Trong thời hiện đại của nền khoa học kỹ thuật đã và đang đem lại cho con người nhiều thành tựu trong nhiều lĩnh vực trong đời sống như công nghiệp, nông nghiệp, y học,… Việc tìm ra và phát triển năng lượng hạt nhân là một bước tiến lớn của nhân loại, giúp ích rất lớn cho sự phát triển của con người. Tuy nhiên bên cạnh sự phát triển này là sự tác động không nhỏ đến môi trường sống của các sinh vật trên thế giới. Trong đó, nguy hiểm nhất là rò rỉ phóng xạ ra môi trường sống. Bảo đảm an toàn bức xạ được cơ quan quản lý nhà nước đảm bảo về an toàn và kiểm soát bức xạ là sự cần thiết khi tiến hành công việc bức xạ; đưa ra giải pháp tối ưu về việc bảo đảm an toàn bức xạ; xác định các điều kiện bảo đảm an toàn cho nhân viên bức xạ, dân cư khu vực có cơ sở bức xạ và môi trường trong mức giới hạn cho phép về an toàn bức xạ. Thủ tục xây dựng phải bảo đảm an toàn bức xạ và các mức giới hạn cho phép về an toàn bức xạ do Chính phủ quy định. Tuy nhiên, trong quá trỉnh vận hành, làm việc thì không thể nào hoàn toàn tránh được những vấn đề gặp sự cố, tai nạn và ngay cả khi thiếu trách nhiệm trong công việc dẫn tới những hậu quả khó lường sau này. Nhưng xảy ra những vấn đề nguồn phóng xạ thì hậu quả càng nguy hiểm hơn không chỉ vấn đề tổn thất tài sản mà còn ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe của con người. Nên qua những sự cố về hạt nhân cụ thể tại Việt Nam, chúng ta cần phải nhìn nhận, rút ra bài học kinh nghiệm một cách nghiêm túc để làm sao có thể giảm tối đa tổn thất về người và của. Là một sinh viên khoa Vật lý học trường Đại học Sư phạm TP. Hồ Chí Minh nay em xin chọn và thực hiện đề tài: “Trình bày về các sự cố tai nạn hạt nhân ở Việt Nam. Qua đó rút ra bài học kinh nghiệm trong công tác an toàn bức xạ tại nước ta” để từ đó có thể đưa ra được ý kiến của cá nhân mình trong việc đảm bảo an toàn bức xạ qua những sự cố hạt nhân tại Việt Nam.
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ
MINH KHOA VẬT LÝ
TIỂU LUẬN KẾT THÚC HỌC PHẦN AN TOÀN BỨC
XẠ
Trình bày về các sự cố tai nạn hạt nhân ở Việt Nam Qua đó rút
ra bài học kinh nghiệm trong công tác an toàn bức xạ tại nước ta
GVBM: Trương Trường Sơn
Sinh viên thực hiện: Vũ Nhật Quang MSSV: 44.01.105.049
Trang 2Mục lục
Trang 3Lời mở đầu
Trong thời hiện đại của nền khoa học kỹ thuật đã và đang đem lại cho con người nhiều thành tựu trong nhiều lĩnh vực trong đời sống như công nghiệp, nông nghiệp, y học,… Việc tìm ra và phát triển năng lượng hạt nhân là một bước tiến lớn của nhân loại, giúp ích rất lớn cho sự phát triển của con người Tuy nhiên bên cạnh sự phát triển này là
sự tác động không nhỏ đến môi trường sống của các sinh vật trên thế giới Trong đó, nguy hiểm nhất là rò rỉ phóng xạ ra môi trường sống
Bảo đảm an toàn bức xạ được cơ quan quản lý nhà nước đảm bảo về an toàn và kiểm soát bức xạ là sự cần thiết khi tiến hành công việc bức xạ; đưa ra giải pháp tối
