctia cac moi quan h� khac bi�t ctia sue m<}.nh,trong khi do, m9i Cd the' dtiQ'C hieu ma khong canquy chieu vao y thuc va tinh chti the nhu trong nentriet h9c ve bieu tu'Q'ng tru'o'c day

Cac sue m<}.nh, theo Nietzsche, du'Q'c xac dinh bang

quy thanh hai pham tfnh: trong Cd the, cac l"ljc u'U the hay thong tri la c6 tf nh hoc;it niing, nguQ'c l�i, la cac lljc

thich nghi, trong khi cac lljc ho�t nang la c6 tinh sang t�o, banh trtiong: chung thoat khoi y thuc, "di den

TRO CHUY(N TRlrT HOC • 27

ranh gioi cua nhung gi chung c6 the lam" ( Spinoza: "ta

thuc the hi�n cac lljc phan ung cua slj tWch nghi, va bi

h� hinh cua tinh chu the ( tit chu nghia duy tam cua Kant, Hegel cho den hi�n ttiQ'ng h9c), hoan toan khep minh ben trong unh vljc CUa nhfing SUC m<;lnh phan ung, va, do d6, khong c6 nanglljc suy Wong nhung sue m<;lnh ho<;lt nang CUa ban than doi song

Theo Deleuze, bi�n chung Hegel la m¢t hinh thuc

phe phan giai hl;ln nham bao ton nhfing gia tri da

dtiQ'c xac l�p: vtiQ't b6 cai khac bi�t bang each phu dinh va bao luu, qua d6, the hi�n "cac lljc phan ung" cua vi�c bao ton va bao luu N guQ'c l<;li, "pha h� h9c"

cua Nietzsche tien hanh m<)t S\i phe phan toan dif,n bang each truy nguyen nguo'n goc cua ban than nhfing gia tri, truy nguyen cai moi truang (element) tu d6

chung dtiQ'C rut ra Theo Deleuze, dieu nay c6 nghia:

Ive" voi cac pham tinh can nguyen cua n6: s\i khang dinh va S\i phu dinh N 6i each khac, phai tim ra "tieu chuan khu bi�t" cho phep ta phan bi�t nguon g6c san sinh ra cac SUC ID<;lnh phan ung Va}' chi phu dinh cua vi�c "lam no" voi nguon goc san sinh ra cac sue

chu" ("lam chu" va "lam no" la de tai tr9ng yeu trong triet hQc Hegel va duQ'c triet hQC Phap d�c bi�t yeu

28 • BUI YAN NAM �ON

thich trong nhung nam 30, 40 the ky XX)

Tuy nhien, "nguo'n goc" la cap d9 sieu hinh h9c, ndi d6 cac sue m�nh ho�t nang va phan ung cung ton t�i trong cac moi quan h� cang thang Con trong thtjc t�i xa h<)i va lich sli, Nietzsche cho thay rang cac sue m�nh phan ung va yeu duoi dang thong tri: lich sli, luan ly Va phap lu�t bieu hi�n S\i thong tri de j acto

( trong thljc te) CUa nhfing ll;ic phan ung bat chap S\i u'.u vi�t de jure ( trong danh nghia) cua cac sue m�nh ho�t nang T�i sao? Theo Deleuze, so dI cac sue m�nh phan ung thang lQ'i vi n6 da 'phan h6a" cac sue m�nh ho�t nang: chung "tach ri:Ji sue m�nh ho�t nang ra

khoi nhung gi n6 c6 the lam" D6 la bang each t�o nen nhfing gia tu'.ong mang tinh )Th�, t�o nen "S\i huyen ho�C hay Jua m( nham h�n che S\i banh tru'.ong cua

cac sue m�nh ho�t nang, bien chung tro thanh nhu nhu'.Q'c va chiu khuat phvc ( chang h�n, cac gia tri

mang tinh phan ung cua nen luan ly Kita giao) Theo Deleuze, Nietzsche da dao nguQ'c dien trinh

