HSG CHUYÊN đề TRUYỆN NGẮN HIỆN đại

Nhà văn Phạm Duy Tốn, một người con của vùng châu thổsông Hồng đã tái hiện lại bức tranh hiện thực đầy đau xót ấy qua truyện ngắn “Sống chết mặc bay”để lại trong lòng người đọc nhiều ám

được nh ng đ c đi m c b n c a truy n ng n hi n đ i đ u th k XX.ữ ặ ể ơ ả ủ ệ ắ ệ ạ ầ ế ỷ

- V m t th i gian ề ặ ờ , truy n ng n hi n đ i xu t hi n tệ ắ ệ ạ ấ ệ ương đ i mu nố ộtrong l ch s văn h c dân t c Tác ph m đị ử ọ ộ ẩ ược coi là m đ u là “ở ầ Truy n ệ

th y la- za-rô Phi n” ầ ề c a Nguy n Tr ng Quán in năm 1887 Nó là s nủ ễ ọ ả

ph m c a m t ki u t duy ngh thu t m i, khác h n ki u t duy nghẩ ủ ộ ể ư ệ ậ ớ ẳ ể ư ệthu t c a truy n trung đ i.ậ ủ ệ ạ

- V m t hình th c và n i dung, ề ặ ứ ộ truy n ng n hi n đ i khác v i truy nệ ắ ệ ạ ớ ệtrung đ i ch nó đạ ở ỗ ược vi t b ng ch qu c ng , b ng văn xuôi Ti ng Vi tế ằ ữ ố ữ ằ ế ệ

hi n đ i, trong khi truy n ng n trung đ i đệ ạ ệ ắ ạ ược vi t b ng ch Hán C tế ằ ữ ốtruy n c a truy n ng n hi n đ i đã phong phú, ph c t p h n truy nệ ủ ệ ắ ệ ạ ứ ạ ơ ệtrung đ i Truy n trung đ i thiên v m c đích giáo hu n còn truy n hi nạ ệ ạ ề ụ ấ ệ ệ

đ i l i hạ ạ ướng vào vi c kh c h a nh ng m i quan h nhân sinh, đ i s ngệ ắ ọ ữ ố ệ ờ ố

c a con ngủ ười thông qua vi c xây d ng đệ ự ược nh ng hình tữ ượng nhân v tậkhá ph c t p.ứ ạ

Truy n ng n Vi t Nam đ u th k XX là bệ ắ ệ ầ ế ỷ ước chuy n quan tr ng c aể ọ ủtruy n ng n Vi t Nam t truy n trung đ i sang truy n hi n đ i M t sệ ắ ệ ừ ệ ạ ệ ệ ạ ộ ốtác gi tiêu bi u c a giai đo n này nh Ph m Duy T n, Nguy n Bá H c,ả ể ủ ạ ư ạ ố ễ ọNguy n Ái Qu c… Đ c đi m c a truy n ng n giai đo n này là m c dù đãễ ố ặ ể ủ ệ ắ ạ ặ

có nhi u y u t hi n đ i (vi t b ng văn xuôi qu c ng , c t truy n ph cề ế ố ệ ạ ế ằ ố ữ ố ệ ứ

t p h n, nhân v t đạ ơ ậ ược kh c h a nhi u phắ ọ ở ề ương di n, trong đó có đ iệ ờ

s ng n i tâm; t tố ộ ư ưởng hi n đ i h n …) nh ng v n còn nhi u d u n c aệ ạ ơ ư ẫ ề ấ ấ ủtruy n trung đ i (ngôn ng văn xuôi có tính ch t bi n ng u, ch a có nhi uệ ạ ữ ấ ề ẫ ư ềsáng t o v cách k truy n hi n đ i…)ạ ề ể ệ ệ ạ

2 M t s l u ý khi phân tích văn b n truy n ng n hi n đ i ộ ố ư ả ệ ắ ệ ạ

Truy n ng n hi n đ i là s n ph m c a m t ki u t duy ngh thu tệ ắ ệ ạ ả ẩ ủ ộ ể ư ệ ậ

m i, khác v i t duy ngh thu t trung đ i Khi h c v truy n ng n trungớ ớ ư ệ ậ ạ ọ ề ệ ắ

