Thuyet minh ve hau dong

- Đạo Mẫu ẩn chứa những giá trị văn hoá nghệ thuật dân tộc rất phong phú : kho tàng truyền thuyết, thần tích, huyền thoại về các thần linh, các hình thức diễn xướng với âm nhạc, ca hát[r]

Trường ĐH Sư phạm Hà Nội 2

Khoa: Ngữ Văn

Nghi lễ hầu đồng trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt

Nhóm 3 – K43C

Lý do lựa chọn đề tài

• Thờ Mẫu là tín ngưỡng có từ lâu đời, nhằm mục đích tôn thờ

những người phụ nữ có công trong việc sáng tạo, bảo trợ, che chở cho cuộc sống của con người Tín ngưỡng thờ Mẫu đã thực sự trở thành một nhu cầu không thể thiếu trong đời sống tâm linh của nhiều người Việt Nam từ xưa đến nay.

• «Hầu đồng» là nghi lễ độc đáo trong tín ngưỡng thờ Mẫu, nhằm tái

hiện lại hình ảnh của các vị Thánh thông qua thân xác của các Ông đồng, Bà đồng để phán truyền, chữa bệnh, ban lộc cho các tín đồ đạo Mẫu và bách gia trăm họ Nó đã xuyên suốt dòng thời gian lịch sử để lưu giữ tinh hoa của một tín ngưỡng bản địa, chảy trong lòng nhiều người dân gửi gắm niềm tin nơi cửa Mẫu

N i dung thuy t t ộ ế rình

• 1 Đạo thờ Mẫu của người Việt

• 2 Nghi lễ hầu đồng trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt

1 Đạo thờ Mẫu của người Việt

1.1 Nguồn gốc của đạo thờ Mẫu

1.2 Điện thần thờ Mẫu

1.3 Ý nghĩa của việc thờ Mẫu

- Đạo Mẫu chính là nét đẹp văn hóa mang đặc trưng của dân tộc cần được bảo tồn và phát

triển.

- Tuy nhiên, có những quan niệm cho rằng đạo Mẫu gắn liền với mê tín dị đoan và những động

cơ không lành mạnh đã gây nên những vấn

nạn xấu ảnh hưởng đến đạo Mẫu.

1.1 Nguồn gốc đạo thờ Mẫu

- Vượt qua giai đoạn nguyên thủy lúc người Việt

còn thờ các lực lượng tự nhiên cho đến giai đoạn thờ thần linh nhân dạng, thì ngay từ đầu

đã ra đời một đối tượng thờ đáng quan tâm nhất là bà mẹ quyền năng. 

- Theo thời gian, khái niệm ‘‘Thánh Mẫu’’ được

mở rộng để bao hàm cả các nữ anh hùng trong dân gian với vai trò người bảo hộ hoặc trị bệnh Những nhân vật lịch sử này được kính trọng, tôn thờ và cuối cùng được thần thánh hóa để thành một trong các hiện thân của Thánh Mẫu

Tượng thờ các nữ thần Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện

- Trong vốn huyền thoại và truyền thuyết của Việt Nam thì các vị nữ thần gắn liền với việc tạo lập bản thể của vũ trụ, như nữ thần mặt trời hay nữ thần mặt trăng và các hiện tượng như  mây, mưa, sấm, chớp cũng được thần thánh hóa và mang tính nữ Các vị nữ thần kể trên từ bao đời nay đã được nhân dân ta tôn làm Thần, Thánh và được Triều đình ban sắc phong là Thượng đẳng thần, là Thành hoàng của nhiều làng.

- Những câu chuyện truyền thuyết có sự thêu dệt hoang đường, nhưng lại là thực tế hiển nhiên giúp ta hiểu rõ vai trò và vị trí hết sức to lớn của người phụ

nữ Việt Nam trong lịch sử dựng nước và giữ nước

1.2 Điện thần thờ Mẫu

-Mẫu Liễu Hạnh xuất hiện vào khoảng đời Hậu Lê nhưng nhanh chóng trở thành vị thần chủ và được tôn vinh với tư cách là Mẫu Thượng Thiên, là người sáng tạo bầu trời và

làm chủ quyền năng mây, gió, sấm, chớp, và được thờ ở vị trí trung tâm, trang phục màu đỏ.