mo ta hi?n tu<Jng hc;,c cua Hegel ( trong "Hi¢n tu<Jng h9c Tinh than"), bang each phac h9a S\i phat trien Iich SU ctia tinh chti the t\i giac nhu la S\i the hi�n cac sue m�nh phan ung, Ve.ii cao diem la chu nghfa hu VO

hi�n dq.i ( tuc tinh hinh trong d6 nhfing gia tri toi cao tlj huy gia tri cua minh) Khac vdi dien trinh "hi�n

tu'.Q'ng h9c Tinh than" cua Hegel, Nietzsche cho thay thang lQ'i Itch sli cua cac sue mq.nh phan ung ay dien

ra theo cac giai doq.n noi tiep nhau: tu chu nghia hu

VO phu afnh (Kita giao, h� gia doi song nhan danh

TRO CHUYlN TRlfi HOC + 29

nay hi�n than trong cac "lo�i hinh": nguoi giao sI, nha bi�n chung va "con nguoi cuoi cung", tuc ke hu

VO chu nghfa cua thoi d�i ngay nay, khong con xem tn;>ng dieu gi va khong con mong muon gi hdn ngoai ti�n nghi v�t chat hay "h�nh phuc" tam thuong Lam the nao de vliQ't qua chu nghfa hu VO? f)6 la

ctjc de bien n6 thanh cai tich ctjc, khang dtnh V�y,

Hegel? Va lam sao hieu duQ'c stj khac bi�t gifia cac sue m�nh ho�t nang va phan ung, neu khong phai h1c nao (th�m chi chtia bao gio) cac sue m�nh ho�t nang cfing ehe ngv cac sue m�nh phan ung? Trong

Nietzsche va tritt h9c, Deleuze chi de c�p sd qua va

- Trtioc het, de tra loi cau hoi sau, Deleuze - mtiQ'n

hieu nhu la doi song) o hai kich thuoe: kich thuoc

ta biet ( nhu la cae sue m�nh phan ung voi dinh cao

30 • BUI YAN NAM �ON

sue m�nh ho�t nang ( t�o nen sv khac bi�t va tinh

each triet h9c nhu la "dieu ki�n sieu nghi�m" ( tuc dieu ki�n kha the) lam cho kinh nghi�m cua ta ve CaC SUC m�nh phan ung ( t�O nen S\T thong nhat ve S\T

- V oi cau hoi truoc, can phan bi�t giua S\T khang dinh

voi S\i bi�n h9 cho sue m�nh phan ung D6 chinh laS\i khinh bi cua Zarathousl:ra doi voi slj khang dinhgia m�o cua con lua, chi biet n6i "Yeah" ("Vang!")m9t each thl;l d<)ng truoc cac sue m�nh phan ung cua

Deleuze khong nham quay tro l�i voi tinh ca bi�t cuahi�n sinh ( nhti trong chu nghfa hi�n sinh) hay cai bien

1 Khi giai quySt hai Nghfch ly (Antinomie) tuong phan vS S\l 1\l do/ khong-W do va ThuQTig dS t6n t�i/Thuqng dS khong-t6n t�i, Kant cho ding ca hai ( chinh dS: c6 W do/ThuQTig dS t6n t�i l�n phan dt khong c6 S\J: 1\l do/ThuQTig dS khong t6n t�i) dSu c6 th� cimg dung

Ta khong th� biit v@ S\l t\l do l�n sv t6n t�i cua ThuQTig dS, nhung

ta CO th� suy tuang VS hai S\l t6n t�i �y ma khong mau thu�n (Xem: Kant, Phe phan ly tinh thwin tuy, B472 va tiSp Ban tiSng Vi�t cua Bui Van Nam Son, tr 778 va tiSp, NXB Van h9c, 2004)

2 Hegel: Cac nguyen ly cua triit h9c phap quyJn, Lin tva:

"Nh�n thuc duqc r�ng ly tinh nhu la d6a hoa h6ng tren cay th�p gia cua hi�n t<;1.i, va, qua d6 han hoan trong hi�n t<;1.i, - chinh S\J: thuc nh�n hqp ly tinh nay la Slf hoa giai vai hi¢n thvc" ' Bui Van Nam Son djch va chu giai, NXB Tri thuc 2010, tr 85

