Các biện pháp đổi mới phương pháp dạy học trong bộ môn Vật lí 6: Trong quá trình giảng dạy, cùng với việc sử dụng đổi mới phương pháp dạy học trong trường THCS, bộ môn Vật lí nói chung v[r]
Trang 1ĐỔI MỚI PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN VẬT LÍ 6
A MỞ ĐẦU
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI :
Cùng với sự biến đổi của xã hội nền giáo dục cũng có những biến chuyển quan trọng "Giáo dục là quốc sách hàng đầu" Sự nghiệp giáo dục đã góp phần nâng cao dân trí, đào tạo nhân lực và bồi dưỡng nhân tài phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Vì vậy trọng tâm của ngành giáo dục là nâng cao chất lượng đào tạo toàn diện, bồi dưỡng thế hệ trẻ có đủ phẩm chất và năng lực xứng đáng là người chủ tương lai của đất nước, xây dựng lực lượng lao động và đội ngũ trí thức lớn có kiến thức văn hoá, khoa học kỹ thuật … đó là nhiệm vụ và niềm tự hào của nhà nước ta trong công cuộc xây dựng và bảo vệ tổ quốc Thành tựu của sự nghiệp giáo dục là niềm tự hào của các nhà giáo dục thuộc nhiều bậc học Đặc biệt đối với bậc trung học cơ sở , vì đối tượng của bậc học này mang tính phức tạp
Để đạt được những thành tựu khả quan đòi hỏi các nhà giáo dục phải uốn nắn giáo dục học sinh theo phong cách sư phạm Muốn thế chúng ta phải có một phương pháp giảng dạy như thế nào cho hợp lý, phù hợp với từng đối tượng, đặc điểm của từng bộ môn, cụ thể là bộ môn Vật lí nói chung và Vật lí 6 nói riêng
Người ta nói: "Trăm nghe không bằng một thấy" và "Học đi đôi với hành " Vì thế
sử dụng các hình ảnh trực quan, thí nghiệm chứng minh trên lớp, dùng phiếu học tập…
là các phương pháp mà giáo viên dạy môn Vật lí thường sử dụng để truyền đạt kiến thức Vậy, chúng ta cần phải đổi mới hình thức dạy và học như thế nào giúp học sinh lĩnh hội kiến thức nhanh nhất và hiệu quả nhất? Là một giáo viên của bậc Trung học cơ
sở thì việc tìm hiểu và việc sử dụng sáng tạo đổi mới phương pháp trong giảng dạy bộ môn là rất cần thiết Qua nhiều năm giảng dạy, tôi đã đúc kết một số kinh nghiệm giúp học sinh học tập một cách tích cực và sáng tạo hơn Chính vì vậy tôi chọn chuyên đề
“Đổi mới phương pháp dạy học môn Vật lí 6” đề nghiên cứu.
II MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:
-Mục tiêu đề tài hướng tới nhằm nâng cao chất lượng dạy và học tập của học sinh -Rèn luyện cho học sinh thực hiện thí nghiệm chứng minh trên lớp, sử dụng hình ảnh trực quan, làm phiếu học tập…trong việc học tập môn Vật lí 6
III ĐỐI TƯỢNG VÀ KHÁCH THỂ NGHIÊN CỨU:
- Đối tượng nghiên cứu : Đổi mới phương pháp dạy học môn Vật lí 6
- Khách thể : Học sinh khối 6 trường THCS Quảng Hòa
IV.GIẢ THUYẾT KHOA HỌC:
-Đổi mới phương pháp trong dạy học môn Vật lí 6 có thể làm cho những em thích học tập môn Vật lí có hứng thú học tập
-Có thể rèn luyện cho học sinh có được một cách học để tiếp thu bài nhanh nhất
Trang 2-Đổi mới phương pháp dạy học là dùng hình ảnh để minh họa trong từng bài học cụ thể, thí nghiệm chứng minh trên lớp,…
V NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU :
-Nghiên cứu lý luận về đổi mới phương pháp dạy học môn Vật lí
-Nghiên cứu thực tế việc đổi mới phương pháp trong dạy học Vật lí lớp 6 trường THCS Quảng Hòa
-Từ thực tế trên đề xuất ý kiến về việc đổi mới phương pháp dạy học môn Vật lí
VI PHẠM VI NGHIÊN CỨU :
-Nội dung : Tập trung nghiên cứu việc sử dụng đổi mới phương pháp dạy học Vật lí lớp 6