ưu về việc bảo đảm an toàn bức xạ; xác định các điều kiện bảo đảm an toàn cho nhân viên bức xạ, dân cư khu vực có cơ sở bức xạ và môi trường trong mức giới hạn cho phép về an toàn bức xạ Thủ tục xây dựng phải bảo đảm an toàn bức xạ và các mức giới hạn cho phép về an toàn bức xạ do Chính phủ quy định
Tuy nhiên, trong quá trỉnh vận hành, làm việc thì không thể nào hoàn toàn tránh được những vấn đề gặp sự cố, tai nạn và ngay cả khi thiếu trách nhiệm trong công việc dẫn tới những hậu quả khó lường sau này Nhưng xảy ra những vấn đề nguồn phóng xạ thì hậu quả càng nguy hiểm hơn không chỉ vấn đề tổn thất tài sản mà còn ảnh hưởng rất lớn đến sức khỏe của con người Nên qua những sự cố về hạt nhân cụ thể tại Việt Nam, chúng ta cần phải nhìn nhận, rút ra bài học kinh nghiệm một cách nghiêm túc để làm sao có thể giảm tối đa tổn thất về người và của Là một sinh viên khoa Vật lý học trường Đại học Sư phạm TP Hồ Chí Minh nay em xin chọn và thực hiện đề tài: “Trình bày về các sự cố tai nạn hạt nhân ở Việt Nam Qua đó rút ra bài học kinh nghiệm trong công tác an toàn bức
xạ tại nước ta” để từ đó có thể đưa ra được ý kiến của cá nhân mình trong việc đảm bảo
an toàn bức xạ qua những sự cố hạt nhân tại Việt Nam
Trang 4CHƯƠNG 1 ẢNH HƯỞNG CỦA BỨC XẠ
1.1 Ảnh hưởng của bức xạ tới môi trường
Chất phóng xạ trong môi trường có nhiều dạng như dạng lỏng, rắn, khí Khi không cẩn thận, các chất phóng xạ rò rỉ ra bên ngoài môi trời gây nên ô nhiễm phóng xạ trong môi trường Những chất phóng xạ này nếu không được những dụng cụ chuyên dụng thì rất khó có thể biết được rằng chất đó đang phát ra các tia phóng xạ với năng lượng cao
Từ đó các chất phóng xạ có mặt trong đất, nước, không khí, sinh vật
Bụi phóng xạ có mang theo rơi xuống các đồng cỏ và thấm vào đất canh tác rồi bị gia súc ăn phải Sau đó con người lấy thịt từ đàn gia súc đó dẫn tới các chất phóng xạ theo thịt vào bên trong con người
Các hạt phóng xạ hình thành được tung vào khí quyển, bị mưa, gió kéo theo sự phán tán trong khí quyển rồi rơi xuống mặt đất Gây ra những loại cây đột biến, chết cây cối Các chất phóng xạ này theo dòng nước đổ ra biển gây hại cho các sinh vật biển như
cá, phù du biển, san hô…
1.2 Ảnh hưởng của bức xạ tới con người
Những chất phóng xạ này khi vào cơ thể người cũng là hiện tượng ô nhiễm phóng
xạ Khi lượng chất phóng xạ thoát ra khỏi những nhà máy, lò phản ứng và cả việc khai thác các khoáng sản đất hiếm ra môi trường bên ngoài cũng được gọi là tình trạng ô nhiễm chất phóng xạ
Khi con người bị tác động bởi các bức xạ ion ở mức thấp thì việc gây hại không thể nhận biết ngay được, phải sau một thời gian các biểu hiện của căn bệnh mới xuất hiện Tuy nhiên, khi chiếu lên cơ thể một liều lượng rất lớn thì chỉ sau 7 đến 10 ngày sẽ xuất hiện những dấu hiệu của căn bệnh đó Căn bệnh nguy hiểm nhất đó chính là các bệnh ung thư