TRO CHUYIN TRlfl HOC • 31

xa h9i theo kieu each m�ng mac-:xit Sg phe phan cua

dao h6a m9i gia tri: sang t�o nen nhung khai ni�m va

vi�c thau hieu kinh nghi�m qch su, pha h� h9c kieu Nietzsche muon VliQ't qua chu nghia hu VO bang each

cua cai VO thuc de t�o ra nhung quan ni�m va nhung phudng thuc hi�n huu moi me

- Tham VQng cua Deleuze khi phe phan phep bi�nchung Hegel la muon cai bien hinh anh da bi xuyent�c ve phep bi�n chung tu Platon cho toi Hegel Van

de can ban la: bi�n chung Hegel van con la m<)t <lien

tinh ca bi�t vao duoi tinh pho bien, thau gom camnang vao duoi tinh khai ni�m Nghiem tr9ng nhat la

thau gom slj khac bi�t vao trong tu duy dong nhat

thuan, roi h<)i nh�p nhung mau thuan bi�n chung

hqp N 6i each khac, phep bi�n chung Hegel bat slj khac bi�t phai phvc tung slj dong nhat, quang len co

no "ban Cai trong" cua tu' duy bieu tliQ'ng: SIJ giong

nhau trong tri giac, stJ tudng ttJ trong phan doan, sif doi lq,p cua nhung thu9c tinh va sif dong nhat cua khai

ni�m: tat ca t�o nen sl.j thong nhat cua chu the nh�nthuc Do d6, dieu can thiet khong phai la bac bo ma

la suy tuang lqi ve phep bi�n chung ben trong m<)t

32 • BUI YAN NAM SON

triet h9c ve "stf khac bi¢t nai chinh n6" N en triet h9c bi�n chung ay can doi xu c6ng bang doi voi slj tuong tac cua cac sue m<].nh da t<].p chong Ian vao nhau trong khi cau t<].O nen nhung ca the trong tien trinh tr6' thanh Deleuze d�t cau h6i: "li�u ta khong the xay dl;ing m¢t ban the h9c ve slj khac bi�t khong ket thuc 6' slj mau thuan, b6'i slj mau thuan la cai gi it hon chu dau phai nhieu hon slj khac bi�t? Phai chang ban than slj mau thuan chi la phuong di�n hi�n ttiQ'ng va nhan h9c ctia slj khac bi�t ma th6i?" (DR, 262 va tiep) Va: "Chung toi de nghi hay suy tu6'ng ve stf

cua tu duy bieu ttiQ'ng lu6n muon quy gian no thanh cai "cung m9t thu", va suy tti6'ng ve moi quan h� giua cai khac bi�t voi cai khac bi�t, d¢c l�p voi nhung hinh thuc lu6n bien moi quan h� ay thanh quan h� phti dinh" (DR, XIX)

Cac cau n6i tren th�t slj ket tinh triet h9c h�u - cau true ve slj khac bi�t Deleuze muon bao hi�u m9t sl;i

"thay doi h� hinh" (paradigm shift) van h6a tu mo hlnh

"Hegel" ve slj dong nhat va tinh phu dinh thanh m¢t

mo hinh phan - bieu ttiQ'ng cua slj di bi�t va tai dien Thay vi "day" slj khac bi�t len thanh slj mau thuan, nglua la bien slj khac bi�t thanh mQt slj khac bi�t mang

m6men 6' hen trong slj thong nhat ctia khai ni�m theo kieu Hegel, Deleuze nhan m� rang slj mau thuan phai dtiQ'c "day tr6' l<].i" ve cap d9 ctia tinh da tht phi­