- Địa bàn nghiên cứu : Học sinh khối 6 trường THCS Quảng Hòa
B.NỘI DUNG
I CƠ SỞ LÍ LUẬN:
Như chúng ta đã biết: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác,
chủ động, tư duy, sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực học tập, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên” Do đó, đổi mới phương
pháp dạy học nhằm giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, rèn luyện thói quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kỹ năng vận dụng kiến thức vào những tình huống khác nhau trong học tập và trong thực tiễn; tạo niềm tin, niềm vui, hứng thú trong học tập Từ đó học sinh dần hình thành hiểu biết, năng lực và phẩm chất Đó là điều kiện cần thiết cho bản thân học sinh và cho sự phát triển của xã hội
Đổi mới phương pháp dạy học các môn học nói chung và môn Vật lý nói riêng ở trường THCS xuất phát từ các quan niệm sau:
-Mục tiêu của ngành giáo dục, trong đó hoạt động cơ bản là dạy học, là hình thành và phát triển nhân cách của học sinh Dạy học không chỉ đơn thuần cung cấp cho học sinh những tri thức và kinh nghiệm xã hội mà loài người đã tích lũy được, mà phải góp phần tích cực vào việc hình thành và phát triển nhân cách theo mục tiêu đào tạo Học sinh càng được tham gia tích cực, chủ động vào các hoạt động học tập thì phẩm chất và năng lực của cá nhân càng sớm được hình thành phát triển và hoàn thiện Tính năng động, sáng tạo là những phẩm chất rất cần thiết trong cuộc sống hiện đại, phải được hình thành ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường
-Trước đây, trong giảng dạy các môn học, người giáo viên chỉ chú trọng truyền đạt các tri thức khoa học của bộ môn mà coi nhẹ phương pháp học tập và nghiên cứu mang tính đặc thù của môn học đó Ngày nay, cùng với tri thức khoa học của môn học, giáo viên phải làm cho học sinh nắm vững và sử dụng các phương pháp bộ môn Điều
đó có ý nghĩa to lớn với nhiệm vụ học tập trước mắt và cả trong tương lai
-Việc đổi mới phương pháp dạy học phải góp phần thực hiện sự phân hóa trong dạy học Năng lực của học sinh trong một lớp học không hoàn toàn giống nhau, việc phân hóa tiến tới cá nhân hóa trong dạy học là xu hướng tất yếu để đảm bảo sự phát triển tối ưu cho mỗi học sinh
Trang 3-Mỗi môn học có các đặc trưng riêng, Vật lí học là môn koa học thực nghiệm Đổi mới phương pháp phải xuất phát từ đặc trưng này của bộ môn
Tóm lại, dạy học không chỉ là “dạy chữ” mà phải qua dạy chữ mà “dạy người” Tất nhiên, hình thành và phát triển nhân cách không chỉ có nhà trường Trong nhà trường cũng không chỉ có hoạt động dạy học, tuy nhiên dạy học là hoạt động chủ yếu
II CƠ SỞ THỰC TIỄN:
-Trong những năm thực hiện cải cách giáo dục chúng ta có nhiều cố gắng đổi mới
và đa dạng hóa cơ cấu hệ thống giáo dục quốc dân, đổi mới nội dung giáo dục trong nhà trường Tuy nhiên, về phương pháp giáo dục và dạy học thì chưa có sự quan tâm đầy đủ, phương pháp dạy học chưa được đổi mới tương xứng
-Những năm gần đây, do nhiều tác động khách quan, phương pháp và chất lượng dạy học đã có sự phân hóa và đã có không ít giáo viên giỏi, học sinh giỏi Ở những giáo viên này phương pháp dạy học có nhiều cải tiến theo hướng hiên đại Về cơ bản giảng dạy bộ môn Vật lí ở trường THCS hiện nay, trình độ chung của học sinh còn thấp, học sinh chưa biết vận dụng linh hoạt các kiến thức đã được học vào cuộc sống hoặc chỉ vận dụng kiến thức một cách đơn giản, máy móc…
