Tây tiến (quang dũng)

-Nội dung: Với cảm hứng lãng mạn và ngòi bút tài hoa, Quang Dũng đã khắc họa thành công hình tượng người lính Tây Tiến trên nền cảnh thiên nhiên núi rừng miền Tây hùng vĩ, dữ dội và mĩ

Tây Tiến

I TÁC GIẢ, TÁC PHẨM

1 Tác giả

- Nhà thơ Quang Dũng tên thật là Bùi Đình Diệm, sinh năm 1921 tại Phượng Trì, Đan Phượng,

Hà Tây Ông là một nghệ sĩ đa tài: làm thơ, viết văn, vẽ tranh, Quang Dũng viết khá ít, chủ yếu là truyện ngắn, ký sự Ông gia nhập Quân đội Nhân dân Việt Namsau ngày Cách mạng tháng Tám thành công, trở thành phóng viên tiền phương của báo Chiến đấu Năm 1947 ông đi học bổ túc trung cấp quân sự tại Sơn Tây sau đó ông làm Đại đội trưởng tại tiểu đòan 212

Trung đòan 52 Tây Tiến

- Ông là nhà thơ trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Pháp, là một trong số những nhà thơ tiêu biểu của nền thơ ca hiện đại Việt Nam từ sau Cách mạng tháng Tám Năm

2001, ông được truy tặng Giải thưởng Nhà nước về văn học nghệ thuật

- Quang Dũng mang một hồn thơ phóng khóang, trung hậu, lãng mạn và tài hoa Đặc biệt ông mang trong mình tình yêu quê hương, đất nước thiết tha, điều đó thấm sâu vào các tác phẩm của ông Trong thơ ông có hình ảnh ‚cái tôi tài hoa, thanh lịch, giàu chất lãng mạn, nhạy cảm với vẻ đẹp tinh tế của thiên nhiên, con người

- Tác phẩm tiêu biểu: các tập thơ Bài Thơ Sông Hồng (1956), Mây Đầu Ô (1986); truyện ngắn Mùa Hoa Gạo (1950); hồi ký Làng Đồi Đánh Giặc (1976)

2.Tác phẩm Tây Tiến

- Xuất xứ: Bài thơ “Tây Tiến”, được viết năm 1948, là tác phẩm nổi bật nhất trong tập

‚Mây đầu ô”

- Hoàn cảnh sáng tác: Tác phẩm “Tây Tiến” được viết tại Phù Lưu Chanh, một làng quê bên

dòng sông Đáy, khi mà Quang Dũng đã rời binh đòan Tây Tiến

- Đề tài: Người lính thời kì kháng chiến chống Pháp

-Nội dung: Với cảm hứng lãng mạn và ngòi bút tài hoa, Quang Dũng đã khắc họa thành công

hình tượng người lính Tây Tiến trên nền cảnh thiên nhiên núi rừng miền Tây hùng vĩ, dữ dội và

mĩ lệ

- Ý nghĩa nhan đề Tây Tiến: Lúc đầu, Quang Dũng đặt tên bài thơ là “Nhớ Tây Tiến” nhưng sau đổi lại thành “Tây Tiến” vì cả bài thơ là một nỗi nhớ, và chỉ với hai từ “Tây Tiến” cũng đã

đủ gợi lên nỗi nhớ - cảm hứng chủ đạo trong tòan bài thơ

- Giới thiệu đoàn quân Tây Tiến: Tây Tiến là một đơn vị quân đội thành lập đầu năm 1947 có

nhiệm vụ phối hợp với bộ đội Lào bảo vệ biên giới Việt – Lào và đánh tiêu hao lực lượng quân đội Pháp ở Thượng Lào, đồng thời có trách nhiệm tuyên truyền kháng chiến Chiến

sĩ Tây Tiến phần đông là thanh niên Hà Nội, chủ yếu là học sinh, sinh viên, chiến đấu trong hoàn cảnh vô cùng gian khổ, thiếu thốn Đòan quân Tây Tiến sau một thời gian hoạt động ở Lào trở về Hòa Bình thành lập trung đòan 52, Quang Dũng là Đại đội trưởng ở đó từ đầu năm

1947, đến năm 1948 thì ông chuyển sang đơn vị khác

II KIẾN THỨC TRỌNG TÂM

1 Đoạn thơ 1: Chặng đường hành quân vất vả gắn với hình ảnh núi rừng hùng vĩ, khắc nghiệt

Mở đầu bài thơ là một tiếng gọi làm nao lòng người Nỗi nhớ như nén chặt bỗng trào dâng, bật lên thành tiếng gọi tha thiết, tiếng gọi như vọng ra từ những vách đá núi rừng Tây Bắc, từ nỗi nhớ ngàn trùng:

“Sông Mã xa rồi Tây Tiến ơi!