TRO CHUY(N TRIH HOC + 33

la cam giac va tnjc quan ddn thuan) N 6i each khac,

trong khuon kho khai ni¢m ( nhu ndi Hegel), Deleuze phat trien quan ni¢m ve "slj khac bi¢t ndi chinh no",

ni?m, mang am huong

tudng tlj vdi "phep

bi¢n chung phu dinh"

( negative Dialektik)

(hyperdialectique)

cua Merleau-Ponty

VuQ't qua triet h9c

cua bieu tliQ'ng ( duQ'c

Heidegger g9i la "sieu

hinh h9c"), triet h9c

khai ni¢m d�t ra cau hoi rat kh6: lam sao suy tuong ve mQt "khai ni¢m" Ve Slj khac bi¢t ma khong con bi CQt ch�t trong khuon kho cua tu duy bieu tliQ'ng ( chu the­

chung nhu la m9t phep bi¢n chung cua slj khac bi¢t?

- De lam duQ'c vi¢c ay, theo Deleuze, triet h9c phi­bieu tliQ'ng ve slj khac bi¢t phai "thao go" hai kh6khan l&n trong "lich SU lau dai cua vi¢c xuyen tq.C

1 Xem slj khac bi¢t nhu la tinh phu dinh va "toi dah6a" n6 thanh slj doi l�p va mau thuan Nhu the, can

34 • BUI YAN NAM SON

phai thay the "lao d9ng cua stj phu dinh" (Hegel) bang "tro chdi cua stj khac bi�t va cai khac bi�t"

2 Triet h9c truyen thong da quy gian hinh thuc cuacau hoi triet hQC thanh hinh thuc m�nh de ("S la P"),m9t hinh thuc tuong nhu tat c�n duQ'c m9i kha thecua cau hoi noi chung

phai co nhung cau tra loi sang t�o cho tinh ca bi�t va khac bi�t cua nhung stj ki�n va y tuo'ng), va khong de cho stj khac

mau thuan thi moi mong giai phong tu tu6'ng ra khoi cai

phe phan cua Deleuze d6i voi tu tu6'ng bi�n chung truyen

• K£ch thuac ban thl hqc: phep bi�n chung Hegel nhan

gian stj khac bi�t thanh stj doi l�p va mau thuan debUQC no phtJ.C tung Stj thong nhat Cua khai ni�m (landi cac stj khac bi�t - bi day thanh stj mau thuan - duQ'c

"giai quyet" trong m9t stj thong nhat khai ni�m "caohdn") Trong khi do, nguQ'c l�i, can suy tu6'ng den stJ

to'n t(Ji cua h� van de; nghia la, den stj ton t�i thtjc stjcua nhung van de' va nhung cau hoi: stj ton t�i nay lam9t hinh thuc nghich ly cua stj ton t�i, noi len stj khac

duQ'c quy gian thanh tinh phu dinh [ tinh-khong ton

TRO CHUY(N TRIH HOC • 35

t�i] ddn gian Quy gian S\l ton t�i cua nhung van de

va nhung cau hoi thanh tinh phu dinh se dan den vi�c bat S\i khang dinh pht:1-c tung S\i phu dinh S\i khang dinh bi�n chung ( trong "S\l phu dinh CUa phu dinh" noi tieng cua Hegel) th\ic chat chi la ket qua duqc rut ra tu S\l phu dinh, ngrua la, cai mdi chi CO the la S\l

tai dien la m9t s\i l�p l�i cua cung mQt cai hdn la vi�c t�o ra S\i khac bi�t Nhung S\i khac bi�t, trong trliong hqp do, bi thau gom vao ben trong cai thong nhat mang tinh }' the CUa khai ni�m; S\l thong nhat nay phu dinh nhung gi khiem khuyet o trong th\ic t�i thuong nghi�m ( tinh bat tat, tinh ca bi�t, tinh da the, tinh bat dinh ) , tuc, thau gom hay h9i nh�p nhung phlidng di�n nay CUa S\l khac bi�t vao trong S\l thong nhat "Cao hdn" cua ly tinh