Các chất phóng xạ trong môi trường có rất nhiều con đường để xâm vào trong cơ thể con người Từ đó gây ra những nguy hiểm đến sức khỏe con người, gây ra những căn bệnh quái ác, các dị tật bẩm sinh, các căn bệnh khó trị và nguy hiểm nhất là có thể gây chết người Nhiễm bẩn phóng xạ có thể tồn tại trong dạng lỏng, khí hay dạng bột (hoặc bụi) và chất phóng xạ này có thể xâm nhập vào cơ thể bằng một vài cách Bốn con đường xâm nhập là:
‒ Hô hấp - bụi, khí
‒ Ăn uống
‒ Xâm nhập qua vết thương hở
‒ Hấp thụ qua da
Nếu chất phóng xạ bị phát tán ra môi trường sẽ có rất nhiều chất gây hại cho cơ thể con người nhưng hai chất gây nguy hiểm nhất là I-131 và Cs-137 I-131 với nồng độ cao khi
đi vào cơ thể sẽ tích tụ trong tuyến giáp trạng (là một tuyến nội tiết quan trọng trong cơ
Trang 5thể, nằm phía trước cổ) lâu ngày sẽ gây ung thư tuyến giáp trạng I-131 có thời gian bán hủy ngắn (trong vòng một tuần) nên khoảng 20 ngày có thể tan hết trong không gian Chất Cs-137 phát ra các tia Gamma có thời gian bán hủy dài (nhiều chục năm vẫn còn trong môi trường) và tác dụng đến nhiều cơ quan chức năng trong cơ thể như gây ung thư máu (hay còn gọi là bệnh bạch cầu) và ung thư xương, làm cho cấu tạo của DNA bị hư hại hoặc bị phá hủy, từ đó gây đột biến DNA Dạng đột biến này rất có tác hại đối với cơ thể trẻ em Người mẹ đang mang thai bị đột biến DNA khi sinh con dễ bị dị dạng, quái thai, chậm phát triển trí nhớ… Đặc biệt nguy hiểm là đột biến DNA mang tính chất di truyền và gây hậu quả lâu dài cho thế hệ tương lai
Triệu chứng Liều chiếu (Sv) Thời gian khởi phát
Buồn nôn, biếng ăn, ỉa chảy 1 -2 Vài giờ đến 2 ngày
Nôi ban đỏ ở da 6 2 – 3 tuần
Rụng lông, tóc 3 2 – 3 tuần
Sạm dạ 10 – 15 2 – 3 tuần
Tróc da (khô) 15 2 – 4 tuần
Tróc da (ướt) 20 – 25 2 – 4 tuần
Hoại tử bức xạ 50 Nhiều tuần – nhiều năm
Bảng 1 Các triệu chứng gây haị cho con người
Trang 6CHƯƠNG 2 AN TOÀN BỨC XẠ
2.1 An toàn hạt nhân, sự cố hạt nhân và phóng xạ
An toàn hạt nhân là bao gồm các hành động nhằm ngăn chặn các sự cố bức xạ và hạt nhân hoặc để hạn chế hậu quả do các sự cố này gây ra An toàn hạt nhân áp dụng cho các nhà máy điện hạt nhân cũng như tất cả các cơ sở hạt nhân khác và còn bao gồm cả việc vận chuyển vật liệu hạt nhân, sử dụng và lưu giữ các vật liệu hạt nhân để sử dụng trong ngành y tế, ngành điện lực, ngành công nghiệp và quân sự Ngành công nghiệp điện hạt nhân đã, đang, sẽ tiếp tục chú trọng nâng cao độ, cải thiện an toàn và hiệu suất của các lò phản ứng hiện có và đã đề xuất nhiều mẫu thiết kế lò phản ứng tiên tiến với mức độ an toàn hơn
Lượng phóng xạ được đo bằng đơn vị Sievert – Sv (là đơn vị theo tiêu chuẩn đo lường quốc tế - SI, đặt theo tên nhà khoa học người Thụy Điển Rolf Sievert) Để theo dõi chính xác lượng phóng xạ, người ta thường sử dụng đơn vị milliSieverts – mSv hoặc microSieverts - µSv
2.2 Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA)