Nhớ về rừng núi nhớ chơi vơi”

Hình tượng con sông Mã mở đầu cho hoài niệm về Tây Tiến như một sự khẳng định âm hưởng hào hùng, bi tráng của những tháng năm Tây Tiến không thể mờ phai trong tâm trí không phải chỉ mỗi những người lính Tây Tiến mà của cả dân tộc, cả đất nước Và con sông ấy cũng chính

là dòng sông cảm xúc của nhà thơ khi viết về Tây Tiến – một thời quá khứ oanh liệt, hào hùng, đầy niềm kiêu hãnh và tự hào Vậy là sông Mã không đơn thuần là một con sông – nơi đã từng

là địa bàn hoạt động của đòan quân Tây Tiến – mà nó đã trở thành một chứng nhân lịch sử trong suốt cuộc đời người lính Tây Tiến với bao niềm vui, nỗi buồn Vì thế sông Mã là người bạn đồng hành khăng khít với những người lính Tây Tiến Quang Dũng đã gắn tên đòan quân với sông Mã cùng núi rừng miền Tây cũng có nghĩa là chừng nào còn dòng sông Mã, còn núi rừng miền Tây thì người ta còn nhắc về binh đòan Tây Tiến

Sức nặng của của thơ đổ dồn lên hai chữ “xa rồi” bởi binh đòan Tây Tiến đã xa nhân vật trữ tình cả về không gian và thời gian Khi ông nói “xa rồi” là lúc những hình ảnh của một quá

khứ đang ập tới, nhấc bổng ông khỏi mảnh đất thực tại để lửng lơ, chơi vơi trong nỗi nhớ Nhà

thơ như để tiếng gọi yêu thương “Tây Tiến ơi!” vọng về trong thời gian khổ ải nhưng nghĩa

tình, đầy sự gắn bó và cũng không ít những hi sinh mất mát, vọng về một miền đất xa xôi, vọng tới những người đồng đội của mình dù đã nằm lại nơi biên cương hay đang chiến đấu ở những chiến trường khác Âm hưởng của thơ có sức vọng mạnh mẽ làm cho tiếng lòng của Quang Dũng như xoáy vào tâm hồn người đọc những cảm xúc bâng khuâng khó tả Sau khúc dạo đầu

ấy là tất cả những kỉ niệm được hiện về trong nỗi nhớ mang một màu sắc lung linh, đẹp một cách lạ thường Kỉ niệm về một thời chinh chiến với dòng sông Mã thân thương và khoảng trời miền Tây theo thời gian cứ lần lượt hiện về

Thông thường, khi nhớ về một điều gì, người ta thường nhớ đến những kỉ niệm để lại dấu ấn sâu sắc, khó quên Điều đầu tiên Quang Dũng nhớ đến là núi rừng Bởi núi rừng là nơi xưa kia ông và đồng đội đã cùng sống, cùng chiến đấu, kề vai sát cánh bên nhau; ở đó in đậm bao nỗi khổ, bao niềm vui của những người chiến sĩ Kỉ niệm sống dậy, tràn ngập trong tâm hồn nhà thơ một nỗi niềm nhớ tiếc, nhớ những tháng ngày hành quân, nhớ quá khứ đã xa, giờ

đây chỉ còn là hoài niệm Tính từ “chơi vơi” kết hợp với điệp từ “nhớ” mang nhịp điệu của

điệp khúc, làm cho nỗi nhớ thêm da diết, sâu lắng Ta cũng từng bắt gặp cấu trúc thơ này trong

thơ của Chế Lan Viên: “Nhớ bản sương giăng, nhớ đèo mây phủ” Nỗi nhớ ở đây được vật

chất hóa, tưởng như đang cất lên ở lưng chừng trời, có thể khiến người đọc muốn rời chân khỏi mảnh đất thực tại mà tham dự vào một cuộc viễn chinh đầy khao khát

Nỗi nhớ của Quang Dũng là nhớ “chơi vơi” - một nỗi nhớ không có hình, không có

lượng, hình như nhẹ tênh mà nặng vô cùng; nó vừa tạo âm hưởng cho câu thơ vừa tạo sự vang vọng trong lòng người đọc Bởi nó không đo được, không cân được, chỉ biết nó lửng lơ mà đầy

ắp, mênh mông, nó chập chờn giữa hai bờ hư – thực trong không gian bao la, trong thời gian xa

xăm, lưu luyến đầy nhớ thương Cách gieo vần “ơi” của Quang Dũng làm cho âm hưởng câu

thơ ngân dài, lan tỏa, cho thấy nỗi nhờ trải dài, miên man, da diết và vang vọng Có lẽ ở đây

Quang Dũng đã học tập cách diễn đạt nỗi nhớ trong ca dao: “Ra về nhớ bạn chơi vơi”, nhưng

không phải nhớ bạn yêu mà là nhớ rừng núi, nhớ tháng ngày kháng chiến Như vậy, nỗi nhớ