• K{ch thuac d�o due h9c: S\t phe phan ban the h9c

luan lj va th\ic tien hanh d9ng cua phep bi�n chungkhi no ton vinh cai phu dinh Va quy gian S\i khac bi�tthanh S\i mau thuan Deleuze nhin thay tinh than

yeu la "xac dinh cac van de va the hi�n nang l\ic sangt�o va quyet dinh cua ta trong cac van de ay" (DR.268) Theo Deleuze, Uch SU khong tien len bang v�nd9ng bi�n chung cua s\i "phu dinh cua phu dinh" ma

36 • BUI YAN NAUON

bang vi�c "quyet dinh nhung van de va khang dinh

mau thuan se khong giai ph6ng du'Q'c cho nguoi bi

ap hue, trai l�i, n6 se bi ke m�nh SU dl)ng de bao v� nhung lQ'i ich cua minh khi toan quyen quyet dinh dau la nhungvan de quan tr9ng ( chang h�n, sl.j "mau thuan" giua lQ'i nhu�n va tien cong Se du'Q'C quyet dinh c6 lQ'i cho lQ'i nhu�n) Va day chinh la cho khac

chu tru'dng rang triet h9c bao gio ciing chi c6 m�t

"khi m9t hinh thai cua doi song da tro nen gia coi",

va, do do, chi c6 the thau hieu kinh nghi�m lich SU

h9c du'Q'c sinh ra la de doi m�t voi sl.j khac bi�t, va, qua sl.j doi m�t ay, du'a ra nhung cau tra loi sang t�o

ra Triet h9c khong b�n tam voi vi�c ((hoa giai vai hi�n

thtjc" cho bang phat kien nhung quan ni�m va nhang hinh thuc khac nhau cua stj hi�n hau se den trong tudng lai Chang h�n, ta se nhin xa h<)i nhu m<)t t�p hQ'p

1 Hegel: Cite nguyen ly cua tridt h9c phap quyJn, Loi t\fa, 22:

"V &i tu each la tu tuong v� th€ gi&i, tri€t h9c chi xuftt hi�n vao thoi di�m khi hi�n thgc da kinh qua hSt di�n trinh dao luy�n chinh minh

va d�t t&i tr�ng thai da hoan tit [ J Khi triSt h9c ve mau xam [ly

thuyStJ cua minh len tren mau xam (cua thµc t�iJ, thi m6t hinh thai

cua CU()C s6ng eta tr<Y nen gia c6i, va hinh thai Ay khong th� nao duqc lam cho tuai tre l�i bai mau xam len tren mau xam cua triSt

h9c ma chi c6 th@ duqc nhq,n thuc ma thoi: con chim cu cua [ nfr

thftn] Minerva chi b�t dftu dt canh luc hoang hon", Sdd, tr 88

TRO CHUY(N TRlrT HOC + 37

hi�n ban sac ca nhan; cJ day, khong con nhan m�nh den st;i doi l�p (giua ca nhan va t�p the, giua cong

(rhizomatic networks) vdQ't ra khoi nhung b<) may

dich cua Deleuze vua c6 tinh phe phan, vua co tinh sang t�o: phe phan nhung khai ni�m, tu tucJng, gia

st;i khac bi�t, st;i thong nhat truoc st;i da the, tinh pho bien truoc slj ca the h6a; dong thoi, sang t�o nhung khai ni�m, va thu nghi�m nhung hinh thai moi me cua kinh nghi�m cfing nhu nhung kha the khac bi�t

T 6m l�i, Deleuze muon phat trien m<)t "s-ieu hinh

xet nhu sieu hinh h9c ma muon cai bien truyen thong lau dai cua tu tucJng bi�n chung "da bi meo m6" thanh m9t "phep bifn chung cua nhang da the"' ( dialectique de multiplicites)

khong bi rdi tro' l<].i vao trong khuon kho "chung quyet" cua sieu hinh h9c? Trong khi Deleuze muon suy tlicJng

st;i khac bi�t-phi khai ni�m ma khong c6 cai phu djnh

dinh nhung khong-tht-toan-tht-h6a Cau hoi cua Derrida gQ'i l�i cau hoi co ban cua Heidegger ve kha the "vuQ't

38 • BUI YAN NAM �ON

qua" sieu hinh h9c chua, de co the gQ'i hung cho m9t triet h9c ve S\i khac bi�t ndi Gilles Deleuze?

