1 HỌC VIỆN HÀNH CHÍNH KHOA QUẢN LÝ TÀI CHÍNH CÔNG TÀI LIỆU HỌC TẬP MÔN: QUẢN LÝ THUẾ HÀ NỘI 2013 2 Chương 1: TNG QUAN V QUẢN LÝ THUẾ 1. Khái niệm, đặc điểm của quản lý thuế 2. Vai trò của quản lý thuế 3. Nguyên tắc quản lý thuế 4. Nội dung quản lý thuế 5. Cơ chế hành thu và mô hình quản lý thuế Chương 2: QUẢN LÝ ĐĂNG KÝ, KÊ KHAI VÀ NỘP THUẾ 1. Thủ tục đăng ký, kê khai và nộp thuế 1.1 Thủ tục đăng ký thuế 1.2 Thủ tục khai thuế 1.3 Thủ tục nộp thuế 2. Quy trình quản lý đăng ký, kê khai và nộp thuế 2.1 Quy trình quản lý đăng ký thuế 2.2 Quy trình quản lý kê khai thuế 2.3 Quy trình miễn, giảm thuế Chương 3: DỊCH VỤ HỖ TRỢ NGƯỜI NỘP THUẾ VÀ TUYÊN TRUYN PHÁP LUẬT THUẾ 1. Những vấn đề chung về dịch vụ hỗ trợ người nộp thuế và tuyên truyền pháp luật thuế. 2. Nội dung và các hình thức hỗ trợ người nộp thuế và tuyên truyền pháp luật thuế. 3. Công tác tuyên truyền và hỗ trợ người nộp thuế ở Việt Nam 3.1 Quá trình hình thành hệ thống tuyên truyền và hỗ trợ người nộp thuế của ngành Thuế 3.2. Quy trình tuyên truyền, hỗ trợ người nộp thuế Chương 4: THANH TRA, KIỂM TRA THUẾ 1. Giới thiệu chung về thanh tra kiểm tra thuế 1.1. Khái niệm, đặc điểm 3 1.2. Nguyên tắc thanh tra, kiểm tra về thuế 1.3. Phương pháp thanh tra, kiểm tra 1.4. Các hình thức thanh tra, kiểm tra về thuế 2. Nội dung của công tác thanh tra, kiểm tra thuế hiện hành ở Việt Nam 2.1. Thanh tra, kiểm tra người nộp thuế 2.2. Thanh tra, kiểm tra nội bộ ngành Thuế 3. Quy trình thanh tra, kiểm tra thuế 3.1. Quy trình kiểm tra 3.2 Quy trình thanh tra thuế 4. Công tác xử lý vi phạm về thuế 4.1. Phân loại các vi phạm về thuế 4.2. Các nguyên tắc xử lý vi phạm về thuế 4.3. Xử lý các vi phạm về thuế Chương 5: QUẢN LÝ NỢ THUẾ VÀ CƯỠNG CHẾ THUẾ 1. Những vấn đề chung về quản lý nợ thuế và cưỡng chế thuế 1.1. Khái niệm 1.2. Nội dung của quản lý nợ thuế và cưỡng chế thuế 1.3. Vai trò của quản lý nợ thuế và cưỡng chế thuế 1.4. Phân loại nợ thuế 1.5. Các tiêu chí đánh giá hiệu quả của công tác quản lý nợ thuế và cưỡng chế thuế. 1.6. Mối quan hệ giữa quản lý nợ thuế và cưỡng chế thuế 2. Công tác quản lý nợ thuế và cưỡng chế thuế hiện hành ở Việt Nam 2.1. Nội dung và quy trình quản lý nợ thuế hiện hành ở Việt Nam 2.2. Nội dung, trình tự và thủ tục áp dụng các biện pháp cưỡng chế thuế hiện hành ở Việt Nam 4 Chương 6: HỆ THỐNG THUẾ VIỆT NAM 1. THUẾ THU NHẬP CÁ NHÂN 2. THUẾ THU NHẬP DOANH NGHIỆP 3. THUẾ GIÁ TRỊ GIA TĂNG 4. THUẾ TIÊU THỤ ĐẶC BIỆT 5. THUẾ XUẤT NHẬP KHẨU: 6. THUẾ TÀI NGUYÊN 7. THUẾ SỬ DỤNG ĐẤT NÔNG NGHIỆP 8. THUẾ SỬ DỤNG ĐẤT PHI NÔNG NGHIỆP 9. THUẾ MÔN BÀI 10. THUẾ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG 5 Chương 1 TNG QUAN V QUẢN LÝ THUẾ Chương này s trình bày những vấn đề chung nhất về quản lý thuế như: Khái niệm, đặc điểm của quản lý thuế; vai trò, nguyên tắc quản lý thuế; nội dung của quản lý thuế. Chương này cng trình bày các nội dung lý luận cơ quản của quản lý thuế là: t chức bộ máy thu thuế, t chức quy trình quản lý thuế và t chức thực hiện các chức năng quản lý thuế. 1. KHÁI NIỆM, ĐC ĐIỂM QUẢN LÝ THUẾ 1.1. Khi nim qun l thu. Quản lý thuế là một lnh vực quản lý chuyên ngành. Vì vậy, để tiếp cận khái niệm quản lý thuế, trước hết, cn tiếp cận khái niệm quản lý. Theo T điển tiếng Việt, quản lý là “T chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cu nhất định” 1 . Theo các tác giả Giáo trình Khoa hc quản lý của Hc viện Chính trị Quốc gia thì “Quản lý là các hoạt động do một hoặc nhiều người điều phối hành động của