đ i, chúng ta đ u th y truy n trung đ i thạ ề ấ ệ ạ ường thiên v m c đích giáoề ụ

hu n, tính ngh thu t c a tác ph m ít đấ ệ ậ ủ ẩ ược chú ý h n Trong khi đó,ơtruy n hi n đ i chú ý nhi u h n đ n tính ngh thu t c a tác ph m Nghệ ệ ạ ề ơ ế ệ ậ ủ ẩ ệthu t k chuy n đã đậ ể ệ ược chú ý đúng m c h n trong tứ ơ ương quan v i câuớchuy n đệ ược k (thông thể ường, trong t duy trung đ i, cái quan tr ng làư ạ ọ

k chuy n gì ch không ph i k nh th nào) Đ c tác ph m c a Ph mể ệ ứ ả ể ư ế ọ ẩ ủ ạDuy T n chúng ta đ u th y nh ng sáng t o c a tác gi trong cách kố ề ấ ữ ạ ủ ả ểchuy n đ ph n ánh nh ng n i dung t tệ ể ả ữ ộ ư ưởng c a mình Do đó, khi phânủtích, nên xu t phát t cách k chuy n, t ngh thu t k chuy n c a tác giấ ừ ể ệ ừ ệ ậ ể ệ ủ ả

đ khám phá nh ng n i giá tr n i dung c a tác ph m.ể ữ ộ ị ộ ủ ẩ

- Tr ướ c h t là nhan đ c a câu chuy n ế ề ủ ệ

Nhan đ c a tác ph m có ý nghĩa khá quan tr ng Nó là cái tên c a s nề ủ ẩ ọ ủ ả

ph m ngh thu t Các nhà văn khi sáng tác r t chú ý đ t tên cho đ a conẩ ệ ậ ấ ặ ứtinh th n c a mình Nhan đ nhi u khi chính là s đúc k t t tầ ủ ề ề ự ế ư ưởng c aủtác ph m, nó là chìa khóa giúp ta m cánh c a đi vào th gi i ngh thu tẩ ở ử ế ớ ệ ậ

c a tác ph m Văn b n ủ ẩ ả S ng ch t m c bay ố ế ặ r t đ c đáo cách đ t nhan đ ấ ộ ở ặ ề

Nó t o đạ ược s h p d n, s tò mò ngự ấ ẫ ự ở ười đ c đ i v i n i dung câuọ ố ớ ộchuy n Nó ph n ánh đệ ả ược n i dung t tộ ư ưởng c a truy n ủ ệ S ng ch t m c ố ế ặ bay g i lên thái đ không quan tâm, h h ng, th , vô trách nhi m trợ ộ ờ ữ ờ ơ ệ ước

s s ng ch t c a ngự ố ế ủ ười khác Trong tác ph m, nh ng k đã vô trách nhi mẩ ữ ẻ ệ

v i s s ng c a ngớ ự ố ủ ười khác chính là b n quan l i, đ ng đ u là tên quanọ ạ ứ ầ

ph lòng lang d thú, còn nh ng ngủ ạ ữ ười đang ph i đ i m t v i s s ngả ố ặ ớ ự ố

ch t đó chính là nh ng ngế ữ ười dân lao đ ng Giá tr hi n th c và giá tr nhânộ ị ệ ự ị

đ o, trong đó rõ nh t là ý nghĩa phê phán đã th hi n ngay trong nhan đạ ấ ể ệ ề

c a tác ph m.ủ ẩ

- Ti p đ n là ngh thu t t o tình hu ng truy n ế ế ệ ậ ạ ố ệ

Người ta thường ví truy n ng n gi ng nh m t ệ ắ ố ư ộ kho nh kh c ả ắ , cho ta th yấ

m t đ i ngộ ờ ười, m t ộ nhát c t ngang ắ c a m t thân cây hay m t khe h p, đủ ộ ộ ẹ ểnhìn ra th gi i T t c nh ng đi u này cho th y cách khám phá hi n th cế ớ ấ ả ữ ề ấ ệ ự

đ c tr ng c a truy n ng n Nói nh nhà văn Nguyên Ng c: ặ ư ủ ệ ắ ư ọ “Truy n ng n ệ ắ

đi m huy t hi n th c b ng cách n m b t chúng nh ng tình hu ng cho ể ệ ệ ự ằ ắ ắ ữ ố phép ph i bày cái ch y u nh ng l i b che gi u trong muôn m t c a cu c ơ ủ ế ư ạ ị ấ ặ ủ ộ

s ng hàng ngày Nhìn chung, m i truy n ng n bao gi cũng đ ố ỗ ệ ắ ờ ượ c xây d ng ự trên m t tình hu ng, khai thác tình hu ng y” T ộ ố ố ấ ình hu ng sẽ b c l đố ộ ộ ược

nh ng quan h nhân sinh, quan h gi a các nhân v t hay trong chính b nữ ệ ệ ữ ậ ảthân c a nhân v t Trong truy n ng n ủ ậ ệ ắ S ng ch t m c bay, ố ế ặ Ph m Duy T nạ ố