- Mẫu Thượng Ngàn (bên trái, áo xanh) là hóa thân Thánh Mẫu toàn năng trông coi miền rừng núi.

- Mẫu Thoải (bên phải, áo trắng) là vị Thánh trị vì vùng

Hình ảnh điện thần trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt Nam

Hình ảnh ba vị Thánh Mẫu có quyền năng nhất

Điện thần của tín ngưỡng thờ Mẫu là một hệ thống lớp lang tương đối nhất quán, bao gồm:

1.3 Ý nghĩa của việc thờ Mẫu

*Mẹ tự nhiên một thế giới quan cổ xưa của

người Việt

-Đạo Mẫu coi thế giới tự nhiên và con người là một thực thể đồng nhất Với Đạo Mẫu, người mẹ của con người cũng là người mẹ tự nhiên; và việc tôn thờ Mẫu

là hiện thân của bản thể tự nhiên có thể che chở, mang lại những điều tốt lành cho con người

- Cách nhận thức thế giới theo kiểu nhất thể hóa này tuy có mặt hạn chế, nhưng nó cũng có mặt tích cực giúp cho con người hòa đồng, cảm nhận và luôn lắng nghe tự nhiên và ra sức bảo vệ tự nhiên một cách hữu hiệu hơn

*Hướng về đời sống trần thế, đó là cầu mong sức khỏe, tiền tài, phúc lộc

-Đạo Mẫu không hướng con người tin vào thế giới hiện tại, thế giới

mà con người cần phải có sức khỏe, có tiền tài và quan lộc Đó là một nhân sinh quan mang tính tích cực và cũng là cách tư duy thể hiện tính thực tế, thực dụng của con người Việt Nam

-Sau khi ra trình đồng, những người có căn số (có tâm sinh lí đặc biệt, bị rối loạn hành vi) đều khỏi bệnh và  trở về trạng thái tâm sinh lý bình thường Thậm chí, việc lên đồng cũng giúp họ giải tỏa được stress Đó là tác dụng trị liệu trong y học của Đạo Mẫu và Lên đồng

-Những tín đồ của Đạo Mẫu nhất là những người làm nghề kinh doanh buôn bán luôn có một niềm tin mãnh liệt vào Thánh Mẫu.

*Đạo Mẫu là một biểu tượng của chủ nghĩa yêu nước  

- Trong điện thần của Đạo Mẫu thì hầu hết các vị Thánh đã được lịch sử hóa, tức là đều hóa thân thành những con người có danh tiếng, có công trạng trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của dân tộc Hoặc, có không ít những vị thánh thần vốn thoát thai từ các nhân vật có thật trong lịch sử sau này được người đời

tô vẽ lên thành các vị thần thánh

Bằng cách đó, Đạo Mẫu gắn bó với cội nguồn và lịch sử dân tộc và đã trở thành một biểu tượng của chủ nghĩa yêu nước Việt Nam, một thứ chủ nghĩa yêu nước đã được tín ngưỡng hóa, tâm linh hóa mà trong đó người

Mẹ là nhân vật trung tâm

*Hướng con người đến thái độ sống hòa hợp

-Đạo Mẫu vốn là tín ngưỡng bản địa của dân tộc Việt

có từ lâu đời, nhưng nó thể hiện một khả năng tích hợp tôn giáo tín ngưỡng cao (chịu ảnh hưởng của Đạo giáo, Phật giáo, Nho giáo) Mặt khác, nó còn tích hợp văn hóa của nhiều dân tộc thiểu số như người Dao, Tày, Nùng, Chăm, Khơme

-Trong hệ thống các thần linh, có nhiều vị thần người dân tộc thiểu số như các vị Thánh hàng Chầu hay Thánh Cô Do vậy, có thể thấy nó cũng tích hợp các sinh hoạt văn hóa của các dân tộc thiểu số đó vào trong nghi lễ

Lên đồng là một nghi lễ quan trọng bậc nhất của Đạo Mẫu

- Đạo Mẫu ẩn chứa những giá trị văn hoá nghệ thuật dân tộc rất phong phú : kho tàng truyền thuyết, thần tích, huyền thoại về các thần linh, các hình thức diễn xướng với âm nhạc, ca hát, nhảy múa, các hình thức trang trí, kiến trúc…

- Ở hình thức diễn xướng này, chúng ta có thể thấy được lối nghĩ, nếp sống, các quan niệm nhân sinh, thấy được nếp ăn, cách mặc hay nghi lễ của cha ông xưa.Nhiều người coi đó là một văn hóa hay còn là hình thức sân khấu tâm linh.