những người khác nhàm thu được kết quả mong muốn” 2 . Theo các tác giả của Giáo trình quản lý hành chính Nhà nước thì “Quản lý là sự tác động c ý thức để ch huy, điều hành, hướng dn các quá trình x hội và hành vi hoạt động của con người để hướng đến mục đích, đng với ý chí và ph hợp với quy luật khách quan” 3 . Mary Parker Follett (1868 – 1933) cho rng quản lý là “Nghệ thuật đạt được các mục tiêu của t chức thông qua con người” 5 . Hery Fayol cho rng, quản lý c 5 nhiệm vụ là: Xây dựng kế hoạch, t chức, ch huy, phối hợp và kiểm soát. Trong đ, các ngun lực c thể được sử dụng cho quản lý bao gm: Nhân lực, tài chính, công nghệ và tài nguyên thiên nhiên. Nhìn chung, các khái niệm về quản lý đều thống nhất rng, đ ni đến quản lý là ni đến hoạt động của con người nhm thực hiện những mục tiêu đ định thông 6 qua các hoạt động lập kế hoạch, t chức, lnh đạo, phối hợp, kiểm soát và thc đy hoạt động của những con người trong t chức đ. Quản lý thuế là một lnh vực quản lý chuyên ngành thuộc quản lý hành chính Nhà nước. Quản lý hành chính là sự tác động của cơ quan hành chính Nhà nước và con người hoặc các mối quan hệ x hội để đạt được các mục tiêu của Chính phủ. Tiếp cận dưới gc độ thực thi quyền lực Nhà nước thì quản lý hành chính là thực thi quyền hành pháp của Nhà nước. Tiếp cận dưới gc độ công việc cụ thể thì quản lý hành chính là điều chnh hành vi con người, hành vi x hội và t chức thi hành pháp luật đ ban hành. Tng cục Thuế Latvia cho rng “Quản lý thuế là một hệ thống những quá trình c quan hệ chặt ch với nhau nhm mục tiêu đảm bảo thu thuế đng, đủ và công bng trên cơ sở quy định của pháp luật thuế, bao gm các hoạt động thu nhận h sơ khai thuế, tính toán số thuế phải nộp, đôn đốc thu nộp thuế và cung cấp dịch vụ tư vấn cho NNT”. T những cách hiểu như trên về quản lý hành chính thì quản lý thuế c thể được hiểu là việc tô chức thực thi pháp luật thuế của Nhà nước, tức là, quản lý thuế được hiểu là hoạt động tác động và điều hành hoạt động đng thuế của người nộp thuế. Hoạt động tác động ni trên của Nhà nước được hiểu dưới ba gc độ sau: (i) Là quá trình vận dụng bản chất, chức năng của thuế để hạch định chính sách, bao gm cả chính sách điều tiết qua thuế và chính sách quản lý; (ii) Là quá trình xây dựng t chức bộ máy ngành Thuế và đào tạo ngun nhân lực đáp ứng yêu cu quản lý thuế; (iii) Là việc vận dụng các phương pháp thích hợp tác động đến quá trình thực hiện ngha vụ thuế của NNT ph hợp với quy luật khách quan, bao gm các hoạt động tuyên truyền, hướng dn, hỗ trợ, thanh tra, kiểm tra thuế… Đây chính là cách hiểu về quản lý thuế theo ngha rộng. Theo đ, quản lý thuế bao gm cả hoạt động xây dựng chính sách thuế, ban hành pháp luật thuế và hoạt động t chức hành thu. 7 Khái niệm quản lý thuế nêu trên cho thấy quản lý thuế bao gm các khía cạnh chủ yếu sau đây: Thứ nhất, chủ thể của quản lý thuế là Nhà nước, bao gm cơ quan lập pháp với vai trò là người nghiên cứu, xây dựng hệ thống pháp luật thuế; cơ quan hành pháp với tư cách là người điều hành trực tiếp công tác thu và nộp thuế; hệ thống các cơ quan chuyên môn gip cho cơ quan hành pháp (cơ quan thuế, cơ quan hải quan) thay mặt cho Nhà nước t chức và thực hiện thu thuế. Th hai, đối tượng quản lý thuế là các t chức và cá nhân c ngha vụ nộp thuế vào NSNN (người nộp thuế). Th ba, mục tiêu của quản lý thuế là huy động ngun lực tài chính t các t chức và cá nhân trong x hội cho Nhà nước thông qua việc ban hành và t chức thi hành pháp luật thuế. Th tư, quản lý