Qua t�ng, trong trliong hQ'pnay, la mc;,t yeu to trong toan be;, h� thong nhung cung ung ho tliong, boi nglioi ta khong chi bieu t�ng nhau nhung v�tpham quy bau ma ca tri thuc, nghi le,
Trang 912 + BUI YAN NAM rnN
CON NGUOI:
QyENMA�
H Qi nghj the gi&i Ve triet hQC dU'Q'C to chU'C nam
nam m9t Ian, quy tv hang ngan triet gia tU' nhieu nU'&c Chu de chung cua h9i nghi Ian thU' 18 (1988, t9i Brighton, Anh) la "Quan ni�m triet hQc ve con ngU'ai", v&i cac de tai trong cac phien hQp toan the: con ngU'O'i nhU' la doi tU'qng cua triet h9c; con ngU'ai: ban tf nh, tinh than va c9ng dong; hi�n t9i va tU'O'ng lai cua loai ngU'O'i
Bon h9i nghi tiep theo c6 cac chu de chung lan h.iQ't nhu sau: h¢i nghi 19 (1993, Moskva - Nga): tu duy phi tuyen tinh; h¢i nghi 20 (1998, Boston - My): triet h9c giao d1;1c; h9i nghi 21 (2003, Istanbul - Tho Nh:i Ky): triet
Trang 14TRO rnunH TRl(T HO( + 17
ANNGUCUA
T rong quan h� giCi'a ngLI'O'i v&i ngU'O'i, qua t�ng
mang th�t nhieu dang ve: co the bang hi�n v�t, nhU'ng cung CO the la anh mat, nl.) CU'O'i, la SI/ chu y,
quan tam hay la t1nh yeu vo dieu ki�n: "T1nh da cho khong lay l�i baa giO'" (Xuan Di�u)
Vi�c bieu t�ng c6 the dien ra giua nhung nguoi xa le} hay n�c danh nhu trong hanh vi tudng te ho�c ca khi thi
an bat cau bao Nhung, la hi�n tu<Jng xa h<)i, bieu t�ng thuong mang ba yeu to: trao t�ng, tiep nh�n va dap t�ng,
Trang 1518 • BUI VAN HAM �ON
C.111 Clu'QC xem xet trong
m9t h� thong phuc hQ'p va
da di�n
Marcel Mauss ( 1872
- 1950), nha nhan hQc
va clan t9c h9c hang c1au
nguoi Phap, b�c thay cua
nhung ten tuoi lung darih
nhu Claude Levi-Strauss,
cong trinh kinh dien Lu�n ve' bie'u ti;ng ( 1925), da dva vaocac nghien CUU dan tQC chi, dan ta_vao CUQC du hanh th�t
ky thu cua hanh vi bieu t�ng tu nhung xa h9i co so, thongqua cac nen van minh co d�i (Hy - La, An D9, Trung Hoa,Giecmanh ) va tu d6, suy nghi ve nhung anh huong cuan6 den xa h9i hi�n dq.i Trang cac hinh thuc giao luu khongthong qua thi trtiong, c6 nhung b9 lq.c co so (nhti tren quandao Trobriand 6' Melanesie, chau Phi) su d1_1ng qua t�ngnhti phtiong ti�n cho mc;,t ffil_lC dich, a6 la tq.O ra Va duy tricac moi day lien ket xa hc;,i Qua t�ng, trong trliong hQ'pnay, la mc;,t yeu to trong toan be;, h� thong nhung cung ung
ho tliong, boi nglioi ta khong chi bieu t�ng nhau nhung v�tpham quy bau ma ca tri thuc, nghi le, nhay mu.a Maussg9i d6 la "h� thong cua nhfing cung ung toan di�n", hayg9n hon, sl.j t�n hien H� thong "t�n hien" bao ham banghfa Vl_l bat buc;,c: t�ng qua, nh�n qua ( S\;i tu choi dongnghia voi chia re, thu dich) va nhat la dap t�ng Tq.i sao phaidap t�ng? Day chinh la chia khoa bi m�t duy tri h� thong:qua t�ng chtia tach roi voi ngtioi t�ng, trai lq.i no mang m9tphan "linh hon" khien vi�c dip t�ng tro thanh m<;>t nghfa
Trang 18TRO CHUYIN TRl[T HO( + 21
on ngll'ai la thU'O'C do cua V9n v�t" - nh�n dinh
ay da xac l�p nen man nhan h9c "Thll'O'C do ay khong 6' nO'i con ngll'ai ma phai t1m 6' m9t the gi&i
ly tU'O'ng, VU'Q't len tren con ngll'O'i" - quan diem trai ngll'Q'C nay nang Cao kfch thU'O'C triet h9c CUa van
de "Hay dU'a the gi&i ly tll'6'ng ay xuong dat de con ngll'O'i hanh d9ng hgp d<;10 ly''- l�p trU'ang dung hoa nay mO' dU'ang cha man nhan h9c triet hQC
Co the n6i, ba each tiep c�n ay - tu thoi co dq.i Hy Lq.p !
