LỜI NÓI ĐẦUBản thân tôi sẽ trình bày tổng hợp một số kinh nghiệm về phương pháp đặt câu hỏi trong giảng dạy văn - thơ.. Như chúng ta đã biết là một giáo viên đứng lớp trực tiếp dạy môn N
Trang 1LỜI NÓI ĐẦU
Bản thân tôi sẽ trình bày tổng hợp một số kinh nghiệm về phương pháp đặt câu hỏi trong giảng dạy văn - thơ Tôi kì vọng qua bài sáng kiến này, một
số đóng góp nhỏ bé của tôi sẽ góp phần làm phong phú hơn cho các giờ dạy văn, đồng thời giúp các em học sinh có tính tích cực tự giác hơn trong học
tập Giúp các em lĩnh hội được kiến thức một cách dễ dàng, dễ hiểu
Như chúng ta đã biết là một giáo viên đứng lớp trực tiếp dạy môn Ngữ vănlớp 7, tôi thấm nhuần tư tưởng nói trên để vận dụng vào bài giảng của mình và
tổng hợp một số ý kiến về một vài:“Kinh nghiệm về phương pháp đặt câu hỏi trong giảng dạy văn và thơ trong ch ươ ng trình ng văn 7 h c kì I’’ ữ ọ Để các
em hiểu sâu, rộng hơn và nhận thức, thể hiện được sự tưởng tượng đa dạng vàphong phú
PHẦN 1: ĐẶT VẤN ĐỀ
1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trang 21.1 Cơ sở lí luận:
Quá trình dạy học trên lớp là một hình thức lao động thực sự Để có mộtgiờ học tốt đạt hiệu suất cao đòi hỏi người giáo viên phải dồn hết tâm trí và tâmsức để làm việc và đây cũng là mục đích tất yếu của người lao động Nâng caohiệu suất giờ dạy là mục đích nguyện vọng của mỗi giáo viên
1.2 Cơ sở thực tiễn:
Trong nhà trường THCS, môn văn là một trong những môn chiếm tỉ lệ caotrong số các tiết học, là môn vừa có nội dung nghệ thuật vừa có nội dung khoahọc như bất kì bộ môn văn hóa nào khác Có thể nói môn văn là môn quyết địnhmột phần lớn con đường đi đến thành công của mỗi học sinh Không phải ngẫunhiên trong các kì thi tốt nghiệp hay Đại học, môn văn luôn có mặt Do vậy “dạyvăn thực chất là dạy cách làm người”
Thực tế cho thấy, học sinh THCS hiện nay nói chung chưa thực sự hứngthú với nhiều bài giảng văn, thậm chí còn không thích học văn Lỗi này có phầnkhông nhỏ là do các thầy cô chưa khơi dậy được hứng thú cho các em, tình trạngnày không chỉ xảy ra ở một lớp, một trường mà rất nhiều trường Điều đó khôngchỉ ảnh hưởng đến kết quả học tập của riêng môn Ngữ văn mà của tất cả cácmôn học khác
Xuất phát từ vị trí, bản chất của bộ môn, từ thực tiễn giảng dạy và học tậpmôn Ngữ văn trong nhà trường THCS, trong nhiều năm gần đây, việc dạy văn vàhọc văn đã có nhiều cải biến Hầu hết các trường đã và đang áp dụng phươngpháp dạy văn mới của giáo sư Phan trọng Luận – một trong những phương phápnhằm nâng cao hiệu suất trong giờ giảng dạy văn, đó là phương pháp “Đặt hệthống câu hỏi”
Tất cả những nhận định trên đã thôi thúc tôi chọn đề tài nghiên cứu là:
“Kinh nghiệm về phương pháp đặt câu hỏi trong giờ giảng dạy văn và thơ trong chương trình Ngữ văn 7 h c kì I ọ ”
2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Qua báo cáo tôi muốn góp một số ý kiến nho nhỏ vào việc cải tiến phươngpháp giảng dạy văn, để“giờ văn trở thành giờ hấp dẫn, sôi nổi, đầy hứng thú và đem lại những hiệu quả tốt” với học sinh
3 ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
Trang 3Xuất phát từ nhận thức trên ta thấy: Việc giảng văn trong nhà trườngTHCS muốn có hiệu suất cao thì giáo viên cần phải soạn thảo một hệ thống các câuhỏi thật tối ưu Hệ thống câu hỏi này sẽ chi phối chủ yếu tới thành công của bàigiảng Đó là hệ thống những câu hỏi chính xác, rõ ràng mang màu sắc văn học, cókhả năng khơi gợi những tình cảm xúc động thẩm mĩ với học sinh Vì vậy đểnghiên cứu đề tài này tôi tập trung vào đối tượng chủ yếu là hệ thống câu hỏi trongcác giờ giảng văn, dựa trên nền tảng chủ yếu là những kinh nghiệm và phương phápcủa các thầy cô giáo.