Theo IAEA, an toàn hạt nhân là việc đạt được các điều kiện vận hành hợp lý, ngăn ngừa tai nạn hay giảm thiểu hậu quả tai nạn, bảo vệ người vận hành, người dân và môi trường xung quanh bởi những nguy hiểm về bức xạ Cơ quan năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) phối hợp với các nước thành viên và nhiều đối tác trên toàn thế giới để thúc đẩy các công nghệ hạt nhân an toàn, tin cậy và hòa bình IAEA đề xuất các tiêu chuẩn về an toàn, khuyến khích phát triển năng lượng hạt nhân và cũng giám sát việc sử dụng hạt nhân; đây là tổ chức duy nhất trên toàn cầu 14 giảm sát ngành công nghiệp năng lượng hạt nhân nhưng cũng phải kiểm tra sự tuân thủ Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT) Đây là cơ quan đầu ngành xử lý bức xạ ion hóa và không ion hóa và xuất bản tài liệu liên quan đến chống bức xạ
2.3 Các quy định an toàn phóng xạ tại Việt Nam
Theo Luật Năng lượng Nguyên tử Việt Nam (điều 3), an toàn hạt nhân là việc thực hiện các biện pháp nhằm ngăn ngừa sự cố, hoặc giảm thiểu hậu quả sự cố do thiết bị hạt nhân, vật liệu hạt nhân gây ra cho con người và môi trường xung quanh, đặc biệt là sự phát tán các chất phóng xạ ra môi trường trong mọi tình huống
Trách nhiệm quản lý nhà nước trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử
Chính phủ thống nhất quản lý nhà nước trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử
Bộ Khoa học và Công nghệ chịu trách nhiệm trước Chính phủ thực hiện quản lý nhà nước trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử
Trang 7Bộ, các cơ quan ngang bộ trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình thực hiện quản
lý nhà nước trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử theo phân công của Chính phủ
Uỷ ban nhân dân tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương (sau đây gọi chung là cấp tỉnh) thực hiện quản lý nhà nước trong lĩnh vực năng lượng nguyên tử theo phân cấp của Chính phủ
Cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ có trách nhiệm giúp Bộ trưởng thực hiện các nhiệm vụ, quyền hạn sau đây:
Xây dựng dự thảo văn bản quy phạm pháp luật về an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân;
Tổ chức việc khai báo chất phóng xạ, thiết bị bức xạ, vật liệu hạt nhân, thiết bị hạt nhân
và việc cấp giấy phép tiến hành công việc bức xạ theo thẩm quyền;
Thẩm định và tổ chức thẩm định an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân;
Kiểm tra, thanh tra và xử lý vi phạm về an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân, tạm dừng công việc bức xạ theo thẩm quyền; kiến nghị cơ quan nhà nước có thẩm quyền tạm dừng vận hành lò phản ứng hạt nhân nghiên cứu, vận hành nhà máy điện hạt nhân khi phát hiện các yếu tố không an toàn;
Tổ chức thực hiện hoạt động kiểm soát hạt nhân theo quy định của pháp luật;
Tham gia ứng phó sự cố bức xạ, sự cố hạt nhân theo thẩm quyền;
Xây dựng và cập nhật hệ thống thông tin quốc gia về an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân;
Tổ chức và phối hợp tổ chức việc đào tạo, bồi dưỡng, hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ
về an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân;
Tổ chức thực hiện hoạt động hợp tác quốc tế về an toàn bức xạ, an toàn hạt nhân
Trang 8CHƯƠNG 3 CÁC TAI NẠN HẠT NHÂN TẠI VIỆT NAM
23.12.2003: Nhà máy xi măng Việt Trung
Công ty Cổ phần Xi măng Việt Trung (thôn Cổ Động, xã Thanh Hải, huyện Thanh Liêm, tỉnh Hà Nam) là một đơn vị sản xuất xi măng theo công nghệ lò đứng, dây chuyền sản xuất đồng bộ được nhập khẩu từ Trung Quốc Dây chuyền sản xuất này có sử dụng nguồn phóng xạ Cs - 137 để đo và phục vụ việc xả tự động clinke Nguồn phóng xạ Cesium Cs -137 này là một thành phần quan trọng nhất của một bộ phát tia gamma được dùng để đo mức Clinke phục vụ việc xả tự động Nguồn Cs -137 có chu kỳ bán rã 30,17 năm (dài gấp hơn 5 lần chu kỳ bán rã của Co-60) và phát tia gamma với năng lượng 0,6617 MeV (bằng ½ năng lượng bức xạ của Co-60) Ngày 23.12.2003, nguồn phóng xạ nói trên của công ty đã bị mất Hộp chứa nguồn phóng xạ nói trên được sản xuất năm 1990 tại nước Nga, có dạng hình hộp chữ nhật với kích cỡ (100 x 120 x 100) mm Vỏ ngoài hộp được sơn màu ghi xám, cả ba mặt hộp đều có ký hiệu phóng xạ
Hình 1 Nguồn phóng xạ bị thất lạc tại Nhà máy thép Pomina 3, Bà Rịa - Vũng Tàu
Ngoài ra còn hộp bảo vệ an toàn bao bọc hộp chứa nguồn phóng xạ khi không sử dụng
có 5 mặt với kích thước khoảng (200 x 200) mm Vỏ ngoài là một lớp tôn đen sơn màu nâu chống gỉ, bên trong thành hộp có bọc tấm chì bốn mặt dày khoảng 5-6 mm Riêng hộp bảo vệ an toàn này có trọng lượng khoảng 5-7 kg Sau khi phát hiện bị mất hộp chứa nguồn phóng xạ phát tia Gamma nói trên, Công ty đã thực hiện ngay các thủ tục: Lập biên bản và tổ chức tìm kiếm trong toàn Công ty Lập công văn báo cáo với Cơ quan Công an Phường Tân Hoà, Công An thị xã Hoà Bình Đến 17 giờ chiều 13/8, tức một
Trang 9tuần sau khi phát hiện mất nguồn phóng xạ, Công ty có báo cáo gởi cho Cục Kiểm soát
và An toàn bức xạ thuộc Bộ KH&CN Nhưng cho đến nay các cuộc tìm kiếm đều không mang lại kết quả và nguồn phóng xạ cho đến nay vẫn được xem là bị mất
Cho đến nay, việc tìm kiếm, thu hồi nguồn phóng xạ này vẫn chưa đạt kết quả Theo báo cáo của đoàn khảo sát, tìm kiếm nguồn trong các ngày 7 và 8.7.2004, nguồn phóng xạ không còn được cất giấu trong khu vực nhà máy của công ty và các khu vực lân cận; môi trường tại các khu vực đó và 9 cơ sở thu mua phế liệu kim loại, sản xuất, chế biến sắt thép tại huyện Thanh Liêm chưa bị nhiễm bẩn phóng xạ
26.5.2004: Viện Công nghệ Xạ hiếm (Hà Nội)
Ngày 26.5.2005, tại Viện Công nghệ Xạ hiếm (ở giữa nội thành Tp Hà Nội) thuộc Viện Năng lượng Nguyên tử Việt Nam (trực thuộc Bộ KH&CN), trong quá trình sửa chữa tại Viện Công nghệ Xạ hiếm Hà Nội, ngày 26.5.2004 một công nhân đã lấy trộm một chiếc hộp sắt đem bán cho cửa hàng phế liệu trên đường Bạch Đằng (Hà Nội) Chiếc hộp sắt chứa đồng vị phóng xạ Europium Eu-152 Một lượng đồng vị phóng xạ Eu-152 ở dạng bột trắng chứa trong hộp sắt, có hoạt độ phóng xạ 14 mili Curi, khối lượng 54,8 mg và được sản xuất tại Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt vào tháng 10.1995