thuế là một hệ thống nhất giữa các cơ quan quản lý Nhà nước với nhau và giữa xây dựng chính sách thuế với t chức hành thu. Th năm, quá trình tác động, điều hành thu thuế gắn với quá trình thực hiện các chức năng quản lý của Nhà nước và quá trình này phải tuan thủ các quy luật khách quan. 1.2. Đc đim ca qun l thu. So với các hoạt động quản lý khác, quản lý thuế c những đặc điểm cơ bản sau đây: - Quản lý thuế là quản lý bng pháp luật đối với hoạt động nộp thuế. Hoạt động quản lý của cơ quan thuế cng như việc thực hiện ngha vụ nộp thuế của các t chức, cá nhân đều phải dựa trên cơ sở được đảm bảo thực hiện bng quyền lực Nhà nước. Việc quản lý thuế bng pháp luật đảm bảo sự thống nhất, minh bạch, công khai trong hoạt động quản lý của các cơ quan Nhà nước. Qua đ, đảm bảo ngun thu t thuế vào NSNN được tập trung đy đủ, kịp thời nhm đáp ứng cho nhu cu chi tiêu của Nhà nước; đng thời, đảm bảo sự điều tiết qua thuế đối với các t chức, cá nhân được công bng, bình đng. 8 - Quản lý thuế được thực hiện chủ yếu bng phương pháp hành chính. Nội dung của phương pháp hành chính trong quản lý thuế là sự tác động c t chức và điều chnh, là sự thiết lập mối quan hệ giữa con người, giữa cơ quan thuế với các t chức, cá nhân trong x hội; giữa cơ quan thuế các cấp với nhau và với các cơ quan Nhà nước khác, trong các quan hệ đ thì cơ quan Nhà nước cấp dưới phải phục tng mệnh lệnh của cấp trên theo thứ bậc hành chính, đối tượng bị quản lý ( người nộp thuế) phải chấp hành mệnh lệnh của các cơ quan Nhà nước trong việc đảm bảo ngun thu vào NSNN. Đng thời, phương pháp hành chính trong quản lý thuế còn thuể hiện trong quy trình, thủ tục thu, nộp thuế, đ là trình tự các bước công việc phải tiến hành và các giấy tờ, tài liệu cn thiết ghi nhận việc thực hiện ngha vụ thuế của người nộp thuế. Do đ, hoàn thiện pháp luật về quản lý thuế c ngha rất quan trng trong việc đảm bảo quy trình quản lý thuế r ràng, minh bạch, thủ tục thu, nộp thuế đơn giản. - Quản lý thuế là hoạt động mang tính k thuật, nghiệp vụ chặt ch. Đặc điểm này thể hiện ở chỗ các thủ tục hành chính và các chứng t km theo phục vụ cho quản lý thuế c quan hệ mật thiết với nhau, phụ thuộc nhau do các yêu cu k thuật của việc xác định số thuế phải nộp. Ví dụ: Tập hợp thuế GTGT đu vào được khấu tr trong k tính thuế, xác định các khoản chi phí được tr khi xác định thu nhập chịu thuế để tính thuế TNDN phải nộp trong k tính thuế của doanh nghiệp. 2. VAI TR CA QUẢN LÝ THUẾ Quản lý thuế là một trong các nhiệm vụ của cơ quan Nhà nước c thm quyền trong đ c các cơ quan quản lý thuế. Thực hiện tốt nhiệm vụ quản lý thuế không ch đảm bảo sự vận hành thông suốt hệ thống cơ quan Nhà nước, mà c tác động tích cực tới quá trình thu, nộp thuế vào NSNN. Đ chính là vai trò của quản lý thuế. Vai trò của quản lý thuế thể hiện như sau: - Quản lý thuế c vai trò quyết định trong việc đảm bảo ngun thu t thuế được tập trung chính xác, kịp thời, thường xuyên, n định vào NSNN. Thông qua việc lựa chn áp dụng các biện pháp quản lý thuế c hiệu quả, cng như xây dựng 9 và áp dụng quy trình, thủ tục về thuế hợp lý, cơ quan thuế đảm bảo thu thuế đng luật, đy đủ và kịp thời vào NSNN. - Thông qua hoạt động quản lý thuế gp phn hoàn thiện chính sách, pháp luật cng như các quy định về quản lý thuế. Những điểm còn bất cập trong chính sách thuế và khiếm khuyết trong các luật thuế được phát hiện trong quá trình áp dụng luật vào thực tiễn và qua các hoạt động quản lý thuế. Trên cơ sở đ cơ quan điều hành thực