4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU
Để hoàn thành báo cáo này, đúng với đối tượng nghiên cứu trên, Tôi tập
trung khảo sát qua hai tác phẩm tiêu biểu cho hai thể loại Đó là truyện ngắn “Cuộc chia tay của những con búp bê” (Khánh Hoài) và bài thơ “Tiếng gà trưa” (Xuân Quỳnh) trong chương trình Ngữ văn 7 học kì I.
5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU
Nghiên cứu đề tài này, tôi hướng đến một số nhiệm vụ cơ bản là trình bàytổng hợp những kinh nghiệm của các thầy cô giáo dạy Ngữ văn trường PTDTBTTHCS Giáp Trung về phương pháp đặt câu hỏi trong các giờ giảng dạy văn và thơ
6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
Để hoàn thành báo cáo này, tôi đã sử dụng một số phương pháp nghiêncứu như:
- Phương pháp so sánh hệ thống
- Phương pháp phân tích tổng hợp
- Phương pháp kiểm tra, đánh giá
- Phương pháp thống kê…và nhiều phương pháp khác
PHẦN 2: NỘI DUNG
Trang 4CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA THỰC TIỄN
Trong các giờ giảng văn, các câu hỏi đàm thoại về một bài văn, một tácphẩm văn học được phân loại theo các hình thức khác nhau: có thể dựa vào tiếntrình lên lớp, theo yêu cầu giáo dục và giáo dưỡng, theo nội dung hay tính chấtcác câu hỏi Tuy nhiên, các câu hỏi đàm thoại, phát vấn cần đảm bảo một số tiêuchuẩn khoa học nhất định:
- Ngoài tính chất rõ ràng, chính xác còn cần phải có màu sắc văn chương,
có khả năng khơi gợi tình cảm xúc động thẩm mĩ cho học sinh
- Các câu hỏi không tùy tiện mà phải được xây dựng thành hệ thống logic
Có thể có nhiều cách diễn đạt ( diễn dịch hay quy nạp) nhưng đều nhằm cungcấp cho hoc sinh một hệ thống những kiến thức vững chắc
- Các câu hỏi đặt ra nhìn chung phải căn cứ vào nội dung và hình thứcnghệ thuật của tác phẩm nhằm làm cho học sinh nắm chắc kiến thức cơ bản
- Ngoài ra cũng có thể có những loại câu hỏi nằm ngoài nội dung và nghệthuật tác phẩm nhưng nhằm mục đích giúp học sinh hiểu sâu hơn ý nghĩa tácphẩm
Trong giờ giảng văn sẽ có rất nhiều câu hỏi đa dạng và phong phú, nhưng tacũng có thể qui các câu hỏi đó thành hai loại cụ thể sau:
- Câu hỏi gợi mở cụ thể
- Câu hỏi tổng quát khái quát
Trong quá trình giảng dạy, loại câu hỏi tổng hợp chủ yếu nhằm tìm hiểutác phẩm có tính chất nghiên cứu văn học
Loại câu hỏi cụ thể nhằm khơi gợi hoạt động tự bộc lộ và đồng sáng tạocủa học sinh Những câu hỏi loại này có thể ở một số dạng sau:
- Em hãy tưởng tượng…
- Nếu vẽ tranh minh họa thì em sẽ vẽ như thế nào? Chú ý những nét gì?