“chơi vơi” hẳn là nỗi nhớ mà nhà thơ đặt mình vào thế giới của miền kí ức rộng lớn trong nơi

sâu thẳm tâm hồn

Hai câu thơ đầu xác định rõ hai khoảng không gian khác nhau: không gian của thực tại

và không gian hồi tưởng Nó mang cái bâng khuâng hoài niệm để gọi về những gì thân thuộc đáng nhớ nơi tâm tưởng nhà thơ về một thời Tây Tiến Nỗi nhớ vừa được khơi lên thì hàng loạt hình ảnh những ngày cùng Tây Tiến hành quân ập tới mà không cần sự dẫn dắt dềnh dàng Tất

cả hiện ra trong nỗi nhớ rừng núi, nơi thử thách cũng là nơi bao bọc, che chở đòan quân Bằng cách sử dụng câu cảm thán và thủ pháp nghệ thuật nhân hóa, câu thơ trở nên đẹp diệu kì Do

đó, “Tây Tiến” không chỉ để gọi tên một đơn vị bộ đội mà nó đã trở thành một người bạn ‚tri

âm tri kỉ để nhà thơ giãi bày tâm sự

Từ bức tranh toàn cảnh của nỗi nhớ “chơi vơi”, kỉ niệm như ống kính quay phim làm

hiện lên những chặng đường đã qua của đòan binh Tây Tiến với những địa danh gợi biết bao cảm giác về sự hoang vu, hiểm trở:

“Sài Khao sương lấp đoàn quân mỏi Mường Lát hoa về trong đêm hơi”

Nhớ về Tây Tiến, nhà thơ không thể nào quên được những khó khăn, gian khổ suốt chặng đường hành quân Những cuộc hành quân đi qua và những cuộc hành quân mới lại tiếp nối trong cuộc đời của người lính Tác giả nhắc đến hai cái tên Sài Khao, Mường Lát là những địa danh cụ thể, quen thuộc trong kí ức, những miền đất ấy vời vợi nghìn trùng, đã một thời từng gắn bó máu thịt với binh đòan Tây Tiến, từng in dấu chân đòan chiến binh Tây Tiến Nó là những cái tên mang hơi thở của rừng núi hoang vu Và cũng chính nơi hoang vu

đó, kí ức dồn dập xô về, một màn sương trắng mờ nhòe phủ kín lối đi, che lấp cả đòan quân mỏi mệt Sương bồng bềnh, giá buốt làm trơn trượt những con đường, làm tê lạnh da người đi trong sương Mặc dù cuộc sống gian khổ không phải là điều nhà thơ chú trọng phác

họa nhưng trước mắt ta vẫn hiện ra cái khắc nghiệt của núi rừng Tuy nhiên, nếu “sương lấp” lạnh lùng, nặng nề bao nhiêu thì “hoa về” lại nhẹ nhõm, tươi tắn, ấm áp bấy nhiêu “Hoa về”,

đấy là ngọn đuốc hoa của những người dân vùng biên giới đi đón bộ đội giữa rừng trong đêm khuya chăng? Hay đó là những bông hoa rừng lung linh? Đó cũng có thể là những đóa-hoa-người? Những cô gái trẻ vùng biên cương lặng lẽ và hân hoan đón những chàng lính trẻ về với rừng, với bản? Có lẽ Quang Dũng đã nói tất cả, câu thơ của ông, sự sáng tạo ấy đã bao hàm và

ôm chứa tất cả những ý nghĩa đó

Cái hay ở đoạn thơ này chính là cùng một lúc xuất hiện hai hình ảnh, hai trạng thái tình cảm đối lập nhưng thống nhất, hài hòa với nhau: vừa gợi sự mịt mù, lạnh lẽo của miền đất lạ cùng sự khó khăn, vất vả của người lính Tây Tiến, đồng thời gợi lên vẻ độc đáo, bí ẩn của Tây

Bắc Thêm một chữ “mỏi”, cái mĩ lệ, lãng mạn biến mất, câu thơ nặng trĩu khung cảnh hiện

thực trần trụi Đòan quân không gợi một chút nào cái oai hùng sân khấu mà mệt mỏi

vì đường xa, vì những gian khổ Vẻ đẹp ở đây là vẻ đẹp hiện thực chứ không phải sự hào

nhoáng thoáng qua Ngày nối ngày, đêm nối đêm, “đoàn quân mỏi” giữa cái biển sương mù của núi rừng miền Tây; “đoàn quân mỏi” tưởng như bị lấp đi, bước chân trùng xuống trong mệt mỏi, gian truân Nhưng khi xuất hiện “hoa về trong đêm hơi”, cái mỏi mệt, cái gian khổ

như đã tiêu tan bởi hình ảnh đẹp lung linh như trong cõi mộng ấy Đây là hình ảnh đầy sáng tạo, một hình ảnh thơ mang đậm tâm hồn thi nhân Người lính như thả hồn vào cõi mộng

của “đêm hơi” giữa núi rừng, tận hưởng hương thơm của hoa rừng Tưởng chừng như thiên

nhiên đang ban thưởng cho người lính hương hoa để có sức mạnh vượt đèo, leo dốc, cố gắng gượng chiến đấu đến hơi thở cuối cùng

