Tiểu luận Lý luận chung về nhà nước và pháp luật

Các nước thế giới ngày nay theo hai loại hình thức chính thể cơ bản đó là chính thể cộng hòa và chính thể quân chủ. Trong bài tiểu luận cá nhân của mình, em xin phép được trình bày những tìm hiểu của mình về chủ đề “Những vấn đề lý luận và thực tiễn về hình thức chính thể quân chủ”.

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Hình thức chính thể là một hình thức rất quan trọng trong các dạng hình thức nhà nước Hình thức chính thể là sự biểu hiện bề ngoài thành mô hình, hình dáng của nhà nước thông qua cách thức, cơ cấu bên trong của việc tổ chức, vị trí, quyền hạn, trách nhiệm, mối quan hệ của các cơ quan nhà nước cấu tạo nên nhà nước tư sản và bản chất nguồn gốc của quyền lực nhà nước Việc xác định hình thức chính thế có ý nghĩa đặc biệt quan trọng bởi trong lịch sử tồn tại lâu đời của nhà nước vấn đề trọng tâm của bất kỳ quốc gia nào đều là việc tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước

Trên thế giới hiện nay có hơn 200 quốc gia, nó đồng nghĩa với việc có hơn 200 nhà nước trên thế giới Mỗi quốc gia lại có những hình thức chính thể riêng tạo nên sự đa dạng và đặc trưng riêng của mỗi nước trên thế giới Mỗi chính thể lại mang những đặc điểm khác nhau tạo nên một hệ thống chính thể cực kì độc đáo và đa dạng Sự hình thành những hình thức chính thể như vậy phải gắn liền với từng giai đoạn và lịch sử phát triển của từng nước, vì thế mới tạo nên từng đặc điểm riêng của mỗi quốc gia mỗi khu vực trên thế giới

Sự khác biệt trong hình thức chính thể cũng tạo nên sự khác nhau trong tổ chức bộ máy nhà nước Do đó việc hiểu biết mà nắm rõ được đặc điểm của các hình thức chính thể cơ bản trên thế giới sẽ giúp ta xác định được một quốc gia thuộc chính thể nào, phân biệt các chính thể khác nhau giữa các quốc gia Vấn

đề này không kém phần quan trọng và khá thú vị đối với những ai quan tâm đến hình thức chính thể trên thế giới

Các nước thế giới ngày nay theo hai loại hình thức chính thể

cơ bản đó là chính thể cộng hòa và chính thể quân chủ Trong bài tiểu luận cá nhân của mình, em xin phép được trình bày những

tìm hiểu của mình về chủ đề “Những vấn đề lý luận và thực tiễn về hình thức chính thể quân chủ”.

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục đích nghiên cứu: Tìm hiểu những vấn đề lý luận và thực tiễn về hình thức chính thể quân chủ

* Nhiệm vụ nghiên cứu: Để thực hiện được mục đích trên, bài tiểu luận của em sẽ trình bày những vấn đề sau:

- Trình bày cơ sở lý luận của hình thức chính thể quân chủ từ

đó phân tích ý nghĩa của nó về mặt lý luận và trong thực tiễn

- Đưa ra một số ví dụ về các quốc gia theo hình thức chính thể quân chủ trên thế giới

3 Phương pháp nghiên cứu

Ngoài việc bám sát giáo trình Lý luận chung về nhà nước và pháp luật của Trường Đại học Kiểm sát Hà Nội làm cơ sở lý luận,

em còn kết hợp với việc tìm hiểu thêm những tài liệu có liên quan

từ các nguồn tài liệu chính thống, đáng tin cậy Từ đó chọn lọc và tổng hợp lại trong bài tiểu luận của mình

NỘI DUNG

I Khái quát chung về hình thức chính thể

1 Khái niệm về hình thức nhà nước

Trong lịch sử hình thành nhà nước, sau khi giành được chính quyền thì việc lựa chọn và áp dụng hình thức nhà nước sẽ có ý nghĩa quyết định đối với việc tăng cường sức mạnh và phát huy hiệu lực của nhà nước Các nhà nước đa dạng về hình thức bởi trình độ phát triển kinh tế, tương quan lực lượng giữa các giai cấp

và mức độ mâu thuẩn giữa chúng ở mỗi quốc gia là khác nhau Trên thực tế hiện nay thế giới có hai hình thức nhà nước chính là hình thức nhà nước tư sản và hình thức nhà nước xã hội chủ nghĩa