- Nếu có một người sắm vai ( X ) trên sân khấu, em sẽ dặn dò họ như thếnào?
- Trong tác phẩm em thích nhất chi tiết nào? Đoạn văn? Câu văn nào?Nhân vật nào? Vì sao?
- Nếu đặt lại tên cho tác phẩm em sẽ đặt như thế nào?
Trang 5Đó là những dạng câu hỏi rất lí thú nhưng không phải bài nào cũng ápdụng được Muốn bài dạy có hiệu quả cao, hệ thống câu hỏi phải có sự liên kếthài hòa giữa thầy và trò và với nội dung bài học Đặc biệt người thầy phải hếtsức thận trọng tránh tình trạng lan man, làm sai lạc thông tin.
CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
Trước đây, trong các giờ giảng văn, người thầy thường chỉ hỏi khoảng bốnđến năm câu hỏi, dường như đã quá quen thuộc với học sinh là: Em hãy nêu đạiý? Bố cục ? chủ đề của tác phẩm?
Giờ đây, việc tổ chức cho học sinh chiếm lĩnh tác phẩm và bộc lộ nhâncách sẽ không thể thực hiện được với một số lượng câu hỏi và với cách hỏi nhưvậy! Vậy thì, vấn đề đặt ra là: cần hỏi những gì? hỏi như thế nào? hỏi ra làmsao? trong giờ giảng văn Vấn đề này đã có nhiều ý kiến bàn luận Song cho đếnhôm nay nó vẫn còn là vấn đề cần tiếp tục làm sáng rõ
Phương pháp giảng văn mới có chú trọng hỏi nhiều hơn Song làm thế nào
để tránh lạm dụng, hỏi quá nhiều, và lan man vụn vặt? Trong thực tế giảng dạy ởnhiều trường THCS, nhiều giáo viên thí nghiệm kiểu giờ dạy đàm thoại, phátvấn, gợi mở bằng một hệ thống câu hỏi, nhưng hình như người dạy luôn luôncảm thấy thất bại chờ sẵn bên mình, học sinh hoạt động rất nhiều nhưng hiệu quảđem lại không đáng kể
Nguyên nhân chính là do chất lượng các câu hỏi Theo ý kiến cá nhân tôi,trong các giờ giảng văn, bằng phương pháp gợi mở, qua hệ thống các câu hỏingười giáo viên tổ chức các hoạt động nhóm, đưa ra các câu hỏi gợi ý, tranhảnh song song giữa thầy và trò để từng bước đi sâu khám phá tác phẩm
trong chương trình Ngữ văn lớp 7 tập 1.
1.1 TRUYỆN NGẮN “CUỘC CHIA TAY CỦA NHỮNG CON BÚP BÊ ” CỦA KHÁNH HOÀI.
Để giúp học sinh nắm được:
Trang 6- Thấy được những tình cảm chân thành, sâu nặng của hai anh emtrong truyện Cảm nhận được nỗi đau đớn xót xa của những bạn nhỏ chẳngmay rơi vào hoàn cảnh gia đình bất hạnh Biết thông cảm và chia sẻ vớinhững người bạn có hoàn cảnh khó khăn và bất hạnh.