đã t o m t tình hu ng là trong khi nhân dân h đê v t v ngoài tr i thìạ ộ ố ộ ấ ả ờtrong đình quan ph và h th ng quan l i phong ki n đang say s a ch iủ ệ ố ạ ế ư ơbài Đó là tình hu ng có tính ch t đ i l p, có giá tr hi n th c và giá trố ấ ố ậ ị ệ ự ịnhân đ o cao Truy n c phát tri n theo di n bi n c a cu c ch i t tômạ ệ ứ ể ễ ế ủ ộ ơ ổ

c a viên quan ph , cho đ n khi ván bài ù cũng là lúc đê v thì câu chuy nủ ủ ế ỡ ệ

k t thúc Tình hu ng truy n nh v y chính là nhát c t c a hi n th c đ iế ố ệ ư ậ ắ ủ ệ ự ờ

s ng, cho phép chúng ta nh n ra nh ng mâu thu n đ i l p trong hi nố ậ ữ ẫ ố ậ ệ

th c, nh ng góc khu t trong quan h nhân sinh Phân tích truy n chính làự ữ ấ ệ ệ

nương theo tình hu ng nh th đ gi i mã thông đi p ngh thu t c a tácố ư ế ể ả ệ ệ ậ ủ

gi g i g m trong tác ph m.ả ử ắ ẩ

- Chi ti t và nhân v t trong truy n ng n là nh ng y u t ngh thu t ế ậ ệ ắ ữ ế ố ệ ậ

c n đ c bi t chú ý ầ ặ ệ

Nhân v t trong truy n ng n chính là nh ng con ngậ ệ ắ ữ ườ ụ ể ượi c th đ c tác giảmiêu t và th hi n Có th th y nhân v t trong truy n hi n đ i đã đả ể ệ ể ấ ậ ệ ệ ạ ược

kh c h a phong phú h n, sinh đ ng h n so v i các nhân v t trong truy nắ ọ ơ ộ ơ ớ ậ ệtrung đ i Truy n ạ ệ S ng ch t m c bay ố ế ặ t p trung kh c h a hình tậ ắ ọ ượng nhân

v t tên quan ph Nhà văn đã k t h p miêu t , k , đ i tho i đ th hi nậ ủ ế ợ ả ể ố ạ ể ể ệnhân v t này Nh ng chi ti t miêu t ch , đi u ki n sinh ho t, l l i sinhậ ữ ế ả ỗ ở ề ệ ạ ề ố

ho t, cách ng i, t th c a nhân v t này đã t cáo b n ch t ăn ch i sa đ aạ ồ ư ế ủ ậ ố ả ấ ơ ọ

c a h n Nh ng chi ti t k v thái đ , hành đ ng c a nhân v t, nh t làủ ắ ữ ế ể ề ộ ộ ủ ậ ấngôn ng nhân v t đã v ch tr n b m t c a h n Ta chú ý đ n thái đữ ậ ạ ầ ộ ặ ủ ắ ế ộ

d ng d ng c a h n đ i v i m i di n bi n bên ngoài, nh t là ngôn ng c aử ư ủ ắ ố ớ ọ ễ ế ấ ữ ủ

h n v i b n quan l i, tay sai và ngắ ớ ọ ạ ười dân Nh t là chi ti t khi có ngấ ế ười dânvào b m đê v th t r i, tên quan ph đã “đ m t tía tai”, quát t m lên,ẩ ỡ ậ ồ ủ ỏ ặ ầkhông h đ ý đ n n i dung thông báo mà ch đ ý đ n vi c đ o l n phépề ể ế ộ ỉ ể ế ệ ả ộ

t c nhà quan ắ (Lính đâu? Sao bay dám đ cho nó ch y x ng x c vào đây nh ể ạ ồ ộ ư

v y? Không còn phép t c gì n a à?) ậ ắ ữ Hành đ ng v tay xu ng s p kêu to,ộ ỗ ố ậ

mi ng cệ ười nói r n r ng ng c a h n khi ù to m i th t là tàn nh n và vôổ ả ủ ắ ớ ậ ẫnhân đ o bi t bao Nhân v t đã đạ ế ậ ược kh c h a qua hành đ ng, thái đ ,ắ ọ ộ ộngôn ng đ i tho i nên sinh đ ng h n và phong phú h n.ữ ố ạ ộ ơ ơ

- Cu i cùng là ngôn ng c a tác ph m ố ữ ủ ẩ

C n chú ý đ n ngôn ng c a ngầ ế ữ ủ ườ ểi k chuy n và ngôn ng c a nhân v t.ệ ữ ủ ậ

T t nhiên, v i các truy n ng n đ u th k , ngôn ng nhân v t ch a đấ ớ ệ ắ ầ ế ỷ ữ ậ ư ược

s c nét và cá tính nh trong các tác ph m truy n ng n đ nh cao giai đo nắ ư ẩ ệ ắ ỉ ạ