5 Nietzsche va sieu hinh h9c

Van de duQ'c Martin Heidegger neu ra trong hai t�pbai giang day c9p ve Nietzsche ( 1936 / 1940) va sau d6,

la hai cong trinh noi tieng cua Eugen Fink ( 1905-197 5)

(Nietzsches Philosophie/Trie't h9c Nietzsche, 1960 va Spiel

gay anh hu&ng m�nh me cJ Phap, nhat la lu�n diem cua Eugen Fink bac l�i Heidegger khi cho rang: voi slj ly giai

ve moi quan h� gifia Ton t�i va slj Tr& thanh nhu la Tro

cua Sieu hinh h9c co truyen Lu�n diem nay cua Eugen

Fink, theo nh�n dinh cua A D Schrift (Nietzsche and

Truoc het, tuy qua gian luQ'c so voi CUQC doi manh li�t va bi trang cua Nietzsche, nhung cJ binh di�n thuan tuy ly thuyet, ta c6 the cho rang tu hieing cua Nietzsche

cuu, cai chet cua ThuQ'ng de va Sieu nhan, cung voi cai dang thuc ban the h9c can ban: Ton t�i = Gia tri V�y, quan h� giua Nietzsche va sieu hinh h9c nhu the nao?

cua Eugen Fink:

Sieu hinh h9c Tay phudng xuat phat tu nhung sv v�t dang ton t�i, tuc tu nhflng cai ton t�i da t�p, huu

TRO CHUY(N TRln HOC • 39

h�n va bi gioi h�n trong khuon kho khong gian va thoi gian, trong d6 c6 ban than ta Tu stj ton t�i ben trong the gioi ay, sieu hinh h9c d�t ra ban cau hoi:

ve slj ton tt;ii xet nhu stj ton t�i ( tuc quan h� cua ton

quan h� giua ton t9-i va stj tro thanh hay stj v�n d¢ng

va quan h� cua m9i cai v�n d¢ng); ve cai Ton t�i sieu vi�t, bat bien hay Huu the tai cao ( tuc nhu la thuoc do cua stj ton t9-i trong stj phan bi�t giua ton

cung la tinh khai mo cua ton t9-i hay mai quan h� ding thang giua ton t�i va tu duy ( tuc ve chan ly cua cai ton t�i va quan h� cua con nguoi voi chan ly)

N 6i don gian, bon chan troi nay cua stj ton t�i tuong

ungvoi ban sieu nghi¢m the' (Transzendentalien) nglJ'

tri bang nhieu each khac nhau trong triet h9c co d�i, trung d�i lan c�n d�i: ON, HEN, AGATHON, ALETHES (Hy L�p) hay ENS, UNUM, BONUM, VERUM (Latinh): Ton t�i, cai M<)t, cai Thi�n, cai Chan Cau hoi d�t ra: bon hQc thuyet cua Nietzsche c6 moi quan h� sau xa va n(>i t�i nao voi ban cau hoi sieu hinh hQC tren day? Phai chang trong no ltjc dao hoa sieu hinh hQc, ong van bi CQt ch�t trong khuon kho sieu hinh h9c?