- Cảm nhận được cái hay của truyện là ở cách kể rất chân thành và cảmđộng Trong khi giảng dạy truyện ngắn, chúng ta có thể sử dụng hệ thống cáccâu hỏi gợi mở cụ thể và các câu hỏi khái quát tổng hợp sau:
1.1.2 Để giảng dạy phần tóm tắt, chúng ta có thể gợi dẫn học sinh các câu hỏi như:
CH: Từ “Chia tay” trong nhan đề có ý nghĩa là gì? ( Câu hỏi gợi mở cụ thể )TL: Từ “Chia tay” là động từ, rời nhau, mỗi người một nơi, cắt đứt quan hệ tìnhcảm, thường là tình yêu, tình vợ chồng
CH: Em hiểu gì về nhan đề "cuộc chia tay của những con búp bê" ? ( Câu hỏigợi mở cụ thể )
TL: Búp bê là những đồ vật vô tri, vô giác nhưng cũng có tình cảm giống conngười Vậy mà trong chuyện này chúng lại phải chia tay nhau
CH: Truyện ngắn có mấy nhân vật? Nhân vật nào là nhân vật chính? (Câu hỏigợi mở cụ thể )
HS: Truyện ngắn có bốn nhân vật Thủy và Thành là nhân vật chính
CH: Trong tác phẩm có bao nhiêu sự việc, tình tiết chính? ( Câu hỏi gợi mở cụthể)
HS: Các tình tiết chính là:
- Tâm trạng của hai anh em Thành và Thủy trong đêm trước và sáng hôm sau khi
mẹ giục chia đồ chơi
- Thành đưa Thủy đến lớp chào chia tay cô giáo và các bạn
- Cuộc chia tay đột ngột ở nhà
Trên cơ sở những gợi ý này, học sinh sẽ tự tóm tắt được câu chuyện
1.1.3 Để hướng dẫn học sinh tìm hiểu hai anh em và những cuộc chia tay, giáo viên có thể nêu câu hỏi gợi mở và tổng hợp sau:
CH: Thành và thủy được minh họa bằng những cuộc chia tay nào?( Câu hỏi gợi
mở cụ thể )
Trang 7HS: 3Cuộc chia tay đó là chia tay đồ chơi, chia tay thầy cô và bạn bè, chia taynhau.
a.Hai anh em Thành, Thuỷ chia đồ chơi
* Hoàn cảnh chia đồ chơi
CH: Búp bê có ý nghĩa như thế nào trong cuộc sống của hai anh em Thành
Thuỷ?
( Câu hỏi gợi mở cụ thể )
TL : Búp bê là đồ chơi thân thiết, gắn liền với tuổi thơ của hai anh em, hai
con Vệ sĩ và Em nhỏ luôn ở bên nhau chẳng khác nào anh em Thành, Thủy.CH: Hai anh em chia đồ chơi trong hoàn cảnh nào? ( Câu hỏi khái quát nângcao)
TL: Bố mẹ ly dị, hai anh em phải xa nhau Búp bê cũng phải chia đôi theo
lệnh của mẹ
*Tâm trạng hai anh em
CH: Tìm những chi tiết biểu hiện tâm trạng của hai anh em khi chia đồ chơi?(Câu hỏi gợi mở cụ thể)
CH: Em có nhận xét gì về tâm trạng của Thành - Thủy? (Câu hỏi tổng hợp nângcao)
TL: Tâm trạng buồn khổ, đau xót, bất lực
CH:Tâm trạng của hai anh em giúp người đọc cảm nhận điều gì trong khi cuộcsống xung quanh vẫn tươi đẹp? (Câu hỏi khái quát nâng cao)
TL: Người đọc hiểu được nỗi đau, sự mất mát đổ vỡ quá lớn khi gia đình tan
vỡ trong khi cuộc sống xung quanh vẫn tươi đẹp Chúng ta xót thương hai emnhỏ không được chung sống yêu thương trong một mái ấm gia đình
CH: Trong nỗi bất hạnh tuyệt vọng đó thì kỉ niệm nào đã hiện về ? (Câu hỏi gợi
mở cụ thể)
Trang 8TL:Kỷ niệm hồi học lớp 5 hiện về:
+ Em mang kim chỉ ra sân vận động vá áo cho anh
+ Anh giúp em học bài, đón em, hai anh em năm tay nhau vừa đi vừa trò chuyện
+ Em bắt con Vệ sĩ gác cho anh ngủ