1930 – 1945 Trong truy n ng n ệ ắ S ng ch t m c bay ố ế ặ c a Ph m Duy T n taủ ạ ố

có th nh n th y nét đ c bi t c a ngôn ng ngể ậ ấ ặ ệ ủ ữ ườ ểi k chuy n Dệ ường như

có m t ngộ ườ ểi k chuy n hi n lên r t rõ nét qua t ng câu, t ng ch trongệ ệ ấ ừ ừ ữvăn b n: “ả Tình c nh trông th t là th m Than ôi! S c ng ả ậ ả ứ ườ i khó lòng đ ch ị

n i v i s c tr i! Th đê không sao c l i đ ổ ớ ứ ờ ế ự ạ ượ ớ c v i th n ế ướ c! Lo thay! Nguy thay! Khúc đê này h ng m t y! Lũ con dân đang chân l m tay bùn, trăm lo ỏ ấ Ấ ấ

nghìn s ,đem thân hèn y u mà ch ng v i m a to n ợ ế ố ớ ư ướ ớ c l n c a tr i, đ b o ủ ờ ể ả

th l y tính m ng, gia tài, th th i nào quan cha m đâu? Th a r ng: ủ ấ ạ ế ờ ẹ ở ư ằ đang trong đình kia….” ở Gi ng đi u c a ngọ ệ ủ ườ ểi k chuy n khi thì đ y loệ ầ

âu, thông c m v i hoàn c nh nguy kh n c a ngả ớ ả ố ủ ười dân, khi l i h t s c m aạ ế ứ ỉmai, căm ph n v i s ăn ch i, nh n tâm, vô trách nhi m c a nh ng k làmẫ ớ ự ơ ẫ ệ ủ ữ ẻquan lẽ ra ph i chăm lo cho dân trong c nh nả ả ước sôi l a b ng Ngử ỏ ườ ểi kchuy n đây không che d u đệ ở ấ ược thái đ , c m xúc c a mình đ i v i nhânộ ả ủ ố ớ

“Tuy tr ng đánh liên thanh, c th i vô h i, ti ng ng ố ố ổ ồ ế ườ i xao xác g i nhau ọ sang h , nh ng xem ch ng ai ai cũng m t l c r i y v y mà trên tr i v n ộ ư ừ ệ ử ả ồ Ấ ậ ờ ẫ

m a t m tã trút xu ng, d ư ầ ố ướ i sông th i n ờ ướ ứ c c cu n cu n b c lên Than ôi! ồ ộ ố

S c ng ứ ườ i khó lòng đ ch n i v i s c tr i! Th đê không sao c l i đ ị ổ ớ ứ ờ ế ự ạ ượ ớ c v i

th n ế ướ c! Lo thay! Nguy thay! Khúc đê này h ng m t.” ỏ ấ Câu văn thường dài,chia thành nhi u khúc đo n ng n, có c u trúc m i ti t đo n g n gi ngề ạ ắ ấ ỗ ế ạ ầ ốnhau Do đó r t đăng đ i, giàu nh p đi u Tuy nhiên, so v i văn xuôi bi nấ ố ị ệ ớ ề

ng u th i trung đ i, câu văn trong tác ph m này đã khá sáng g n, sinhẫ ờ ạ ẩ ọ

đ ng.ộ

Ngôn ng nhân v t bao g m các thành ph n: ngôn ng đ i tho i, ngônữ ậ ồ ầ ữ ố ạ

ng đ c tho i Ngôn ng c a nhân v t quan ph m u trong tác ph mữ ộ ạ ữ ủ ậ ụ ẫ ẩ

S ng ch t m c bay ố ế ặ ch y u là ngôn ng đ i tho i, đ c tho i n i tâm ch aủ ế ữ ố ạ ộ ạ ộ ưphát tri n Nh ng ngôn ng đ i tho i c a nhân v t để ư ữ ố ạ ủ ậ ược xây d ng đã cóự

màu s c, cá tính, góp ph n th hi n đắ ầ ể ệ ược b n ch t c a nhân v t Đi u đóả ấ ủ ậ ề

được th hi n nh ng câu văn ng n:ể ệ ở ữ ắ “M c k !”, “Có ăn không thì b cặ ệ ố

ch ?”, ứ Ðê v r i! Ðê v r i, th i ông cách c chúng mày… Có bi t không ỡ ồ ỡ ồ ờ ổ ế Lính đâu? Sao bay dám đ cho nó ch y x ng x c vào đây nh v y? Không ể ạ ồ ộ ư ậ còn phép t c gì n a à? ắ ữ ” … Gi ng đi u nói chung là gi ng quát, m ng, g t.ọ ệ ọ ắ ắNgôn ng đ i tho i đã cho th y b n ch t hách d ch, đ c ác, tàn b o, tháiữ ố ạ ấ ả ấ ị ộ ạ