Nietzsche cho cau hoi sieu hinh hQC ve cai ton t�ixet nhu cai ton t�i (ON/ENS): y chi quyen ltjc laton t� va hu VO trong stj thong nhat nguyen thuy cuav�n d¢ng Theo Nietzsche, khong c6 nhung stj v�t

40 • BUI YAN NAM SON

huu hc}n cung nhac, vi nhung gi thoc}t nhin nhu slj v�t ca bi�t, huu hc}n thi chi la m9t hinh thai tc}m thoi cua y chi quyen h.jc, m9t "dc}i luqng sue mc}nh" khong dung yen ma v�n d9ng Stj ton t�i cua m9i cai ton tc}i huu hc}n la slj pha huy khong ngung nhung gi6'i hc}n, nhung khong phai la slj thu tieu tuy�t doi slj gi6'i hc}n noi chung ma la slj chuyen dich cua m9i ranh gi6'i nhu la CUQC dau tranh lien tl;!C gianh quyen thong tri

N 6i ngan, cai hu VO ndi cai ton t�i khong duqc hieu nhu ranh gi6'i cua n6, ma nhu slj v�n d9ng va chuyen dich cua ranh gi6'i, nhu slj ngl_i tri cua cai khac bi¢t; slj khac bi�t ay phan doi Slj song, lc}i tiep tl;!C phu dinh cac ranh gi6'i va dua chung vao slj v�n d9ng

- H9c thuyetve St! quy hoi vinh cuu suy tudngve cai toanb9 v�n d¢ng cua ton tc}i (HEN /UNUM) Cai toan b9nay khong duqc hieu nhu tinh toan bQ ve khong gian,

khong phai la tong so m9i sl_i v�t Vi Nietzsche phunh�n nhung slj v�t co dinh, finh t�i, nen, vo'i ong, caitoan b(> kh6ng phai la tong the nhung slj v�t hi�n ton

Vi le slj v�t duQ'c ly giai chu yeu bang tinh v�n d9ngcua y chi quyen lljc, nen cai toan b9 cung phai duqc lygiai nhtt m9t toan b(> v�n d(>ng Cai toan b9 bao hamm9i v�n d9ng cua slj v�t va slj bien doi khong the densau dien trinh v�n d9ng cua nhung ranh gi6'i cua sljv�t: vo'i tu each la cai toan b9 thiti gian, cai toan b9 nayphai di tru6'c stj bien doi hen trong thoi gian Nhung,lam sao m9t cai thoi gian toan b9 lc}i co the di truo'cnhung thoi khoang? Quan ni�m thong thuong cua ta

ve thoi gian xem ban than thoi gian la khong hoan tat,

TRO CHUY(N TRIH HOC + 41

vi slj v�t van con tiep dien, thdi gian chua ket thuc, va tudng lai chua den Tuy nhien, tinh hinh se hoan toan khac neu mQi slj co ben trong thoi gian duQ'c nam lay

ve nguyen tac nhu la stj tai dien Bay gio, ta c6 the suy tlio'ng ve thdi gian nhu la cai toan b9: n6 khong con la m<;>t cai khong-ket thuc, con cho tlidng lai mang t:ii, trai 1�, n6 da la tat ca tudng lai Khi m9i cai ben trong

thoi gian deu la slj tai dien thi n6 se duQ'c ban than thdi gian vliQ't qua va bao ham

- V oi tu tu6'ng ve cai che't cua Thuqng de; Nietzschesuy tli6'ng van de to'n t<;ii va ve ngoai cua sieu hinh h9c.Ong chong L::ti quan ni�m ve tinh "ve ngoai" hay tinh

ao anh cua the gioi tran tQc so voi tinh dich thtjc cuam¢t the gioi sieu hinh h9c 6' dang sau V oi Nietzsche,cai ONTOS ON (Hy L�p: Ton t�i dich thtjc) khongphai la Y ni�m, khong phai la ThuQ'ng de, khong phai

la m<)t Huu the toi cao ( summum ens) gifi vai tro nhucai AGATHON/BONUM (S\i Thi�n toi cao) lamthuoc do cua v� v�t nfia Cai chet cua ThuQ'ng de conghia la phu nh�n slj khac bi�t gifia ton t� va ve ngoai

slj phan bi�t nay ( trong cac hinh thuc cua Platon,Kito giao va Kant), Nietzsche van con vuong vao sljphan bi�t ay, truoc het, trong chung mljc ong nhinton t�i trong vien tuqng cua gia tri, va thu hai, trongchung mljc ong khoi ph1.;1c slj phan bi�t nay tu hi�ntliQ'ng ngh� thwJt: Nietzsche xem mQi cai ton t� hfiuhc:tn deu la "nhung hinh thai cua y chi quyen ltjc, do