Hình thức nhà nước là vấn đề có ý nghĩa lý luận và thực tiễn rất quan trọng trong đời sống nhà nước Kết quả của việc tiến hành sự thống trị, đặc biệt là sự thống trị của giai cấp cầm quyền phụ thuộc rất lớn vào việc tổ chức và thực hiện quyền lực nhà nước như thế nào

Hình thức nhà nước dù có nhiều cách diễn đạt khác nhau nhưng nhìn chung đều đề cập đến vấn đề tổ chức quyền lực nhà nước và phương pháp thực hiện quyền lực nhà nước Khái quát lại

ta có thể hiểu: “Hình thức nhà nước là cách tổ chức quyền lực nhà nước và phương pháp thực hiện quyền lực nhà nước.”

Đây là một khái niệm gồm 3 yếu tố:

- Hình thức chính thể nhà nước: cách thức tổ chức quyền lực nhà nước ở trung ương

- Hình thức cấu trúc nhà nước: cách thức tổ chức quyền lực nhà nước theo cơ cấu lãnh thổ

- Chế độ chính trị: phương thức thực hiện quyền lực nhà

nước

Ở một số nước, việc quyết định những vấn đề nhất định được thực hiện bằng cách hỏi ý kiến nhân dân, để nhân dân bỏ phiếu quyết định và nhà nước phải thực hiện những quyết định đó

Ví dụ: Ở Việt Nam việc bầu ra Quốc Hội hay những cơ quan quyền lực khác đều dựa trên nguyên tắc “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”

2 Khái niệm về hình thức chính thể

Hình thức chính thể là cách thức và trình tự lập ra các cơ quan cao nhất của nhà nước và xác lập mối quan hệ giữa các cơ quan đó với nhau, cũng như giữa các cơ quan đó với nhân dân Và

là sự biểu hiện bề ngoài thành mô hình, hình dáng của nhà nước thông qua cách thức cơ cấu bên trong của việc tổ chức, vị trí, quyền hạn trách nhiệm và bản chất nguồn gốc của quyền lực nhà nước

3 Các yếu tố cơ bản của hình thức chính thể

- Cách thức trình tự tổ chức quyền lực nhà nước:

+ Quốc hội là cơ quan lập pháp của một quốc gia Quốc hội được người dân bầu cử và có nhiệm vụ thông qua hiến pháp và các bộ luật và thường được thiết kế theo hình thức nghị viện

Phân loại:

 Một viện là quốc hội chỉ bao gồm một viện

Ví dụ: Việt Nam , Hàn Quốc, Trung Quốc

 Lưỡng viện bao gồm hai viện (Thượng nghị viện, Hạ nghị viện)

Ví dụ: Hoa Kỳ, Canada, Nga, Anh, Pháp,

+ Quyền lực của quốc hội là một trong ba quyền quan trọng nhất trong hệ thống chính trị của các quốc gia trên thế giới: quyền lập pháp Quyền lực của Quốc hội được thể hiện khác nhau tại mỗi quốc gia

Nhiệm vụ:

 Lập hiến, lập pháp

 Quyết định các vấn đề quan trọng của đất nước

 Giám sát tối cao các hoạt động của nhà nước

- Mối quan hệ giữa các cơ quan quyền lực nhà nước

Mối quan hệ giữa trung ương và địa phương là một vấn để chính trị - pháp lý, liên quan đến việc xác định hình thức nhà nước

và nguyên tác tổ chức quyền lực nhà nước trong mô hình nhà nước tương ứng

- Nguyên tắc xác định mối quan hệ giữa trung ương và địa phương

Mối quan hệ giữa trung ương và địa phương được quyết định bởi mô hình tổ chức nhà nước và các nguyên tắc cơ bản trong tổ chức quyền lực nhà nước.Vì vậy, việc phân định thẩm quyền phải được ghi nhận trong các văn bản quy phạm pháp luật và nhiệm

vụ cấp bách đặt ra hiện nay là xây dựng và tiếp tục hoàn thiện các nguyên tắc pháp lý, các quy định pháp luật về mối quan hệ giữa trung ương – địa phương