đ vô trách nhi m c a quan ph m u T nh ng phân tích trên, ta có thộ ệ ủ ụ ẫ ừ ữ ể

th y, khi phân tích tác ph m truy n, không th b qua phân tích ngôn ngấ ẩ ệ ể ỏ ữtác ph m, nh t là l i k và ngôn ng nhân v t.ẩ ấ ờ ể ữ ậ

II TÌM HI U VĂN B N: Ể Ả S NG CH T M C BAY (Ph m Duy T n) Ố Ế Ặ ạ ố

1 Tác giả

* Ti u s ể ử

- Nhà văn Ph m Duy T n sinh (1883 – 1924) t i Thành ph Hà N i.ạ ố ạ ố ộ

- Ph m Duy T n là m t nhà văn tiên phong c a văn h c m i Vi t Nam h iạ ố ộ ủ ọ ớ ệ ồ

đ u th k 20 Ông có m t s bút danh nh u Th i M n, Đông Phầ ế ỷ ộ ố ư Ư ờ ẫ ươngSóc, Th A Ông là cha c a nhà văn, nhà báo Ph m Duy Khiêm và nh c sĩọ ủ ạ ạ

Ph m Duy.ạ

- Nhà văn Ph m Duy T n t ng vi t bài cho 11 t báo khác nhau, trong đóạ ố ừ ế ờ

có t Đông Dờ ương t p chí, v i bút hi u u Th i M n Các t báo khác nh ,ạ ớ ệ Ư ờ ẫ ờ ưTrung B c tân văn, L c t nh tân văn, Công th báo, Nam phong, Nông c mínắ ụ ỉ ị ổđàm, (bút hi u Đông Phệ ương Sóc), Th c nghi p dân báo, Đăng c tùng báo,ự ệ ổĐông Pháp th i báo ờ

- Trong lĩnh v c báo chí, Ph m Duy T n đã gây đự ạ ố ược d u n m nh mẽ v iấ ấ ạ ớbài "Ho n n n tạ ạ ương c u" Đây là m t bài vi t v tr n lũ l t B c Kì nămứ ộ ế ề ậ ụ ở ắ

1915 đã làm 60.000 người thi t m ng Sau bài báo này, đã có m t h i tệ ạ ộ ộ ừthi n đệ ược thành l p đ gây quỹ g i cho ngậ ể ử ười dân g p n n mi n b c.ặ ạ ở ề ắ

- Nhà văn Ph m Văn T n qua đ i ngày 25 tháng 2 năm 1924, t i nhà riêngạ ố ờ ạ

s 54, đ ng Felloneau, Hà N i

* S nghi p văn h c ự ệ ọ

Ph m Duy T n sáng tác văn r t ít, ch có 4 tác ph m Tuy nhiên, ông v nạ ố ấ ỉ ẩ ẫ

được xem là m t nhà văn có s c nh hộ ứ ả ưởng đ n n n văn h c Vi t Nam.ế ề ọ ệÔng được xem là người tiên phong m l i cho giai đo n thành t u r c rở ố ạ ự ự ỡ

c a n n văn h c Vi t Nam cách tân giai đo n sau này.ủ ề ọ ệ ạ

- B c mình hay Câu chuy n th ự ệ ươ ng tâm (Ðông Dương t p chí s 55, Hà N i,ạ ố ộ1914)

- S ng ch t m c bay! ố ế ặ (báo Nam Phong, Hà N i, ngày 8 tháng 12 năm 1918)ộ

- Con ng ườ ở i S Khanh (báo Nam Phong, Hà N i, tháng 2 năm 1919)ộ

- N ướ c đ i l m n i ờ ắ ỗ (báo Nam Phong, Hà N i, ngày 23 tháng 5 năm 1919)ộ

- Ti u lâm An Nam ế (bút danh Th An, hai t p, nhà xu t b n Ích Ký, Hà N i,ọ ậ ấ ả ộ1924)

- Ph n 3: ầ Còn l i: C nh đê vạ ả ỡ

c Tóm t t ắ

G n m t gi đêm nầ ộ ờ ước sông Nh Hà lên cao khúc Đêm làm ích c a thíchị ủxem ch ng Đúng th l m hai ba đo n đã th m l u nguy c v đê đang đ nừ ế ắ ạ ẩ ậ ơ ỡ ế

r t g n trong khi nh ng ngấ ầ ữ ười dân đen đang t ng gi t ng phút l y chútừ ờ ừ ấ

s c tàn đ c gi cho con dê kh i v thì quan ph m u đứ ể ố ữ ỏ ỡ ụ ẫ ược giao tr ngọtrách là h đê c u dân l i đang cùng đám tay chân ch i b i c b c hộ ứ ạ ơ ờ ờ ạ ưởng