Sự hiện tại hóa quá khứ dưới tác động của một kí ức sâu, mạnh đã vẽ nên một bức tranh đầy ấn tượng về thiên nhiên khắc nghiệt nhưng cũng tràn đầy thơ mộng Thiên nhiên ấy thử thách người chiến sĩ, đôi khi muốn vùi lấp những sinh mạng nhỏ bé trong khoảnh khắc của thung lũng sương mù Nhưng cũng chính khung cảnh này khiến cho tâm hồn những chàng trai

được bay bổng Ở đây, tác giải không viết ‚hoa nở mà viết “hoa về”, không viết “đêm sương” mà viết “đêm hơi” tạo nên một bản nhạc nhẹ nhàng, êm ái, du dương, đó cũng là một

nét độc đáo riêng trong cách sử dụng ngôn từ của tác giả Với cách dùng từ ấy, Quang Dũng

chuyển từ thế giới thực sang thế giới mơ, thế giới huyền ảo “Đoàn quân mỏi” nhưng tinh thần không “mỏi”, bởi ý chí quyết tâm ra đi vì Tổ quốc đã làm cho những trí thức Hà Thành yêu

nước trở nên kiên cường, bất khuất hơn bao giờ hết

Tiếp tục cảm hứng lãng mạn, khung cảnh núi rừng miền Tây với thác lúc mưa nguồn cùng con đường hành quân cheo leo trên dốc núi, trong sương mờ, bên vực thẳm cứ lần lượt hiện ra như một thước phim quay chậm, mở ra theo bước chân hành quân của người lính:

“Dốc lên khúc khuỷu dốc thăm thẳm Heo hút cồn mây súng ngửi trời Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi”

Có lẽ đây là bốn câu thơ gây ấn tượng mạnh nhất đối với độc giả Bút pháp lãng mạn

xây đắp hình ảnh núi non nên nhạc, nên họa, mà đúng như lời cổ nhân nói: “Thi trung hữu họa”, “Thi trung hữu nhạc” Đất nước ta với đặc điểm địa hình 3/4 là đồi núi, nhưng qua

những lời thơ đậm chất tạo hình của Quang Dũng, tưởng chừng như bao dãy núi, ngọn đồi đều

đã đổ bộ, tập trung hết lên vùng Tây Bắc này, phủ đặc những cung đường của binh đòan Tây Tiến Núi rừng Tây Bắc đẹp, hùng vĩ mà dữ dội, một vùng đất có địa hình hiểm trở, khí hậu khắc nghiệt Thiên nhiên cứ cố tình giăng ra biết bao thử thách, bất cứ lúc nào cũng sẵn sàng bẻ gãy ý chí của con người Người lính Tây Tiến cứ thầm lặng dấn thân, cứ dần vượt qua hiểm trở của lộ trình oai linh nơi rừng thiêng nước độc Quang Dũng đã dựng lên được một không gian ba chiều khiến hình ảnh thơ được chạm nổi lên thành bức phù điêu hùng vĩ của núi rừng Tây Bắc trên mặt phẳng trang thơ

Trận địa ở đây cơ hồ không nghe tiếng súng nổ, không bóng quân thù mà chỉ có dốc núi,

mưa rừng, Mật độ dày đặc của những thanh trắc kết hợp với phép điệp hai chữ “dốc” cùng với việc sử dụng nhiều tính từ là từ láy tạo hình: “khúc khuỷu”, “thăm thẳm”, “heo hút”, hòa

hợp với tiết tấu nhịp điệu, âm thanh, tất cả như để nhấn mạnh hơn sự hiểm trở, dữ dội của núi rừng Tây Bắc Thiên nhiên Tây Bắc, qua ngòi bút lãng mạn của Quang Dũng, được cảm nhận với vẻ đẹp vừa đa dạng, vừa độc đáo Dốc rồi lại dốc, khúc khuỷu, gập ghềnh đường lên, rồi lại thăm thẳm, hun hút đường xuống Thiên nhiên chênh vênh, dựng đứng chính là lời thách thức bước chân chinh phục của người lính Tây Tiến Dốc dựng đứng giữa trời, khi chinh phục được tưởng chừng con người đang bồng bềnh đứng giữa biển mây Lắng nghe âm điệu của những c}u thơ tả dốc, ta thấy dội lên hơi thở nặng nhọc của người lính Tây Tiến Trong tưởng tượng của người đọc, hình ảnh đòan quân như đang trèo trên những cồn mây, mũi súng chạm tới đỉnh trời Nó gợi ta nhớ đến thơ cổ của Lí Bạch:

“Nước bay thẳng xuống ba nghìn thước

Tưởng dải ngân hà tuột khỏi mây”

Những người lính đột nhiên xuất hiện ở tầm cao đỉnh trời trong tiếng cười lạc quan với

chi tiết “súng ngửi trời”, là “ngửi trời” chứ không phải ‚chạm trời‛ Đó là một hình ảnh nhân

hóa ẩn dụ, được dùng rất hồn nhiên và cũng rất táo bạo, vừa có chất tinh nghịch của người lính

Ta lại chợt nhớ đến câu thơ trong bài “Đồng chí” của Chính Hữu: “Đầu súng trăng treo” thú vị

mà ngỗ nghĩnh Hình ảnh ấy được hiện ra từ cái nhìn của những người lính trẻ - những người

đã vượt qua muôn trùng con dốc để vươn tới tận trời Ta hiểu đây không chỉ là đỉnh cao của thiên nhiên mà còn là đỉnh cao của sự chiến thắng, của nghị lực người chiến sĩ Nó cho ta thấy bên cạnh thiên nhiên hiểm trở là hình ảnh người lính với tư thế oai phong lẫm liệt nơi núi rừng hoang vu Song ở của thơ của Quang Dũng, người lính thật hồn nhiên và lãng mạn, vừa thật, vừa khái quát, vừa giàu ý nghĩa tượng trưng Ta như nghe thấy tiếng Trận địa ở đây cơ hồ không nghe tiếng súng nổ, không bóng quân thù mà chỉ có dốc núi, mưa rừng, Mật độ dày đặc

của những thanh trắc kết hợp với phép điệp hai chữ “dốc” cùng với việc sử dụng nhiều tính từ

là từ láy tạo hình: “khúc khuỷu”, “thăm thẳm”, “heo hút”, hòa hợp với tiết tấu nhịp điệu, âm

thanh, tất cả như để nhấn mạnh hơn sự hiểm trở, dữ dội của núi rừng Tây Bắc Thiên nhiên Tây Bắc, qua ngòi bút lãng mạn của Quang Dũng, được cảm nhận với vẻ đẹp vừa đa dạng, vừa độc đáo Dốc rồi lại dốc, khúc khuỷu, gập ghềnh đường lên, rồi lại thăm thẳm, hun hút đường

xuống Thiên nhiên chênh vênh, dựng đứng chính là lời thách thức bước chân chinh phục của người lính Tây Tiến Dốc dựng đứng giữa trời, khi chinh phục được tưởng chừng con người đang bồng bềnh đứng giữa biển mây Lắng nghe âm điệu của những c}u thơ tả dốc, ta thấy dội lên hơi thở nặng nhọc của người lính Tây Tiến Trong tưởng tượng của người đọc, hình ảnh đòan quân như đang trèo trên những cồn mây, mũi súng chạm tới đỉnh trời Nó gợi ta nhớ đến thơ cổ của Lí Bạch:

“Nước bay thẳng xuống ba nghìn thước

Tưởng dải ngân hà tuột khỏi mây”

Những người lính đột nhiên xuất hiện ở tầm cao đỉnh trời trong tiếng cười lạc quan với

chi tiết “súng ngửi trời”, là “ngửi trời” chứ không phải ‚chạm trời‛ Đó là một hình ảnh nhân

hóa ẩn dụ, được dùng rất hồn nhiên và cũng rất táo bạo, vừa có chất tinh nghịch của người lính

Ta lại chợt nhớ đến câu thơ trong bài “Đồng chí” của Chính Hữu: “Đầu súng trăng treo” thú vị

mà ngỗ nghĩnh Hình ảnh ấy được hiện ra từ cái nhìn của những người lính trẻ - những người

đã vượt qua muôn trùng con dốc để vươn tới tận trời Ta hiểu đây không chỉ là đỉnh cao của

thiên nhiên mà còn là đỉnh cao của sự chiến thắng, của nghị lực người chiến sĩ Nó cho ta thấy bên cạnh thiên nhiên hiểm trở là hình ảnh người lính với tư thế oai phong lẫm liệt nơi núi rừng hoang vu Song ở của thơ của Quang Dũng, người lính thật hồn nhiên và lãng mạn, vừa thật, vừa khái quát, vừa giàu ý nghĩa tượng trưng Ta như nghe thấy tiếng cười rũ sạch mọi mệt

nhọc gian nan, rũ sạch cả ‚Bụi trường chinh phai bạc áo hào hoa” Mũi súng của họ như đang

“ngửi” để thăm dò, nhận biết, để thưởng thức hương vị mát lành của mây trời Nhờ đó mà

thiên nhiên trở nên gần gũi với con người và người lính được nâng lên một tư thế rất đỗi tự hào