- Sự tham gia của nhân dân vào tổ chức quyền lực nhà nước + Là sự tham gia đóng góp ý kiến của mỗi người dân của một quốc gia vào những dự định hay kế hoạch sắp tới của nhà

nước Đó cũng là cách để người dân nắm bắt được tình hình của đất nước mình sinh sống Đây cũng là cách thể hiện tính minh bạch giữa nhà nước và nhân dân, cũng là cầu nối gắn kết giữa nhà nước và nhân dân

+ Là thể hiện sự tự do và bình đẳng của nhân dân trong một đất nước Đó là cách để người dân trong một quốc gia thể hiện tiếng nói, quan điểm riêng của mình đóng góp vào lợi ích của nước nhà

Ví dụ: Nhân dân đi bầu cử cho đại biểu Quốc Hội khóa XIV và đại biểu Hội Đồng Nhân Dân các cấp nhiệm kỳ 2016-2021

Các cuộc gặp mặt, tiếp xúc cử tri được diễn ra ở địa phương nhằm lắng nghe ý kiến đóng góp, giải đáp thắc mắc của người dân về các vấn đề trong xã hội

4 Phân loại các hình thức chính thể

Hiện nay các nước trên thế giới đi theo hai hình thức chính thể cơ bản là chính thể quân chủ và chính thể cộng hòa Cơ sở để phân chia là cách thức thành lập ra người đứng đầu nhà nước

- Chính thể quân chủ: là hình thức chính thể mà trong đó quyền lực tối cao của nhà nước tập trung toàn bộ hoặc một phần trong tay người đứng đầu nhà nước (vua, nữ hoàng, quân vương, quốc trưởng…) theo nguyên tắc thừa kế.

- Chính thể cộng hòa: là hình thức chính thể mà trong đó quyền lực tối cao của nhà nước thuộc về một hoặc một số cơ quan nhà nước được hình thành theo con đường bầu cử.

Trong mỗi giai đoạn lịch sử cụ thể, do nhiều yếu tố khác nhau tác động, các hình thức chính thể cũng có nhiều sự khác biệt Mỗi hình thức lại có những biến dạng của mình

II Hình thức chính thể quân chủ

Thuật ngữ “chính thể” là một từ Hán Việt cổ, dùng để chỉ một chế độ chính trị, cách thức tổ chức nhà nước Thuật ngữ

“quân chủ” tiếng Anh là monarchy bắt nguồn gốc từ tiếng Hy Lạp (được ghép từ hai từ “Monos” có nghĩa là một và “archy” nghĩa là

chính quyền) với ý nghĩa là quyền lực thuộc về một người Ngày nay, quân chủ còn được hiểu là quyền lực do thừa kế mà có

Hình thức chính thể quân chủ được hình thành do tương quan lực lượng giai cấp trong xã hội khi tiến hành cách mạng dân chủ tư sản nếu xét ở khía cạnh lịch sử Ở những nước cách mạng

tư sản không đủ sức đánh bại được giai cấp phong kiến mà đại diện là các vị hoàng đế, mặc dù lỗi thời nhưng vẫn còn đủ mạnh thì ở đó quyền lực buộc phải được chia sẻ giữa hai giai cấp thống trị là tư sản và phong kiến Tại đó tồn tại chính thể quân chủ Mặc

dù chính thể này không được thừa nhận là chính thể dân chủ tiên tiến nhưng nó được sử dụng rất rộng rãi, phổ biến trong thế giới

tư sản Có thể nói số lượng các nước trên thế giới giữa chính thể quân chủ hiện nay là rất nhiều và nó trở thành loại hình phổ biến của tổ chức nhà nước trong giới tư bản