- da xay dt;tng nen cai khung ly thuyet ban dau cho m9i travan ve con nguoi
Trang 2326 • BUI YAN NAM ION
CON NGUOI:
GrO'AHAI THE G1d1
T hong qua giao dvc va dao luy�n (paideia) de
lam "con ngU'O'i d(ch thlfc", do la di san l&n lao cua tU' tU'&ng Hy L9p Dung cam bat tay vao vi�c
de thau hieu m�t m9nh Ian m�t yeu cua con ngU'O'i,
do la tinh than La Ma Khau hi�u "Hay dam biet!" (Sapere aude!) cua tinh than nay se hoi sinh 6' thO'i C�n de;1i, sau m9t ch�ng dU'O'ng dai cua thO'i Trung co
va Phvc hU'ng
"Toi la con ngLPai"
Neu tu tuong Hy L�p noi tieng voi tu paideia (giao d1;1c, dao luy�n) thi van minh La Ma lung danh voi tu humanitas (nhan van) Khong con ddn thuan huong theo
Trang 2730 • BUI VAN HAM �OH
PHl)C HUNG:
C hau My dlf9'C kham pha May in dlfqc phat
minh (UQC each m,;mg tran ng�p tinh than sang
t90 trong van hoa, ngh� thu�t, trong van chU'O'ng
va khoa h9c Kien true, h(>i ho 9, am nh9c xac l�p nhfrng chuan ml)'c m&i me cho nhieu the ky ve sau Thai PhL:JC hU'ng vao cac the ky 15 va 16 a chau Au qua la mQt thO'i ky bat hu trong ljch SU' nhan lo9i
Tu m9t ke sung tin1 con nguoi chuyen minh de tro thanh chu the cua nh�n thuc, cong dan cua xa h9i va nhan each trong luan ly Tuy nhien, can l�t l�i m<)t vai trang ljch SU tntoc khi c6 the nh�n r6 slj chuyen bien l6'n lao ay
Trang 32TRO CHUY!H TRl[T HOC + 35
FLORENCIA:
CHIECNOI CUA PHl)C HUNG
trO' thanh Cong Cl;I de d�t l9i mQi van de, hU'&ngden nhfrng ben bO' m&i me VO'i nhfrng CUQC each m9ng trong kinh te, van hoa, ngh� thu�t Trong vong vai th�p ky, b9 ph�n tinh hoa van hoa da tien hanh m9t CUQC d9i canh tan ve mQi m�t Ben C9nh vung Flanders thu9c Hoa Lan, Florencia la chiec n6i cua thai d9i n/c r& ay: thai Pht;1c hlfng
Nhu,ng Bill Gates cua thai d�i
Bay la thoi d�i cua chu nghfa tu ban sd ky M9t CUQCc�nh tranh ac li�t giua cac quoc gia va do thi, giua nhung
Trang 34Giao hoang o Roma Nhung r6iJ
c6 le do can rut luong tam vi
nhung "phi Vl,l" mo amJ Cosimo
bo tien tui xay dl,tng nha tho San
Marco} nha tho San Lorenzo
Ding khen hon het la 6ng con
xay dt,ing thu' vi�n cong c()ng dau
tien cua chau Au va tro thanh nha
TRO (HUYlN TRlfl HO( + 37
'bao trQ' cho cac ngh� si va nhieu CosimodeMedici-BillGatesciothilPh\lhUllg
tai nang van hoa khic nhau Chau n9i cua ongJ Lorenzo
il Magnifico ("Lorenzo huy hoang") con Vll'.Q't ca ong rn)i
ve sl,i hao ph6ng va danh tieng Nguoi chau khong lam an lay lung nhu ong n<)i - nang ll,tc tai chinh cua nha Medici dang danxuong doc - nhung lc_1i thanh danh nhu' m<)t chinh khach va nha cai trt hang dau cua thoi Phl,lC hung Ong con du'Q'c yeu chuc;,ng nhu' la ke hao hoa, hang say da dau cho ngh� thu�t va khoa h9c Nha Medici cai tri Florencia bang nhung lien minh chfnh trt c6 mui "mua ban': Ben ngoai, Florencia la mc;,t nha nu'oc cc;,ng hoa voi ve clan chu, nhung ben trong la mc;,t do thi duQ'c dieu hanh theo kieu t�p doan tri cua tai phi�t Giau c6 va quyen 11,tc, d6 la d.c thu9c tinh quy tc;,c moi me va OQC dao cua giai doq.n nay Nhung, tang lop quy t9c dang bt thach thu'c truoc mc;,t the hjc q.nh tranh non tre M9t CUQC each mq.ng dang den gan:
Sl,l thang tien Cua gioi tu' San
Tu, san dang len
Yeu to quan tn?ng nhat cua thoi Ph1,1c hung chinh la tinh than c�nh tranh quyet thang Cac CUQC giao chien lien mien, cac lien minh thay doi xoanh xo�ch giua gioi
Trang 3740 t BUI VAH NAM �ON
Slf ra deli cua than V� nu - tranh Sandro Botticelli
CACDANHTAC
N gh� thu�t I� bU'c tranh phan anh tam thU'c con
ngLI'ai & moi thai d9i Khi cao trao Phvc hLI'ng chU'a dien ra, ngh� thu�t t9o h1nh & v va chau Au con dl)'a vao m�u ml)'c cua ngh� thu�t Byzantine & phfa dong La Ma, chu yeu & d9ng tLI'qng khac dU'c Kita vinh quang hay dau kho TLI'qng khac con rat SO'
sai, chU'a thay h1nh anh cua con ngU'ai tl)' nhien H1nh anh than linh con bat d9ng, tho cU'ng ChU'a the co cam giac khong gian trong loi the hi�n hai chieu nay Nhlfng, m9t CUQC each m9ng dang dan manh nha
Tw tranh kh�c d�n tac phim hc}i ho�
Nhung tranh tu'.Q'ng dau thoi Ph1 1c hung cua Cimabue,
Trang 38Duccio de Buoninsegna va Giotto
- trong d6 noi tieng nhat la tranh
Due M� va cic thien than ( 1280)
cua Cimabue - van con la sl;i sap xep
cic hinh tu'.Q'ng mc;,t each tinh t.].i,
bat dc;,ng Nhung, nhin ky, ta thay
cac duong net da bat dau mem m�i
hdn, giong con nguoi tlj nhien hdn
va bot dan tinh chat khac go Da c6
slj bien d(mg trong h9i hoc].: tu'.qng
khac dang chuyen minh thanh ho�
pham Tuy nhien, ngh� thu�t trong
TRO CHUY(N TRl[T HO( + 41
· d h ' · ' , - , Ouc M� voi cac thien than -tranh Cimabue.
gial Oq.n C uyen tlep nay van con
lay cac Slj k.i�n trong Kinh Thanh lam nguon cam hung chudq.O va du'.Q'c hieu nhu' cai d�p Ou'.Q'C V�t chat hoa de ngQ'i CaThuQ'ng de Ngh� thu�t chua c6 khong gian rieng cua n6
0 trong doi song the tl;lC, vi giao duong la ndi duy nhat decon nguoi c6 the g�p go va chiem ngu'.ong ngh� thu�t
Vang va khong gian
Vao sd ky Phl;lc hung (1400 - 1500), ngh� thu�t tq.o hinh bien doi sau sac, bat dau mang tinh ba chieu hien tht;ic Vang du'.Q'c SU dl.}ng r¢ng rai nhu' chat Heu trang tri
mang lc}.i ve 6ng a, huy hoang Cac khong gian dtiQ'C hinh thanh Phong canh duQ'c mo ta voi slj chinh xac theo kieu ch\lp anh Con nguoi bat dau mo ta thoi dq.i minh, va nhat
la ch:inh minh nhu la nhan v�t trung tam day kieu hanh Florencia la trung tam cua nhung y ttiong sang tc].O: Donatello voi nhung tac pham t<}O hinh b�c thay, gQ'i lc}.i mau mljc cua La Ma co dcJ.i; nghe thu�t trang tri n;tc ro
Trang 42Tudng David clla Michelangelo
TRO CHUY(H TRlfT HO( + 45
.ONG TROI CON
TREN�TDAT!