Đó là tư thế chiến thắng của con người tươi trẻ, lạc quan, yêu đời Tuy nhiên cần phải thấy thơ Quang Dũng có một điểm rất nổi bật, đó là những hình ảnh tương phản có giá trị nâng đỡ lẫn

nhau về mặt cảm xúc Cho nên những “khúc khuỷu”, “thăm thẳm”, “heo hút” đã trở thành vô

nghĩa trong sự thử thách của thiên nhiên đối với con người Vì sau tất cả những thử thách ấy, là một cảm xúc đầy kiêu hãnh của người lính, họ bất chấp mọi khó khăn để vươn tới một tầm cao

lồng lộng giữa đỉnh trời Hình ảnh ấy gợi nhớ đến những dòng thơ trong “Lên Tây Bắc” của Tố

Hữu:

“Rất đẹp hình anh lúc nắng chiều Bóng dài trên đỉnh dốc cheo leo

Núi không đè nổi vai vươn tới Lá ngụy trang reo với gió đèo”

Thiên nhiên có lúc vụt hiện ra từ những câu thơ giàu giá trị tượng hình, có những nét thật

táo bạo, câu thơ như bẻ gãy làm đôi: “Ngàn thước lên cao, ngàn thước xuống”, hai vế của của

thơ tạo thành cặp tiểu đối hoàn chỉnh, dấu phẩy giữa dòng chia câu thơ làm hai nửa cân xứng tạo ấn tượng về một địa hình gấp gãy giữa không gian Thế núi như vút lên, dựng đứng rồi lại

đột ngột đổ xuống bất ngờ Nhà thơ đã đặt một chữ “cao” vào giữa sự đối lập của “ngàn thước lên” và “ngàn thước xuống” Chính cấu trúc ngữ nghĩa ấy tạo nên đỉnh cao nghìn thước giữa câu thơ Chẳng những thế, với hai chữ “lên” và “xuống” còn gợi ra hình ảnh trập trùng của

đòan binh Tây Tiến đang cố gắng vượt dốc cao, vực thẳm; làm nổi bật tư thế và bản lĩnh của người chiến binh Tây Tiến trên bước đường hành quân gian nan nhưng vẫn lạc quan, yêu đời

Ném vào trong khung cảnh ấy là một bức tranh thủy mặc hiện đại làm xao động lòng

người: “Nhà ai Pha Luông mưa xa khơi” Giữa âm điệu gồ ghề của những thanh trắc, của thơ

thả xuống toàn thanh bằng, tạo một dấu lặng đột ngột của khúc quân hành, mở ra nét nhạc bâng khuâng man mác hồn người Cũng chính vì thế mà câu thơ đã trả cho người đọc trạng thái cân bằng, lâng lâng Hình ảnh ấy tạo sự tương phản gay gắt trong diện mạo thẩm mĩ của vùng đất này Âm hưởng nhịp nhàng, nhè nhẹ của những thanh bằng cùng với cách ngắt nhịp 2/2/3 như kéo dài âm điệu mượt mà trong lời thơ, vẽ ra trước mắt ta một không gian mênh mông, bao la Không gian ấy được thu vào tầm mắt người lính một thế đứng rất “lính’’ Tuy rằng những cơn mưa rừng bất chợt mang đến cho người lính Tây Tiến sự giá rét, nhưng khi đưa ánh mắt sang ngang, xa xa, lẫn trong màn mưa núi, sương rừng, người lính thấy bản làng mờ ảo, thấp thóang trong thung lũng, lúc ẩn, lúc hiện Nhà thơ đã rất sáng tạo khi nói đến mưa rừng

bằng cụm từ “mưa xa khơi” Hình ảnh thơ với cấu trúc ngôn từ lạ, táo bạo: “xa khơi” vốn là

hình ảnh tả không gian biển, nay được Quang Dũng sử dụng để tả cảnh không gian núi rừng miền Tây Hình ảnh này khép dòng thơ làm cho câu thơ đẹp như một bức tranh lụa mềm mại, rất nên thơ Âm điệu thơ nhẹ nhàng, thư thể giúp người đọc hình dung những ngôi nhà đang bồng bềnh giữa biển khơi Nó gợi lên một c{i gì đó rất kì bí, hoang sơ giữa trốn núi rừng Thiên nhiên hùng tráng được miêu tả bằng hình, bằng âm, bằng nhịp điệu và đặc biệt là bằng cảm hứng lãng mạn để sự hiểm trở của thiên nhiên khơi gợi cảm hứng chinh phục trong con người

Không thi vị hóa hiện thực, ngòi bút thơ Quang Dũng dám nhìn thẳng vào những tổn thất tất yếu của con người trong cuộc chiến tranh tàn khốc Cái chết vẫn là một mối đe dọa, một sự thật đáng ngại rất bi thảm, nhưng qua ngòi bút của Quang Dũng ta lại thấy được ý chí dấn thân của người lính Tây Tiến Có thể nói ngay cái chết cũng rất đỗi hào hùng, người lính Tây Tiến

dù có chết cũng không rời vũ khí, không xa đồng đội:

“Anh bạn dãi dầu không bước nữa Gục lên súng mũ bỏ quên đời!”