- Sự hiện thân của các thần linh đã được lịch sử hóa với công trạng, tính cách, điệu bộ rất sinh động trong hình thức diễn xướng của đạo Mẫu.

- Nghi lễ Hầu bóng – Lên đồng của Đạo Mẫu đã sản sinh ra loại hình âm nhạc hát Văn – một loại hình dân ca tiêu biểu của người Việt.

Lên đồng

2.1 Tổng quan về nghi lễ hầu đồng ở Việt Nam

2.2 Đối tượng thực hiện nghi lễ hầu đồng

2.3 Trang phục trong nghi lễ hầu đồng

2.4 Đồ lễ trong nghi lễ hầu đồng

2.5 Đồ mã trong nghi lễ hầu đồng

2.6 Cách thức thực hiện nghi lễ hầu đồng

2 Nghi lễ hầu đồng trong tín ngưỡng thờ Mẫu

2.1.Tổng quan về nghi lễ hầu đồng trong tín ngưỡng thờ Mẫu

Theo các nhà nghiên cứu, hầu đồng thực chất

là một hình thức diễn xướng dân gian dựa trên việc kết hợp hát chầu văn, một loại hình âm nhạc mang tính tâm linh với lời ca trau chuốt, giai điệu dặt dìu cuốn hút cùng với những điệu múa uyển chuyển và các nghi lễ trang nghiêm từ đó đưa con người (thanh đồng) vào trạng thái thăng hoa

giao tiếp được với các đấng thần linh nhằm gửi gắm, biểuđạt những mong muốn, khát vọng của mình.

Một cảnh hầu đồng

Trong nghi lễ hầu đồng có tất cả 36 vở diễn xướng, tục gọi là 36 giá đồng Mỗi giá nói về huyền tích của một vị Thánh, làm nghi lễ nhảy, múa, ban lộc, phán truyền trong tiếng hát Văn và nhạc cung văn Tuy nhiên, trong một buổi hầu đồng các thanh đồng không bao giờ trình diễn đủ 36 giá, mà thường chỉ chọn một số giá có nội dung phù hợp với buổi hầu đồng đó mà thôi.

- Nghi lễ hầu đồng thường ở các Đền, Phủ diễn ra vào nhiều dịp trong một năm

- Hai lễ hầu quan trọng nhất là vào tháng 3 và tháng 8 (ngày giỗ cha và giỗ mẹ) Tức là tháng 3 ngày giỗ của Thánh Mẫu và tháng tám là ngày giỗ của vua cha Bát Hải, Đức Thánh Trần… và trong năm tuỳ theo ở mỗi Đền, Phủ hay mỗi ‘‘Ông đồng’’, ‘‘Bà đồng’’ còn làm nhiều nghi thức và lễ hầu riêng như: Lễ trình đồng,

lễ lên đồng, lễ hầu bản mệnh, lễ hầu Cô Bơ, lễ hầu quan Tam Phủ

- Trong nghi thức Hầu đồng, các vị Thánh nhập hồn bao giờ cũng là các vị Thánh làm những điều tốt lành, phù

hộ cho ông Đồng, bà Đồng và các con nhang, đệ tử làm

ăn may mắn, chữa khỏi bệnh tật, trừ được rủi ro… Bởi

lẽ, các vị Thánh đó lúc sinh thời đều là những người tài giỏi, đạo cao, đức trọng và có vị trí cao trong xã hội đã từng có công với nước, với dân

- Trong nghi lễ hầu đồng bao giờ cũng có nghi thức xin Thánh nhập Đây là một nghi lễ dân gian được lâu đời truyền lại, cần được phân biệt với các hình thức hầu bóng mang yếu tố mê tín dị đoan khác

Cô đồng hóa thân vào một vị Thánh Mẫu

2.2 Đối tượng thực hiện nghi lễ hầu đồng

Mỗi loại hình tín ngưỡng tôn giáo khác nhau, đồng nghĩa với việc có một người đứng ra làm các nghi lễ tương ứng với loại hình tín ngưỡng tôn giáo đó.