th trong mình đ dân s ng ch t m c bay ai khi có ngụ ở ể ố ế ặ ười và báo tin đê

v ngày đe d a cách c c a tùy ngỡ ọ ổ ủ ười báo tin ra ngoài và v n say s a v iẫ ư ớ

b n s c c a to ni m vui tàn b o phi nhân tính c a viên quan khi đả ắ ủ ề ạ ủ ược phổthông Tôn chi này cũng là lúc đê v dân ch i nhân dân lâm vào tình c nhỡ ơ ảnghìn s u muôn th mầ ả

d Giá tr n i dung và ngh thu t ị ộ ệ ậ

+ Đ ng c m, xót xa trồ ả ước tình c nh thê th m c a ngả ả ủ ười dân do thiên tai và

do thái đ vô trách nhi m c a nh ng k c m quy n lên.ộ ệ ủ ữ ẻ ầ ề

b Ngh thu t ệ ậ

- K t h p ngh thu t tế ợ ệ ậ ương ph n và tăng c p khéo léoả ấ

- L i văn c th , sinh đ ng, giàu c m xúcờ ụ ể ộ ả

- Miêu t nhân v t s c nét.ả ậ ắ

3 Phân tích tác ph m ẩ

A M BÀI: Ở

Thủy-hỏa-đạo-tặc, trong bốn thứ giặc ấy nhân dân xếp giặc nước, giặc lụt lênhàng đầu Cho đến nay đã hàng bao thế kỷ, người dân vùng châu thổ sông Hồngmiền Bắc Việt Nam đã luôn phải đương đầu với cảnh “thủy thần nổi giận”: lũlụt, vỡ đê, nhà trôi, người chết Hệ thống đê điều, dù đã được gia cố hàng năm,nhưng nhiều đoạn, nhiều chỗ vẫn không chống nổi sức nước hung bạo Lại thêm

sự bàng quan, vô trách nhiệm của không ít tên quan lại cầm quyền, thiên nạn ấycàng thêm thê thảm Nhà văn Phạm Duy Tốn, một người con của vùng châu thổsông Hồng đã tái hiện lại bức tranh hiện thực đầy đau xót ấy qua truyện ngắn

“Sống chết mặc bay”để lại trong lòng người đọc nhiều ám ảnh

- Tác phẩm sáng tác năm 1918, in trên Tạp chí Nam Phong số 18, được coi làbông hoa đầu mùa của truyện ngắn hiện đại Bằng lời văn cụ thể, sinh động,bằng sự khéo léo trong việc vận dụng kết hợp hai phép tương phản và tăng cấp

trong nghệ thuật, Sống chết mặc bay đã lên án gay gắt tên quan phụ lòng lang dạ

thú và bày tỏ niềm cảm thương trước cảnh “nghìn sầu muôn thảm” của nhândân do thiên tai và cũng do thái độ vô trách nhiệm của kẻ cầm quyền gây nên

B THÂN BÀI:

* Nguy c v đê và s ch ng đ c a ng ơ ỡ ự ố ỡ ủ ườ i dân.

- Truy n ng n ệ ắ l y b i c nh là khúc đê làấ ố ả ng X, phủ X vào th i đi m ờ ể “g n ầ

m t gi đêm ộ ờ ” Đây là th i đi m khuya kho t, là lúc mà lẽ ra m i ngờ ể ắ ọ ười đangngh ng i sau m t ngày làm vi c v t v Xác đ nh th i gian n a đêm nhỉ ơ ộ ệ ấ ả ị ờ ử ư

th , ph i chăng nhà văn mu n nói v i chúng ta r ng: cu c h đê c a ngế ả ố ớ ằ ộ ộ ủ ườidân đây đã kéo dài su t c ngày đ n t i, t i t n đêm khuya mà gi v nở ố ả ế ố ớ ậ ờ ẫ

ch a đư ược ngh ng i N ng n và căng th ng bi t bao! V y mà, trong khiỉ ơ ặ ề ẳ ế ậ

đó, m a gió m i lúc m t m nh “ư ỗ ộ ạ m a t m tã” ư ầ r i l i “ồ ạ trên tr i th i v n ờ ờ ẫ

m a t m tã trút xu ng ư ầ ố ” Ph i h p v i m a, nố ợ ớ ư ước sông cũng m i lúc m tỗ ộ

dâng cao: “n ướ c sông Nh Hà lên to quá ị ” r i l i “ồ ạ d ướ i sông n ướ c c cu n ứ ồ

cu n b c lên ộ ố ” Thiên tai m i lúc m t d d n, b o li t Tác gi th t lên nhỗ ộ ữ ằ ạ ệ ả ố ưtai h a c a chính mình: ọ ủ Lo thay! Nguy thay! Khúc đê này h ng m t.ỏ ấ N i loỗ

l ng không làm sao k xi t b i lẽ đê có làm sao thì ngắ ể ế ở ười dân n i đây cũngơkhông còn đường s ng.ố