CH: Qua những chi tiết đó em thấy tình cảm hai anh em như thế nào? (Câu hỏikhái quát tổng hợp nâng cao )
TL: Hai anh em luôn quan tâm, gần gũi, thương yêu nhau vô hạn, luôn thông cảm, sẻ chia, giúp đỡ lẫn nhau
CH: Lời nói và hành động của Thủy khi thấy anh chia hai con búp bê Vệ Sĩ và
Em Nhỏ ra hai bên có gì mâu thuẫn? Theo em, có cách nào giải quyết mâu thuẫnnày không? (Câu hỏi tổng hợp nâng cao )
TL: Mâu thuẫn ở chỗ một mặt Thủy rất giận dữ không muốn chia rẽ hai con búp
bê, nhưng mặt khác em lại rất thương Thành, sợ đêm không có con Vệ Sĩ canhgiấc ngủ cho anh Để giải quyết mâu thuẫn này chỉ còn cách gia đình Thủy,Thành phải đoàn tụ thì hai anh em mới không phải chia tay nhau
CH: Em sẽ làm gì khi bạn em rơi vào hoàn cảnh như Thành - Thuỷ? (Câu hỏi tổng họp nâng cao)
TL: Cảm thông với số phận bất hạnh của bạn Em sẽ động viên, chia sẻ và
giúp bạn để bạn vượt qua nỗi bất hạnh đó
b Hai anh em đến trường chia tay cô giáo và bạn bè
CH: Em hãy tìm chi tiết miêu tả cuộc chia tay của Thuỷ với lớp học? (Câu hỏigợi mở cụ thể)
TL: - Im lặng, đăm đăm nhìn khắp sân trường
- Khóc thút thít
- Em không được đi học nữa
- Ra chợ bán hoa quả
- Cô giáo tái mặt, nước mắt giàn giụa
CH: Tại sao khi đến trường học, Thủy lại bật lên khóc thút thít ?(Câu hỏi gợi mở
cụ thể)
TL: Thủy thậý mình bất hạnh, em đau đớn vì gia đình tan nát, nuối tiếc những kỷniệm ấu thơ, những ngày hạnh phúc được sống với cha mẹ, được cắp sách đến
Trang 9trường cùng các bạn ánh mắt đau đớn, tiếng khóc nức nở như khắc sâu vào lòngngười đọc.
CH: Chi tiết nào trong cuộc chia tay làm cô giáo bàng hoàng? Chi tiết nào nàolàm em cảm động nhất? Vì sao? (Câu hỏi gợi mở cụ thể)
TL: Thủy cho biết: Em sẽ không được đi học nữa, do nhà bà ngoại xa trường quá, nên "mẹ bảo sẽ sắm cho em một thúng hoa quả để ra chợ ngồi bán" Chi tiết cảm động nhất là cô giáo Tâm tặng cho Thủy quyển vở và cây bút máy
nắp vàng và cũng có thể là chi tiết sau khi nghe Thủy cho biết không được đi học nữa Cô Tâm thốt lên: "Trời ơi! cô giáo tái mặt và nước mắt giàn giụa"
CH: Tại sao khi dắt em ra khỏi trường, Thành lại kinh ngạc thấy mọi người vẫn đi lại bình thường và nắng vẫn vàng ươm trùm lên cảnh vật? (Câu hỏi
c Hai anh em Thành - Thuỷ lúc chia tay
CH: Cuộc chia tay diễn ra như thế nào? (Câu hỏi khái quát tổng hợp)
Trang 10TL: Lòng thương cảm với Thuỷ, một em bé giàu lòng vị tha, vừa thương anh,thương cả những con búp bê, thà mình chịu chia lìa chứ không để búp bê phảichia tay, thà mình chịu thiệt thòi để anh có con Vệ Sĩ canh giấc ngủ đêm đêm.CH: Nhan đề câu chuyện "Cuộc chia tay của những con búp bê" xong những con búp bê có phải chia tay không? Ai phải chia tay? Thủy để con Em Nhỏ cạnh con Vệ sĩ nhằm gửi gắm điều gì? (Câu hỏi tổng hợp nâng cao)
TL: Thực chất hai con búp bê Vệ Sĩ và Em Nhỏ không phải chia tay nhau đây làmột cách tạo tình huống bất ngờ, hấp dẫn lại phù hợp với tâm lí trẻ em rất thíchchơi búp bê Thành và Thủy phải chia tay nhau Ước mơ không phải xa anh,được cùng anh chung sống dưới một mái ấm gia đình