Đối với tín ngưỡng tôn giáo Phật giáo, người đứng ra chủ trì các nghi lễ là các sư thầy

Đối với tín ngưỡng tôn giáo Thiên Chúa giáo (công giáo),người thực hiện các nghi lễ lại là các vị cha xứ (linh mục)

Vậy ai là người đứng ra thực hiện nghi lễ hầu đồng trong tín ngưỡng

thờ Mẫu ?

- Về bản chất, lên đồng là nghi thức giao tiếp với thần linh thông qua các ‘‘Ông đồng’’, ‘‘Bà đồng’’ Người ta tin rằng: Các vị thần linh có thể nhập thể linh hồn vào thân xác các ‘‘Ông đồng’’, ‘‘Bà đồng’’ trong trạng thái tâm linh thăng hoa, ngây ngất nhằm phán truyền, diệt trừ tà ma, chữa bệnh, ban phúc, ban lộc cho các con nhang, đệ tử

- Khi thần linh nhập vào, các ‘‘Ông đồng’’, ‘‘Bà đồng’’ không còn là mình nữa mà là hiện thân của vị thần nhập vào họ Để phục vụ cho nghi lễ quan trọng này, người ta đã sáng tạo ra một hình thức lễ nhạc gọi là Hát văn (hát chầu văn) nhằm phục vụ cho quá trình nhập đồng hiển thánh

Những ‘‘Ông

đồng’’, ‘‘Bà đồng’’

là ai ?

Những người thực hiện nghi lễ hầu đồng được gọi chung là «Thanh đồng» Nếu là nam giới thì được gọi là

«Cậu», nữ giới được gọi là «Cô» hoặc «Bà đồng» Những «Bà đồng», «Ông đồng» thường có tâm tính khác người, rất nhạy cảm, dễ thay đổi và không ít người trong họ, nhất là các «Ông đồng» thường là «ái nữ» (là đàn ông nhưng lại ẻo lả như phụ nữ) Bởi thế, dân gian thường nhận xét ai đó «tính đồng bóng» hay trông

«đồng cô quá» là vì lẽ này

Hình ảnh «Bà đồng»

Hình ảnh «Ông đồng»

Những ‘‘ Ông đồng’’, ‘‘Bà đồng’’

là nhân vật trung tâm của nghi lễ hầu đồng nên bao giờ cũng là người đẹp nhất, nổi bật nhất Họ luôn được chăm chút, trang điểm xiêm áo lộng lẫy Đặc biệt, khuôn mặt của thanh đồng luôn được trang điểm mang nét đẹp của một người phụ nữ Điều đó thể hiện rất rõ đặc trưng tôn sùng nữ thần trong Tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt.

Ai có thể thực hiện vào

nghi lễ hầu đồng?

- Đa số những người hầu đồng là do hoàn cảnh bản thân thúc ép,

do di truyền gia tộc hay bản tính có căn đồng

- Ra “ đồng” rồi thì thường sức khoẻ hồi phục, làm ăn được hanh

thông Khi đã bị Thánh “bắt lính”, tức ra trình đồng rồi thì hàng năm, tuỳ theo lịch tiết, đặc biệt là vào dịp “tháng tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ mẹ”, các Bà đồng, Ông đồng thường phải tổ chức làm lễ Lên đồng Trong nghi lễ như vậy, theo quan niệm dân gian, các vị Thánh từ các miền khác nhau của vũ trụ bay về

nhập hồn vào thân xác các Ông đồng, Bà đồng

Phụ giúp ‘‘thanh đồng’’ trong các buổi hầu đồng còn có 2 hoặc 4 người hầu dâng (tục gọi là tứ trụ), có nhiệm vụ giúp

‘‘thanh đồng’’ việc dâng hương, dâng lễ vật, thay trang phục khi chuyển

từ giá hầu này sang giá hầu khác…

2.3 Trang phục khi thực hiện nghi lễ của các ‘‘Ông đồng’’, ‘‘Bà đồng’’

- Nếu chầu văn là “linh hồn” của tín ngưỡng thờ đạo

Mẫu thì trang phục là vật dụng rất quan trọng không thể thiếu để thực hiện nghi thức lên đồng.