Hai tiếng “anh bạn” được đặt ở đầu câu thơ như một tiếng khóc thầm cho sự mất mát về người và tinh thần của người lính, một tiếng gọi của sự gắn bó Đi kèm sau đó là “dãi dầu”, dãi

dầu với bom đạn, dãi dầu với nắng mưa, đã lột tả hết sự khốc liệt trong chiến đấu khiến cho người chiến sĩ không còn sức để bước tiếp Sự dãi dầu thân xác nhiều khi chạm tới giới hạn cuối cùng, khiến bước chân các anh cứ chậm dần, chậm dần để rồi dừng lại hẳn và toàn thân đổ

gục xuống Cụm từ “không bước nữa” như là lời khẳng định chấm dứt một hoạt động, không

thể tiếp tục được nữa, nó là một dẫn chứng rõ nét cho sự hi sinh của người lính Ngay sau đó là

hành động “gục lên súng mũ” rất dứt khoát “Gục” là một động từ miêu tả động thái rất nhanh,

mệt mỏi không còn sức chịu đựng, gian khổ tưởng như đã vượt lên giới hạn chịu đựng của con người Điều đó cũng có nghĩa là các anh đã cố gượng dậy nhưng không còn đủ sức nữa rồi

Điểm nhấn của đoạn thơ chính là câu thơ ấy - “gục lên súng mũ bỏ quên đời”- nó thể

hiện sự hi sinh vô cùng hào hùng, tả một giấc ngủ ngàn thu: các anh ngã xuống, gục xuống khi súng còn cầm trên tay, mũ còn đội trên đầu, các anh đã hi sinh trong tư thế hành quân Điều ấy phù hợp với chất bi tráng của cuộc đời người lính Tây Tiến: chết mà vẫn ngang tàn, vẫn giữ khí

phách Nói chính xác, trước lúc “gục lên súng mũ”, người lính ấy đã quan tâm đến Tổ quốc và

nền độc lập, đã quyết hi sinh tuổi thanh xuân của mình Có lẽ ở đoạn này, không ít người hiểu

hình ảnh đó là sự dừng chân nghỉ ngơi của người chiến sĩ, người lính mệt mỏi “gục lên súng mũ” – vẫn với tư thế chủ động – quên hết thảy sự đời Nếu như vậy, ta có thể thấy Quãng Dũng

cảm thông sâu sắc với đồng đội của mình khi quá mệt mỏi phải ngủ gục trên đường hành qu}n như để tạm quên đi bao nỗi nhọc nhằn, vất vả của hiện tại Cách hiểu đó tuy không sai, nhưng

nó sẽ làm mất đi vẻ hào hùng, khí phách đẫm chất bi tráng của những người lính trẻ Với

ba chữ cuối dòng thơ: “bỏ quên đời”, thể hiện tinh thần, thái độ của người lính trước cái chết:

một sự bất cần, xem cái chết là điều hiển nhiên, nhẹ tựa lông hồng Đến đây, ta liên tưởng đến

cái chết nhàn hạ, nhẹ tênh của người chiến sĩ trong thơ Chính Hữu: “Tôi nhớ thương người bạn cũ/Miệng cười mắt nhắm nghìn thu”, một sự ra đi qua đỗi nhẹ nhàng như việc đắm mình vào giấc ngủ Các anh đã lên đường, đến với núi rừng miền Tây dẫu biết rằng “cổ lai chinh chiến kỉ nhân hồi” có nghĩa là “Xưa nay chinh chiến mấy ai về?” Ở đây Quang Dũng miêu tả cái chết

của đồng đội như một sự xả thân cho lí tưởng Ta chợt nhớ đến dáng đứng của anh giải phóng quân trong thơ của Lê Anh Xuân:

“Và anh chết trong khi đang đứng bắn

Máu anh phun theo lửa đạn cầu vồng

Chợt thấy anh, giặc hốt hoảng xin hàng

Có thằng sụp xuống chân Anh tránh đạn

Bởi anh chết rồi nhưng lòng dũng cảm

Vẫn đứng đàng hoàng nổ súng tiến công”

Mặc dù Quang Dũng đã thay thế từ “chết”, “hi sinh” bằng những cụm từ “không bước nữa”, “gục lên”, “bỏ quên đời” nhưng vẫn trào lên nỗi xót xa, thương tiếc Vần thơ của Quang

Dũng tuy nói đến cái chết của người lính nhưng không gợi ra bi lụy, thảm thương Trái lại, trong sự tiếc thương có niềm tự hào: Vì độc lập, tự do mà đã có biết bao chiến sĩ anh hùng đã ngã xuống trên chiến trường, trong tư thế lẫm liệt đến như vậy Ở đó, những người lính đã hi sinh cả tuổi trẻ - điều tốt đẹp nhất của cuộc đời – để giữ gìn cho hòa bình hôm nay, họ chiến