CH: Truyện ngắn này có thể có những nhan đề nào khác nữa không? (Câu hỏikhái quát tổng hợp nâng cao)
Câu hỏi này giúp học sinh hiểu sâu hơn về truyện ngắn Vì nhan đề thường bộc
lộ chủ đề tác phẩm Cũng có thể có những tác phẩm không thể đặt tên khácđược
TL: Một số nhan đề khác như: "Hai anh em"," Những cuộc chia tay"
Trên đây là hệ thống câu hỏi gợi mở cụ thể và tổng hợp khái quát giúp học sinh
tìm hiểu và nắm vững kiến thức cơ bản của truyện ngắn “Cuộc chia tay của những con búp bê” trong tiết 3,4 (Theo phân phối chương trình)
1.2 BÀI THƠ “QUA ĐÈO NGANG” CỦA BÀ HUYỆN THANH QUAN
Hình dung được cảnh tượng Đèo Ngang, tâm trạng cô đơn của Bà
Huyện Thanh Quan lúc qua đèo- nỗi buồn, cô đơn, nhớ nước, thương nhà
thăm tẳm như thấm cả vào cảnh vật trong lời thơ trang nghiêm, đài cát Nghệ thuật tả cảnh, tả tình độc đáo trong văn bản Chúng ta có thể sử dụng hệ thốngcác câu hỏi cụ thể gợi mở và câu hỏi khái quát tổng hợp để hướng học sinh tìm hiểu bài thơ
1.2.1 Tìm hiểu hai câu đề:
Bước tới Đèo Ngang bóng xế tà
Cỏ cây chen đá lá chen hoa
CH: Theo em, ở hai câu này, điểm nhìn của tác giả tập trung ở không gian nào? ( Câu hỏi gợi mở cụ thể )
TL: Điểm nhìn là Đèo Ngang
CH: Cảnh Đèo Ngang được gợi tả vào thời điểm nào?( Câu hỏi gợi mở cụ thể )
Trang 11TL: Thời điểm : buổi chiều tà, bóng xế tà
CH: Thời điểm đó gợi cho các em một cảm giác như thế nào? ( Câu hỏi kháiquát tổng hợp)
TL: Cảm giác buồn, vắng lặng
CH: Cảnh Đèo Ngang được gợi tả qua những hình ảnh nào?( Câu hỏi gợi mở cụthể)
TL: Cảnh Đèo Ngang: cỏ, cây, đá, lá, hoa (cỏ cây chen đá, lá chen hoa)
CH: Em có nhận xét gì về nghệ thuật miêu tả của tác giả?Tác dụng việc sử dụngbiện pháp nghệ thuật đó? ( Câu hỏi tổng hợp nâng cao)
TL: Nghệ thuật: điệp từ: “Chen”( Chen được hiểu theo nghĩa lẫn vào nhau, xâm lẫn nhau không ra hàng lối) Điệp từ chen 2 lần gợi sức sống của cỏ cây
ở một nơi chật hẹp, cằn cỗi
CH: Như vậy, phần đề của bài thơ đã gợi hình ảnh một Đèo Ngang như thế nào?( Câu hỏi tổng hợp nâng cao)
TL: Cảnh rậm rạp, hoang sơ, vắng lặng, buồn
1.2.2 Tìm hiểu hai câu thực
Lom khom dưới núi tiều vài chú Lác đác bên sông chợ mấy nhà
CH: Cảnh tượng Đèo Ngang bổ sung thêm những chi tiết nào trong cảnh?
( Câu hỏi gợi mở cụ thể )
TL: Có thêm sự sống của con người: “Tiều vài chú, chợ mấy nhà”→ đảo ngữ gợi cho ta thấy dáng vẻ nhỏ nhoi , heo hút của con người giữa núi rừng rậm rạp, sự thưa thớt của những ngôi nhà ven sông
CH: Theo em có gì độc đáo trong nghệ thuật miêu tả của tác giả? Tác dụng?( Câu hỏi tổng hợp nâng cao)
TL: Tác giả sử dụng từ láy: lom khom, lác đác đảo lên trước, đặt ở vị trí đầu câu làm vị ngữ tạo cho người đọc có thể hiểu:
+ Diễn ra văn xuôi thì hai câu này sẽ là
Vài chú tiều lom khom ở dưới núi
C V TR
Mấy nhà chợ lác đác ở bên sông