N hLJ' ta da thay, con ngLI'ai t�O'i Phl)C hu1ng tl/ tin
va tl/ giac (Phl)c hLJ'ng: troi d�y nhLJ' phU'Q'ng hoang, trang 30 ) HQ tl/ xem mlnh la ngu1ai ngh� sT, nha sang t�o, ke lam chu nhfrng nganh khoa hQC Va
ngh� thu�t HQ ham th1ch nhfrng tien b9 ky thu�t, luon quan sat, phan tkh mQi vi�c m9t each sac sao
va chi Ii
Mon giai phau h9c ra do'i giup con nguo'i hieu r6 ve than xac cua minh Phoi canh trung tam (trong hc;,i ho�) giup con nguoi nhin slj v�t tu the dung cua chu the Cai tran the va hoan canh song hi�n thl.jc d<,t nhien tro thanh
Trang 45van hoa (15 va 16) cua chauAu
"Ngh� si thAn thanh": m�u hinh ly tLP&ng
Neu the t1,1c hoa la tinh chat tieu bieu cua thoi dq.i nay, thi d�c diem lon nhat cua n6 la vi�c than thanh hoa con nguoi Marsilio Ficino:
"Con nguoi hau nhu c6 cung m9t thien tai sang tq.o nhu' dang sang the
va c6 the dvng nen ca troi dat neu
CO du'.Q'C trong tay dl,lng Cl,l Va chat Nha chinh lri, nha van, SU' hQC Machiavelli li�u sieu the gian Con ngu'.oi thvc te ciing dang lam nhu' the, tuy voi v�t li�u khac, nhung cung cung m9t trinh t\i': Nguoi "ngh� Sl than thanh" ( artifex divinus) chinh la "Thi en Chua theo mc;,t each nao d6, la dang sang the tren m�t dat'� nhu loi xung tl,lng cua Pico dell a Mirando la!
Bong thoi, con nguoi ciing y thuc du'.Q'C sue ffiq.nh cua gioi t\i nhien dang rang bu<)c chinh minh N6i nhu Machiavelli, "Con ngu'oi tha ho d�t nen nhung tam tham nhung khong the dut bo nhung duong ta" Vi the,Jesus va Socrates la mau hinh d<J.O due cua thoi Pht;1c hung: ca hai du'Q'C thong nhat l;�i nhu' la mau ffi\iC cho con ngu'.oi thoi
Trang 4750 • BUI VAH HAM IOH
Bile tranh mieu tel ccinh C Columbus tu bW nil hoang Tay Ban Nha len duilng tim dot moi
Bude vAo THOI CAN DAI
X a h9i Tay phU'O'ng bat dau do9n tuy�t v&i thai
trung co: khe U'O'C Xa h9i, chu quyen CUa nhan dan, tam quyen phan l�p, Sl/ tham gia dan chu cua m9i ngU'ai vao cac dinh che quyen ll)'c cCing nhU' cac tuyen ngon ve nhan quyen va dan quyen danh dau m9t bU'&c ngo�t lich sU'
Nhung, d6 la m<)t ch�ng du6'ng dai suot bon the ky, neu tinh tu khoi dau th6'i Ph1.,1c hung cho den d<J.i each m<J.ng Phip
Cac thai ky cua c�n d�i
Phan ky lich SU la cong vi�c cua cac SU gia, xuat phat tu nhu cau phan lo<}i va gioi h<}n doi tliQ'ng nghien cuu, vi the,
Trang 4952 • BUI YAN HAM �ON
Tay Ban Nha tu dau the ky 15 lam thay doi hinh anh ve qua da\ cung voi phong trao cai each ton giao tu 1517 pha va sl,i thong nhat cua Giao h9i Kita giao phuong Tay trung
CO: do la ba Sl,i phat trien CO lien quan ch�t che voi nhauJ
dua chau Au buoc vao thoi c�n d�i Voi chu nghia nhan van cua thoi Phl,lC hung khoi phvc d.c gia tri cua van hoa co d�i Hy - La, m9t hinh anh moi me ve
Johannes Gutenberg viii phat minh Ion cho nhon loQi: chiec may in con ngu'oi ca nhan hj
quyet da ra doi Nhu da biet, dong dao cac h9c gia Hy L�p