- Trong tình th vô cùng nguy nan, kh n c p y, đ b o th l y tính m ngế ẩ ấ ấ ể ả ủ ấ ạ

và gia tài, nh ng ngữ ười dân đen đang t ng gi , t ng phút l y chút s c tànừ ờ ừ ấ ứ

đ c gi cho con đê kh i v : “ể ố ữ ỏ ỡ Dân phu k hàng trăm nghìn con ng ể ườ ừ i, t chi u đ n gi , h t s c gi gìn, k thì thu ng, ng ề ế ờ ế ứ ữ ẻ ổ ườ i thì cu c, k đ i đ t, k ố ẻ ộ ấ ẻ vác tre, nào đ p, nào c , bì bõm d ắ ừ ướ i bùn l y ng p quá khu u chân, ng ầ ậ ỷ ườ i nào ng ườ i n y l ấ ướ t th ướ t nh chu t l t ư ộ ộ B ng vi c s d ng hi u quằ ệ ử ụ ệ ảnhi u đ ng t , t láy, phép li t kê, phép so sánh, tác gi đã tái hi n khungề ộ ừ ừ ệ ả ệ

c nh h đê nh n nháo, căng th ng, v t v và nguy hi m vô cùng K t h pả ộ ố ẳ ấ ả ể ế ợ

v i phép tớ ương ph n và tăng c p, các câu văn bình lu n, b c l c m xúc;ả ấ ậ ộ ộ ảtác gi đã tô đ m s b t l c c a s c ngả ậ ự ấ ự ủ ứ ười trướ ức s c tr i, s y u kém c aờ ự ế ủ

th đê trế ước th nế ước T đó, làm n i b t cu c s ng l m than, bi th mừ ổ ậ ộ ố ầ ả

c a nhân dân, đ ng th i th hi n thái đ c m thông, thủ ồ ờ ể ệ ộ ả ương xót c a nhàủvăn

- Đo n văn nh ạ ư như 1 thước phim quay chậm đưa người đọc ngược dòng thời gian trở về quá khứ của XH Việt Nam đầu TK XX, để tận mắt chứng kiến hiện thực xã hội phong kiến thối nát mà những người dân đen chính là nạn nhân trực tiếp của xã hội đó Bằng việc sử dụng khéo léo ngòi bút tả thực với biểu cảm và trữ tình, kết hợp với NT tương phản và tăng cấp , PDT đã dẫn người đọc đến một cuộc hộ đê hết sức khẩn trương, vất vả của những người dân chân lấm tay bùn, đem thân hèn yếu mà chống với sức mưa to, gió lớn của trời Và cảnh tượng ấy đã lay động lòng người, đánh thức những tình cảm sâu sắc trong mỗi chúng ta Ai mà không xót thương trước những tai họa đang giáng xuống đầu những người dân vô tội Biết bao tình cảnh bi thảm sẽ xảy ra nếu đê vỡ

* Cảnh “hộ đê” của quan phủ.

- Trong hoàn c nh nghìn cân treo s i tóc y, quan ph m u ngả ợ ấ ụ ẫ ườ ượi đ c coi

là “cha m dân ẹ ”, được giao tr ng trách là h đê c u dân l i đang làm gì và ọ ộ ứ ạ ởđâu? Th a r ng, ngài cũng đi h đê đ y, c mà h đê trong đình “ư ằ ộ ấ ơ ộ ở đình

y cũng trên m t đê nh ng cao và v ng chãi, d u n c to th n a cũng

không vi c gì ệ ” Trong khi ngoài đê trăm h đang v t v g i gió, t m m aọ ấ ả ộ ắ ư

nh đàn sâu, lũ ki n thì trong đình, quang c nh, không khí vô cùng tĩnhư ế ở ả

m ch, trang nghiêm, đị ường b , nguy nga ệ

- N i b t lên trong khung c nh đó là hình nh quan ph m u: ổ ậ ả ả ụ ẫ “Trên

s p, m i kê gian gi a, có m t ng ậ ớ ở ữ ộ ườ i quan ph m u, uy nghi ch m ch n ụ ẫ ễ ệ

ng i Tay trái d a g i x p, chân ph i du i th ng ra, đ cho tên ng ồ ự ố ế ả ỗ ẳ ể ườ i nhà quỳ d ở ướ ấ i đ t mà gãi” Qu là m t dáng ng i oai v , đả ộ ồ ệ ường b và nhànệnhã làm sao!