"nguoi ngh� si-nguyen thuy" - tuc doi song

Dionysos-1'2 • BUI YAN NAM iON

Apollon - t�o ra va lay di, kien t�o va pha huy

- Sau cung, la h9c thuyet ve Sieu nhan: - tat nhien day

khong phai la hinh anh meo m6 ve m9t con nguoimang ban tinh cua manh thu, trai l�i, la chinh connguoi hay nhan lo�i da thuc tinh sau khi bie't ve caichet cua ThuQ'ng de, ve y chi quyen ltjc va S\i quy hoi

vinh cuu, n6i khac di, chinh la cai ALETHEIA ( chan

d1;1ng nhfing khai ni�m truu tliQ'ng, trai l�i, phai bang

ve cai dang hi�n ton ma la cai nhin tham sau vao long

chang chi c6 thi ca m6'i phan nao the hi�n duQ'c Tuynhien, th�t ra y tlidng nay ding da c6 ndi Platon: caiDIALEGESTHAI - s\i doi tho�i cua linh hon v6'ichfnh minh - ciing la cai ARRHETON, cai bat-kha­thuyet ndi tham sau cua triet h9c Nhu the, ngay cakhi tu khudc khai ni�m suy ly va xem chan ly toi cao

la stj "trtjc nh�n", thi Nietzsche van con dung trenmieng dat cua truyen thong ma ong muon vu'.Q't qua

- Trong khi van con gan lien v6'i truyen thong sieu

hinh hQC trong bon "chan trdi" CUa ton t(:li: hli VO, S\i

nghia r<)ng hdn, van con la "tu binh" cua sieu hinh

N guon g6c cua dang thuc nay ciing tu Platon, d6

la cai AGATHON ( cai Thi�n) nhu la MEGISTON

TRO CHUY(N TRIO HOC • 43

MATHEMA (cai dang biet Ion nhat) Tuy nhien, ndi Platon, cai AGATHON khong phai la "gia tr(

ma la cai ban chat cua mQi y ni�m, tuc, la y ni�m

the duQ'c nh�n thuc, nen cai AGATHON con la cai EPEKEINA TES OUSIAS ( cai dung benkia ton t�i) M9i slj v�t sang len duoi anh sang cua AGATHON, nen moi slj v�t huu h�n, dung trong vung anh sang

ay, la "tot" hay "thi�n" theo m9t nghfa nao d6: cai

"tot" tro' thanh tinh chat sieu nghi�m cua cai dang ton t�i Phai cho den thoi c�n d�i - nhat la ndi Kant -cac tinh chat sieu nghi�m ay moi c6 m<)t quan h� tat

doi tu'.Q'ng Nho d6, Nietzsche moi c6 the suy tu6'ng

"cai tot" cua mQi v�t tu moi quan h� cua chung voi

con nguiti, tuc, moi c6 the xac dinh chung nhu la gia trt Cac gia tri khong ton t�i tv than, khong phai la thu<)c tinh co huu cua slj v�t, trai l�i chung bao gio ciing ton t�i cho m¢t chu the, tu'.dng ung voi vi�c

danh gia Vi le ban chat cua slj v�t, theo Nietzsche,

nay tien-gia dinh nhu' la nhfing dieu ki�n cho vi�c

quyen lljc tlj mang l�i phu'.dng huong va mvc dich

chi quyen ltjc - nhu la slj v�n d<)ng - xuyen tham va chi phoi m9i v�t Nhu the, dang thuc cua Nietzsche:

Ton t�i = Gia tri ke thua slj bien doi cua thoi c�n d�i

ve moi quan h� giua ON (ton t�i) va AGATHON (cai Thi�n) Voi Nietzsche, m9i gia tri deu ton t�i