đấu cho một lời thề thiêng liêng: Quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh Ngòi bút Quang Dũng

không từ chối cái “bi” nhưng cũng biết làm trang trọng hóa cái bi bằng cái “tráng”

Cảnh tượng chiến trường đâu chỉ có đèo cao, cồn mây, dốc thẳm, đâu chỉ có mưa ngàn, muỗi rừng, vắt núi, mà còn có biết bao thử thách của rừng thiêng, nước độc Nếu ở mấy câu đầu tác giả mở rộng thiên nhiên miền Tây Bắc mênh mông qua không gian hùng vĩ, thơ mộng của những cơn mưa rừng với độ cao chạm đến mây trời của đỉnh núi Tây Bắc, thì đến với hai câu thơ sau thiên nhiên lại được khám phá theo chiều của thời gian:

“Chiều chiều oai linh thác gầm thét

Đêm đêm Mường Hịch cọp trêu người”

Thiên nhiên Tây Bắc như rùng mình trong bản giao hưởng của đại ngàn với tiếng thác

gầm và tiếng chân cọp dữ Với rừng núi Tây Bắc, cứ mỗi buổi chiều ta lại nghe thác “gầm thét” đổ xuống từ trên cao và cứ mỗi đêm lại nghe tiếng cọp gầm gừ Điều đó như là một sự

liên tục, tuần ho|n khép kín Đó là những âm thanh dữ dội, bí hiểm, man rợn như khúc hòa tấu của chốn oai linh Cũng là danh từ riêng nhưng Mường Lát lãng mạn bao nhiêu, thơ mộng bao nhiêu thì Mường Hịch dữ dằn, đầy sát khí bấy nhiêu Tên địa danh Mường Hịch đọc lên có cảm giác nặng nề như tiếng chân cọp rậm rịch đi trong đêm Rừng núi mang một không khí rờn rợn, nguyên vẹn vẻ hoang sơ của nó Ở nơi xa xôi, con người lần đầu đặt chàn đến, khi mà thiên nhiên vẫn đang làm chủ thì khó khăn chắc chắn còn tăng thêm gấp bội lần Những nguy hiểm vẫn rập rình đâu đó, đó là sự quyết liệt mà binh đòan Tây Tiến đã một thời vượt qua

Từ “trêu” là cách nói dí dỏm, hài hước, đẩy nỗi sợ hãi của người lính lùi xa Mỗi vần thơ

để lại trong tâm trí người đọc một ấn tượng: gian nan tột cùng mà cũng can trường tột bậc Với những sự đe dọa từ mọi phía phong tỏa, chúng ta thêm một lần nữa càng thấm thía những khó khăn, vất vả của người lính Tây Tiến khi phải sống và chiến đấu ngơi nước độc, rừng thiêng

Dù cho có bao nhiêu khó khăn, thử thách đi chăng nữa thì đòan quân vẫn tiến bước, người nối người băng lên phía trước Uy lực thiên nhiên như bị giảm xuống và giá trị con người được nâng lên một tầm vóc mới Trong đoạn thơ này, Quang Dũng có lẽ đã nói quá lên về cái ghê gớm của núi rừng chỉ là để làm bật lên vẻ đẹp hào hùng của con người chứ không phải để hạ thấp nó

Vượt lên gian khổ, hi sinh, h|nh trang người lính đầy ắp những kỉ niệm đẹp của tình quân dân:

“Nhớ ôi Tây Tiến cơm lên khói Mai Châu mùa em thơm nếp xôi”

Hai câu thơ cuối đoạn gợi cảm giác tươi mát, ngọt ngào về cuộc sống thanh

bình thoáng bắt gặp trên đường hành quân Đằng sau vẻ hoang dại, bí ẩn của

đại ngàn hiện lên hình ảnh con người với vẻ đẹp thật thơ mộng, lãng mạn Bút pháp của Quang Dũng biến ảo: đang gân guốc, dữ dằn thoắt đã tinh vi, e ấp Chiến binh Tây Tiến hào hùng mà cũng rất đỗi hào hoa, rất nhạy cảm trước vẻ

đẹp thiên nhiên và đằm thắm tình người Chữ “nhớ” đứng ở đầu câu thơ như

kết tụ lại bao tình cảm nhớ thương, bao bồi hồi, xao xuyến vấn vương Câu thơ

giống như tiếng gọi thoảng thốt ngân lên từ trong tiềm thức.“Nhớ ôi” là một

câu cảm thán gợi nỗi bâng khuâng khi hồi tưởng lại những kỉ niệm ấm áp: lúc đòan binh dừng lại sau một đoạn đường hành quân vất vả, lều trại được dựng lên ở một bản làng, một bếp lửa ánh đỏ hồng, một nồi xôi hương bay ngào ngạt, khói bếp, khói cơm bay lên hòa quyện vào khói