Chiếc hộp chứa phóng xạ Eu-152 trên đã bị đập vỡ ra để lấy phế liệu Tiếp theo, một cơn mưa xảy ra ở khu vực này kéo theo và làm tiêu tán lượng phóng xạ Eu-152 Nhận được thông tin xảy ra ở Viện Công nghệ Xạ hiếm, Bộ KH&CN đã chỉ đạo các đơn vị trực thuộc phối hợp với Cục Bảo vệ An ninh Kinh tế (Bộ Công an) xác định đối tượng lấy cắp hộp sắt Đồng thời các đơn vị kỹ thuật của Viện Khoa học và Kỹ thuật hạt nhân, Viện Viện Công nghệ Xạ hiếm, Viện NLNT Việt Nam và Cục Kiểm soát & An toàn bức xạ hạt nhân đã tiến hành đo đạc và đánh giá độ nhiễm bẩn môi trường tại địa điểm rò rỉ nguồn phóng xạ là không đáng kể…Từ đó đến nay, sau hơn 1 năm, vẫn không có dấu vết gì thêm về nguồn phóng xạ bị mất cắp và “không thu hồi lại được” này
9.2014: Công ty Apave
Người dân TP.HCM từng có một phen hốt hoảng khi hay tin một nguồn phóng xạ chứa đồng vị Ir-192 bị mất cắp vào tháng 9.2014 Một thiết bị chụp ảnh với nguồn phóng xạ Iridium Ir-192 có hoạt độ 42,45 Curie (Ci) của Công ty Apave bị mất cắp trong nhà trọ có địa chỉ số 521/67/60A, đường Nguyễn Đình Khơi, Phường 4, Quận Tân Bình, Tp.Hồ Chí Minh Nguồn phóng xạ này được sử dụng trong một thiết bị chụp ảnh xuyên thấu của công ty Apave
Trang 10Hình 2 Thiết bị chụp ảnh xuyên thấu có chứa chất phóng xạ, được Sở Khoa học và Công
nghệ TP.HCM cung cấp để kêu gọi tìm kiếm sau khi bị mất cắp.
Sau 6 ngày truy tìm, từ nguồn tin của quần chúng, thiết bị được phát hiện tại một phòng trọ nằm trong hẻm 111 đường Vườn Lài, phường Phú Thọ Hòa, quận Tân Phú, TP.HCM May mắn là nguồn phóng xạ vẫn giữ nguyên, chất đồng vị phóng xạ nguy hiểm Iridium Ir-192 vẫn nằm nguyên trong hộp đựng bảo vệ bằng kim loại nặng, chưa tác động đến những người tiếp xúc Các cơ quan chức năng đã phong tỏa, thu hồi được thiết bị an toàn trong sự mừng vui của hàng nghìn người dân xung quanh
Theo lời khai của hai kẻ trộm thiết bị chứa chất phóng xạ, do tưởng là máy bơm nước nên trộm về bán lấy tiền Sau khi đem bán tại một vựa phế liệu gần nhà mà không được giá thì cả hai mang về lại phòng trọ cất giấu
3.2015: Nhà máy Xi măng Pomina 3
Về vụ mất nguồn phóng xạ gần đây nhất ở Nhà máy thép Pomina 3 - chi nhánh của POM
ở Bà Rịa-Vũng Tàu, các con số về ngày và thậm chí cả về tháng bị mất đều chưa biết thật chính xác Chỉ biết nguồn có thể mất vào tháng 11 năm 2014 (và cũng không loại trừ xảy
ra trước đó nữa, tận tháng 9/2014) nhưng mãi đến ngày 25/03/2015 Ban Tổng giám đốc Nhà máy thép Pomina 3 - chi nhánh của POM mới biết tin về việc nguồn phóng xạ bị mất cắp trong kho lưu giữ và ngày 1/4/2015 mới báo lên Sở Khoa học & Công nghệ và Công
an tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu Như vậy, thời gian từ khi mất nguồn cho đến nay có thể lên đến 3-4 tháng hay thậm chí có thể đến cả nửa năm