Sự tồn tại đến ngày nay của chính thể quân chủ ngay cả ở các nước phát triển cho thấy sức sống mãnh liệt đã tồn tại qua nhiều thế kỷ của chế độ phong kiến Một chế độ đã ăn sâu vào tiềm thức của nhiều dân tộc

Hình thức này có thể xem là tàn dư của chế độ phong kiến,một minh chứng cho chế độ xã hội cũ chưa bị xóa bỏ hoàn toàn Nhà vua được dựng lên như một đấng siêu phàm, mang ý nghĩa tinh thần, đứng trên mọi giai cấp mang hình tượng của đất

nước, của toàn dân và tượng trưng cho sự vĩnh hằng của dân tộc, chế độ xã hội

Chính thể quân chủ là một hình thức chính quyền mà theo

đó người đứng đầu là nhà vua hay nữ hoàng Hiện nay trên thế giới có tới 44 quốc gia còn tồn tại hình thức này với 25 vị vua và

nữ hoàng, trong đó nữ hoàng Anh Elizabeth II là nữ hoàng của Vương quốc Liên hiệp Anh và Bắc Ireland và đồng thời là nữ hoàng của 15 quốc gia quân chủ độc lập khác (Khối thịnh vượng chung Anh) Có thể nói chính thể quân chủ là một trong những hình thức chính thể lâu đời nhất và từng có rất nhiều hình thái khác nhau cùng tồn tại

Căn cứ vào việc quyền lực nhà nước tập trung toàn bộ hay một phần vào người đứng đầu nhà nước mà chính thể quân chủ chia thành 2 dạng cơ bản: Chính thể quân chủ tuyệt đối và chính thể quân chủ hạn chế

Chính thể quân chủ tồn tại ở 3 kiểu nhà nước là chủ nô, phong kiến và tư sản Tuy nhiên ở mỗi kiểu nhà nước thì chính thể quân chủ có những biểu hiện khác nhau

- Ở nhà nước chủ nô, chỉ tồn tại hình thức chính thể quân chủ tuyệt đối, biểu hiện rõ nét nhất ở các nhà nước chủ nô như Trung Quốc, Babilon, Ai Cập … Đứng đầu Nhà nước là vua - đấng thiêng liêng bất khả xâm phạm với quyền lực không bị hạn chế dưới bất cứ hình thức nào và được truyền từ đời này qua đời khác theo nguyên tắc cha truyền con nối (thừa kế)

- Đối với nhà nước phong kiến, hình thức chính thể quân chủ rất phổ biến Ở phương Đông, đa số các nước đều có hình thức quân chủ tuyệt đối Ở phương Tây, trong hình thức nhà nước quân chủ phân quyền cát cứ thì quyền lực nhà nước bị phân tán, vua hoặc quốc vương không có toàn quyền, quyền lực của vua chỉ là hình thức, còn quyền lực thực sự nằm trong tay các lãnh chúa phong kiến Trong hình

thức quân chủ đại diện đẳng cấp, quyền lực nhà nước trung ương được tăng cường trên cơ sở của sự ủng hộ của các lãnh chúa phong kiến, cũng như tầng lớp cư dân thành thị Ở hình thức này, bên cạnh vua hoặc quốc vương còn có cơ quan đại diện đẳng cấp, ví dụ như: Nghị viện ở Anh, Hội nghị quốc dân ở Nga, Hội nghị tam cấp

ở Pháp Cơ quan đại diện này có thẩm quyền hạn chế trong lĩnh vực thuế và tài chính Sự hiện diện của cơ quan này cũng làm hạn chế quyền lực của nhà vua, vì thế khi quyền lực của vua được tăng cường mạnh lên thì vua thường không tham

dự hội nghị của cơ quan đại diện đẳng cấp nữa và tìm cách loại bỏ nó Chính thể quân chủ trung ương tập quyền có đặc điểm là quyền lực nhà nước tập trung vào tay vua hoặc quốc vương Vua nắm toàn quyền nhưng trong hoạt động điều hành vua dựa vào triều đình và bộ máy quan lại giúp việc từ trung ương xuống đến địa phương tạo thành một thể thống nhất