da tr6n ch�y sang Y vao nam 1453 sau khi thanh Constantinople bi de che Ottoman chinh phvc da mang theo nhung di san quy bau cua van hoa co d�i tu'ong da that truyen Nho do, the gioi Tay phuong dinh huong theo cac n9i dung va hinh thuc co d�i trong triet h9c, van chuong, h(>i ho�, t�o hinh va kien true Cung voi thoi gian
ay, vi�c tich luy va lan truyen tri thuc du'.Q'c gia toe m�nh
me chu'.a tung co nhovi�c phat minh ra may in cua Johannes
cho m9t sv ki�n chan d(>ng: phong trao cai each ton giao cua Martin Luther Nam 1517, Martin Luther cong b6 95 lu�n de, nho dva vao vi�c nghien cuu Kinh Thanh tu ngu6n tieng Hy L�p va Hebro, tuc dl;ia vao nhung c6ng trinh nghien cuu cua cac nha nhan van chu nghia tru'oc do m<;>t the ky Martin Luther cung dich Kinh Thanh sang tieng Due, va, nho may in, lan truyen r6ng rai trong xa h(>i
Trang 52TRO CHUY!N TRlfr HOC + 55
Phong each Roboco trong mQt nha thd flue
BUC TRANH VAN H6A
THOICANDAI
T hO'i c�n d�i khong chi la b� phong tl/ nhien cho
thCYi hi�n dc;ii (ke tlf sau dc;ii each m9ng Phap) v&i tU' each mc)t thCYi ky ljch SU' di trU'O'C Ve nhieu m�t, nhat la tLI' tU'6'ng, van h9c, ngh� thu�t, thCYi c�n d9i d9t t&i mll'c de) "kinh dien" ma the ky 20, v&i nhieu
no llfc each tan, van khong d@ dang VU'9't qua noi Th�t kh6 giai thich tr9n v�n ly do cua m(>t thanh tl;iu van hoa d9c sang nhu the Va d6 cung la manh dat mau mo
de nhung nh�n thuc moi me Ve COll ngtioi dtiQ'C gieo mam vanayno
Cong nghi�p hoa va van hoa
ft c6 thoi dc}.i nao giup ta thay r6 slj gan b6 m�t thiet
Trang 5356 • BUI YAN NAM rnN
giua kinh te va van hoa nhu thoi c�n d�i Chinh the quan chu chuyen che gan lien voi hinh thuc kinh te tr9ng thudngJboi nha nu'oc chuyen che tien hanh chinh sach cliong qu6c
Va cac quan h� OOi ngo�i chu yeu dlja VaO Cong C1:} thu'dng m<;1i va cong nghi�p Tien trinh cong nghi�p hoa co st;i thay
cua James Watt vao the ky 18 May hdi nuoc khong chi lam dao l<)n toan b<) phudng thuc san xuat, nhat la trong cong nghi�p sat thep, ma ca h<;1 tang giao thong nho du nh�p h� thong tau hoa va duong sat, bat dau o m.toc Anh vao nam
1825 voi George Stephenson C6 the n6i, vi�c ra doi h� thong duong sat da ket thuc giai do<?-n sd ky de di vao thtnh
ky cua thoi c�n d<;1i
Barack va Rococo
Cung di�n Versailles (phong each Baroque)
Ngh� thu�t cho ta thay duQ'c so thich cua thoi d<;1i, hinh anh con nguoi Ian nhung d�c diem cua xa h9i
va quan ni�m ve xa h(>i cua m9t thoi ky lich SU nhat dinh Sau thoi Ph1:1c hung, phong each ngh� thu�t chu yeu cua tho'i c�n d<;1i la Baro ck va Rococo, hai ten g9i duqc hinh thanh tu cuoi the
ky 19 (1880) boi Jacob Burkhardt , nha Iich SU van hoa Phong each Baro ck ( 1600 - 1770) gan lien voi st;i Ion m<;1nh cua nen quan chu chuyen che va phong trao phan - cai each ton giao, nham bieu dliong sue m�nh va uy the cua the ltjc moi Phong each Baro ck xoa b6 khoang each giua cac I0<;1i