hiện pháp luật đề xuất b sung, sửa đi các luật thuế. - Thông qua quản lý thuế, Nhà nước thực hiện kiểm soát và điều tiết các hoạt động kinh tế của các t chức, cá nhân trong x hội. Theo quy định của pháp luật thuế, người nộp thuế c trách nhiệm phải kê khai thuế. Nội dung kê khai thuế là kê khai các hoạt động kinh tế c liên quan đến việc tính toán ngha vụ thuế của người nộp thuế, tức là phải kê khai các hoạt dộng kinh tế phát sinh, các giao dịch kinh doanh của người nộp thuế. Mặt khác, để quản lý thuế, cơ quan thuế phải t chức thu thập, nắm bắt, lưu giữ thông tin về hoạt động sản xuất, kinh doanh của người nộp thuế, phải t chức kiểm tra, thanh tra, kiểm soát các hoạt động sản xuất, kinh doanh của người nộp thuế. Như vậy, c thể thấy, thông qua quản lý thuế, Nhà nước đ thực hiện kiểm soát các hoạt động kinh tế của các t chức, cá nhân trong x hội. T việc kiểm soát các hoạt động kinh tế này, Nhà nước c thể c các chính sách quản lý ph hợp để điều tiết hoạt động của các chủ thể trong nền kinh tế theo định hướng của Nhà nước. 3. NGUYÊN TC CA QUẢN LÝ THUẾ Mỗi cấp cơ quan quản lý Nhà nước c nhiệm vụ khác nhau trong quản lý thuế. Tuy nhiên, hoạt động quản lý thuế của các cơ quan Nhà nước c thm quyền đều phải tuân theo những nguyên tắc nhất định. 3.1. Tuân th php lut. Nguyên tắc này chi phối hoạt động của các bên trong quan hệ quản lý thuế bao gm cả cơ quan Nhà nước và người nộp thuế. Nội dung của nguyên tác này là quyền hạn, trách nhiệm của cơ quan quản lý; quyền và ngha vụ của người nộp thuế 10 đều do pháp luật quy định. Trong quan hệ quản lý, các bên liên quan c thể được lựa chn những hoạt động nhất định nhưng phải trong phạm vi quy định của pháp luật về quản lý thuế. . 3.2. Đm bo tnh hiu qu. Giống như mi hoạt động quản lý khác, hoạt động quản lý thuế phải tuân thủ nguyên tắc hiệu quả. Các hoạt động quản lý thuế được thực hiện, các phương pháp quản lý được lựa chn phải đảm bảo số thu vào NSNN là lớn nhất theo đng luật thuế. Đng thời, chi phí quản lý thuế là tiết kiệm nhất. Ví dụ như sự lựa chn quy trình, thủ tục về thuế r ràng, đơn giản ph hợp với điều kiện thực tiễn nhất định và trình độ của người nộp thuế s hứa hn mang lại ngun thu cao hơn do tiết kiệm được chi phí vận hành bộ máy thu thuế và chi phí của người nộp thuế so với việc áp dụng một quy trình, thủ tục phức tạp hơn. 3.3. Thc đy  thc t tuân th ca ngưi np thu. Để đảm bảo hoạt động thu, nộp thuế đng pháp luật, Nhà nước nào cng tăng cường các hoạt động quản lý đối với người nộp thuế. Trong điều kiện quản lý thuế hiện đại sự tăng cường vai trò của Nhà nước theo hướng tập trung vào kiểm tra, kiểm soát kết quả thực hiện ngha vụ thuế ph hợp với quy định của pháp luật (kiểm tra sau), đng thời tạo điều kiện cho người nộp thuế chủ động lựa chn cách thức khai thuế và nộp thuế ph hợp với hoạt động kinh doanh của mình, tôn trng tính tự giác của người nộp thuế. Để đảm bảo nguyên tắc này cn c hệ thống các văn bản pháp luật thuế đy đủ, r ràng, ph hợp; c các chế tài đủ mạnh để trng phạt các vi phạm pháp luật thuế và c tác dụng răn đe. 3.4. Công khai, minh bch. Công khai minh bạch là một trong những nguyên tắc quan trng của quản lý thuế. Nguyên tắc công khai đòi hi mi quy định về quản lý thuế, bao gm pháp luật thuế và các quy trình, thủ tục thu nộp thuế phải công bố công khai cho NNT và tất cả những t chức, cá nhân c liên quan được biết. Nguyên tắc minh bạch đòi hi các quy định vê quản lý thuế r ràng, đơn giản, dễ hiểu và diễn đạt sao cho ch c thể