- Đâu ch có th , ngài đi h đê mà mang theo bao nhiêu đ dùng sang ỉ ế ộ ồ

tr ng, quý giá, đ t ti n nh đi d ti c ọ ắ ề ư ự ệ : bát y n h p đ ế ấ ườ ng phèn khói bay nghi ngút, tráp đ i m i ch nh t đ m , trong ngăn b c đ y nh ng tr u ồ ồ ữ ậ ể ở ạ ầ ữ ầ vàng, cau đ u, r tía, hai bên nào ng thu c b c, nào đ ng h vàng, nào dao ậ ễ ố ố ạ ồ ồ chuôi ngà, nào ng vôi ch m, ngoáy tai, ví thu c, qu n bút, tăm bông” ố ạ ố ả Đúng

là hình nh c a 1 k giàu sang phú quý, mang danh đi ch đ o dân h đêả ủ ẻ ỉ ạ ộ

mà nh đi ch i, đi đ khoe khoang c a c i đi h đê mà mang theo c m tư ơ ể ủ ả ộ ả ộ

b y đoàn, đ dùng l nh k nh, sang tr ng, bay bi n s p đ t trong ngoài ,ầ ồ ỉ ỉ ọ ệ ắ ặtrên dưới, tôn ti tr t t nh ch n công đậ ự ư ố ường, gi a bu i thái bình th nhữ ổ ị

tr Ta có c m giác QPM r t nhàn nhã Nh ng đó là cái dáng nhàn nhã c aị ả ấ ư ủ

m t k th t phu, l mãng, khoe c a.ộ ẻ ấ ỗ ủ

- Thức ăn toàn của ngon vật lạ, đồ dùng sang trọng,quý phái, quan phủ ungdung, nhàn nhã vui sướng cuộc tổ tôm trong lúc nhân dân đang gội gió tắmmưa Chỉ bằng một vài chi tiết miêu tả nhưng nhà văn đã biến QPM thành nhânvật trung tâm của một bức tranh biếm họa Bức tranh vẽ cảnh đi hộ đê cứu dâncủa QPM nhưng thực chất lại đang đi hưởng thụ một cuộc sống xa hoa nhàn

nhã Đó không chỉ là hình ảnh của một viên quan phụ mẫu mà đó còn là bản chất chung của tất cả bọn quan lại, những kẻ tự cho mình cái quyền là cha, me của dân trong xã hội phong kiến thối nát trước kia.

- Không chỉ là một kẻ béo tốt, nhàn hạ, hách dịch, thích hưởng lạc mà QPM còn là kẻ ham mê cờ bạc Trong khi ngoài kia, người dân đang phải chịu cảnh

lầm than như đàn sâu lũ kiến thì ở trong đình, QPM lại ung dung cùng đám nha

lại tay chân đắm mình trên chiếu bạc, để dân sống chết mặc bay.

+ Trong đình, có đông và đủ những kẻ có trách nhiệm với cuộc hộ đê Nhưng lạthay, không ai tỏ ra lo lắng, không ai đả động gì đến chuyện hộ đê ra sao Tất cảđều mải mê với cuộc tổ tôm Quan lại địa phương thì nín thin thít, ra sức bợ đỡ,

tạo mọi điều kiện để quan được thắng bạc bởi vì “quan ù ấy là hạnh phúc”

+ Từ giọng văn xót xa thương cảm ở phần đầu, tác giả chuyển sang giọng chế

giễu, mỉa mai và cả những lời bình luận Đặc biệt lời bình luận: Thật là tôn kính, xứng đáng với một vì phúc tinh" thật chua chát, đầy hàm ý mỉa mai.

Những tưởng QPM là vì phúc tinh sẽ đem lại bình yên, hạnh phúc cho nhândân Nhưng không, hắn chỉ là kẻ ham mê cờ bạc, bàng quan, vô trách nhiệmtrước cuộc sống và tính mạng của nhân dân Hắn là sản phẩm, là công cụ củachế độ thực dân nửa phong kiến, là điển hình cho sự thối nát của chế độ quantrường thời Pháp thuộc:

Chữ y, chữ chiểu không phê đến Ông chỉ quen phê một chữ tiền

- Thói ham mê cờ bạc của viên quan phụ mẫu mỗi lúc một tăng gắn với bản chất vô trách nhiệm, vô lương tâm Mê bài bạc mà không trực tiếp chứng kiến

cảnh hộ đê đã đành, nhưng ngay cả khi trước sân đình, mưa đổ xuống mỗi lúc 1

to mà ngài vẫn không hề hay biết

- Khi ngoài xa có tiếng kêu vang trời, dậy đất, mọi người ai nấy ở trong đình

đều giật nảy mình, duy chỉ có quan vẫn ngồi khểnh vuốt râu, rung đùi, mắt mải

trông đĩa nọc, “lăm le chực người ta bốc trúng quân mình chờ mà hạ Vì ngài sắp ù to”.