- Mỗi bộ trang phục được dùng cho một giá đồng, thể

hiện nét đặc trưng của từng vị thánh trong đạo Mẫu

và chính là hình tượng văn hóa được đúc kết từ nhiều thế hệ người Việt.

- Những bộ áo dài cổ lấy cảm hứng từ các buổi diễn xướng hầu đồng lại càng chứa đựng bề dày nhiều câu chuyện lịch sử

- Khi tái hiện lại các mẫu trang phục áo dài cổ, nhất là lại lấy cảm hứng từ các buổi diễn xướng hầu đồng, mọi người có thể hình dung được ngay một nhân vật từ lịch sử xa xưa mà không

hề nhầm lẫn với bất cứ ai ở trong thời hiện đại.

Đó là vẻ đẹp quyền uy, nhưng cũng là thần thái quyến rũ say đắm lòng người mà sử sách xưa nay vẫn lưu truyền và ca tụng.

Sau đây là một số hình ảnh về trang phục khi thực hiện nghi lễ hầu đồng:

Áo chầu bà

Áo chầu bà

Áo chầu bà

- Người ta gọi trang phục hầu đồng là ‘‘khăn chầu áo ngự’’, là y phục của chư thánh Theo quan niệm xưa thì trước mỗi buổi hầu đồng phải làm lễ trình khăn áo, khua nén hương qua để làm sạch khai quang cho áo

- Qua mỗi bộ trang phục cũng như nghi lễ hầu đồng, mọi người có thể cảm nhận được nếp nghĩ và cách ăn mặc và sinh hoạt của ông cha ta ngày xưa Nó thể hiện những suy nghĩ của con người về các vị thánh thần cũng như là người có công với đất nước được tôn thờ làm thánh, hoặc những nhân vật được lịch sử hóa với các chiến công, phong cách riêng

- Với mỗi «thanh đồng» vấn đề trang phục được coi là hiện thân của các thần linh Điều này được thể hiện qua cách họ quý trọng bộ «khăn chầu

áo ngự» và giữ gìn cẩn thận Trước khi dùng để hầu đồng, mỗi chiếc áo được tấu hương cho thần thánh chứng giám, sau đó được gấp gọn, cất kỹ.

Điều quan trọng nhất là những bộ trang phục hầu đồng không được cho bất

cứ ai mượn, xem hay chụp ảnh.

Theo như dân gian truyền lại thì có 36 giá đồng tương ứng với 36 vị Thánh, và điều đó có nghĩa là sẽ có 36 bộ trang phục dành cho các giá đồng Vì vậy, người hầu đồng sẽ phải chuẩn bị đầy đủ trang phục tùy theo định hầu mấy giá Thường thì cần những trang phục sau đây:

-Khăn đỏ phủ điện

-Ít nhất là 5 chiếc áo dài màu sắc khác nhau và một quần trắng

-Khăn tấu hương và một ít loại khăn khác

-Thắt đai lưng màu

-Thẻ ngà, kiềng bạc, vòng, hoa tai, chuỗi hạt xuyến, quạt và son phấn

-Tuy nhiên, cũng có trường hợp người hầu đồng chỉ cần một vuông vải đỏ

Áo dài, khăn xếp, đồ trang sức khi thực hiện nghi lễ hầu đồng

‘‘Bà đồng’’ thực hiện nghi lễ trong bộ trang phục lộng lẫy

Trang phục hầu đồng luôn góp phần quan trọng không thể thiếu trong nghi thức hầu đồng Thiếu trang phục, buổi lễ hầu đồng mất

đi phần hấp dẫn

Trang phục đẹp sẽ giúp «thanh đồng» có thể thăng hoa và khiến người tham dự cảm thấy phấn khích, hào hứng hơn Quan trọng hơn cả, trang phục hầu đồng còn thể hiện truyền thống văn hóa của dân tộc Việt Nam ta.

2.4 Đồ lễ trong nghi lễ hầu đồng

Trước kia, lễ vật trong mỗi vấn thường đơn giản Vật phẩm cơ bản gồm xôi, thịt, rượu, trầu cau, hoa quả, thuốc, vàng mã, Ngày nay, lễ vật ngày càng phong phú, gồm cả những sản phẩm hàng hóa công nghiệp, thực phẩm đương thời, đắt tiền, dùng trong cả lễ mặn và lễ chay.