- Hình thức chính thể quân chủ tồn tại trong nhà nước tư sản là chính thể quân chủ hạn chế (hay còn gọi là chính thể quân chủ lập hiến) dưới 2 dạng cụ thể

là quân chủ nhị nguyên và quân chủ đại nghị Hình thức chính thể quân chủ tuyệt đối hầu như không tồn tại trong thời kì này Chính thể quân chủ nhị nguyên thể hiện tính song phương quyền lực giữa nhà vua và nghị viện Vua chỉ bị hạn chế trong lĩnh vực lập pháp mà không bị hạn chế trong lĩnh vực hành pháp Các đạo luật do nghị viện thông qua phải có sự phê chuẩn của nhà vua thì mới có hiệu lực thi hành, ngược lại nghị viện có quyền luận tội nhà vua Hình thức này chỉ tồn tại ở nhà nước tư sản trong giai đoạn đầu

Ví dụ: Nhà nước Phổ thời kỳ đệ nhị đế quốc, 1871 – 1918 và nhà nước Nhật theo Hiến pháp Minh Trị 1889

Ở giai đoạn tiếp theo là hình thức quân chủ đại nghị thể hiện tính hình thức của quyền lực nhà vua Nhà vua, với tư cách là nguyên thủ quốc gia chỉ là người đại diện tượng trưng chứ không nắm quyền hành thực tế Trên thực tiễn, nhà vua không nắm quyền lực trên cả lĩnh vực hành pháp và lập pháp Các đạo luật do nghị viện thông qua và nhà vua không có quyền phủ quyết Chính phủ do nghị viện thành lập và phải chịu trách nhiệm trước nghị viện

1 Hình thức chính thể quân chủ tuyệt đối

Quân chủ tuyệt đối (hay quân chủ chuyên chế) là hình thức chính thể mà ở đó quyền lực tối cao của nhà nước tập trung toàn

bộ vào nhà vua, quyền lực nhà vua là vô hạn, là tuyệt đối, nhà vua nắm trong tay cả quyền lập pháp, quyền hành pháp và quyền

tư pháp Cụ thể là nhà vua tự ban hành luật, trực tiếp lãnh đạo bộ máy hành chính và các cấp xét xử cao nhất Quyền lực của nhà vua không những không bị hạn chế mà còn được tăng cường bởi nhà vua còn được coi là người cha tinh thần của dân tộc Hiến pháp không tồn tại trong chế độ này Chế độ quân chủ chuyên chế thường có mặt tại các quốc gia chủ nô và các quốc gia phong kiến Chế độ này thịnh hành ở các nước trên thới giới vào các thế

kỷ 17 và 18

Một ví dụ điển hình về chế độ quân chủ chuyên chế châu Âu

là nước Pháp dưới triều vua Louis XIV Các vua Pháp trước thời Louis XIV đã xây dựng chế độ quân chủ tập quyền ở một mức độ nào đó, nhưng Louis XIV mở rộng hơn hẳn Vào đầu thế kỷ 18, tất

cả những người bảo hoàng và phê bình trên khắp nước Pháp và châu Âu đều coi uy quyền của ông là độc đoán Chế độ quân chủ chuyên chế của ông cũng được các nước Nga, Phổ và Áo noi theo

Ở Việt Nam, chế độ quân chủ tập quyền của triều Nguyễn gắn với 4 đời vua: Gia Long, Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức Trong

đó, triều đại của vua Gia Long là một mẫu hình tiêu biểu, khác với các triều đại trước, dưới triều vua Gia Long thực hiện tư tưởng tôn quân đại thống nhất, đặt ra lệ “Tứ bất: bất lập Tể tướng, bất lập Hoàng hậu, bất phong vương, bất lập Trạng Nguyên”, đồng thời hạn chế phong các tước công hầu nhằm tập trung cao độ quyền lực cho nhà vua Vua trực tiếp làm mọi việc lớn nhỏ: nắm các bộ,

án lớn, chấm các bài thi đình, phê các tấu sớ,…