III NỘI DUNG VẤN ĐỀ:
1 Các biện pháp đổi mới phương pháp dạy học trong bộ môn Vật lí 6:
Trong quá trình giảng dạy, cùng với việc sử dụng đổi mới phương pháp dạy học trong trường THCS, bộ môn Vật lí nói chung và Vật lí 6 nói riêng phải thực hiện kết hợp một số giải pháp sau đây:
1.1/ Dạy học hợp tác theo nhóm:
Dạy học hợp tác theo nhóm là một thuật ngữ để chỉ cách dạy học trong đó học sinh trong lớp được tổ chức thành các nhóm một cách thích hợp, được giao nhiệm vụ và được khuyến khích thảo luận, hướng dẫn hợp tác làm việc với nhau giữa các thành viên
để cùng đạt được kết quả chung là hoàn thành nhiệm vụ của cả nhóm
Hoạt động dạy học hợp tác theo nhóm thường bao gồm các bước:
Bước 1: Làm chung cho cả lớp
Giáo viên nêu vấn đề, xác định nhiệm vụ nhận thức; tổ chức nhóm, giao nhiệm vụ cho từng nhóm và hướng dẫn cách làm việc theo nhóm
Bước 2: Hoạt động nhóm
Từng nhóm làm việc riêng trong không khí thi đua với các nhóm khác Thành viên trong mỗi nhóm trao đổi ý kiến , phân công nhóm sau đó từng thành viên làm việc theo
sự phân công đó và có thể bàn bạc, trao đổi với nhau khi cần thiết Giáo viên giám sát
sự hoạt động của nhóm và của từng cá nhân học sinh
Bước 3:Thảo luận, tổng kết trước cả lớp
Các nhóm lần lượt báo cáo kết quả, giáo viên tổ chức cho học sinh ở các nhóm khác nhận xét, đánh giá và giáo viên xác nhận lại khi cần thiết Giáo viên tổng kết, chốt lại những điểm quan trọng sau khi các nhóm đã báo cáo xong Cuối cùng giáo viên động viên, khen ngợi các nhóm cũng như các cá nhân hoàn thành tốt nhiệm vụ, phê phán những cá nhân và nhóm chưa hoạt động tích cực
Trang 4Trong quá trình thực hiện dạy học hợp tác theo nhóm, giáo viên cần làm các công việc sau:
*Tổ chức nhóm:
+Quy mô nhóm:
Mỗi nhóm nên có từ 3 đến 6 học sinh Nhóm 3 đến 4 học sinh là nhóm nhỏ, thích hợp với các hoạt động giải bài tập rèn luyện kĩ năng hay thực hành trong lớp Với nhóm nhỏ, các em thảo luận, đề ra được quyết định nhanh hơn, giáo viên quản lí các thành viên trong nhóm dễ dàng hơn, nhưng việc bao quát các nhóm phức tạp hơn, việc theo dõi hoạt động và thời gian để các nhóm trình bày kết quả phải nhiều hơn vì có nhiều nhóm hơn
Nhóm từ 5 đến 6 học sinh là nhóm lớn, chủ yếu thích hợp với những công cụ lớn, phức tạp như thực hành thí nghiệm Các nhóm lớn dễ tạo cho học sinh cảm giác vui, hồ hởi và niềm tin vào sự thành công Tuy nhiên, sự phối hợp giữa các thành viên trong nhóm là phức tạp hơn, khó đạt được sự đồng thuận hơn Giáo viên khó khăn hơn trong việc quản lí các thành viên trong nhóm lớn nhưng dễ dàng bao quát chung các nhóm hơn và thời gian để các nhóm trình bày kết quả cũng ít hơn
+Phân công nhiệm vụ trong nhóm:
Trong các nhóm thường có các thành phần: Trưởng nhóm, thư kí nhóm, báo cáo viên
và các thành viên còn lại Trưởng nhóm chịu trách nhiệm chỉ đạo, điều khiển nhóm, thư
kí có trách nhiệm ghi chép lại các kết quả công việc của nhóm Các thành viên còn lại trong nhóm có trách nhiệm tham gia tích cực vào hoạt động của nhóm theo sự phân công của nhóm trưởng
Sự phân công nhiệm vụ trong nhóm cần linh hoạt, không phải luôn cần có đầy đủ các thành phần như trên Tuy nhiên một nhóm nhất thiết nên có trưởng nhóm để triển khai hoạt động của nhóm Các thành phần trong một nhóm cũng cần thực hiện luân phiên, các em trong nhóm lần lượt trao đổi với nhau thực hiện các vai trò đó để đều có cơ hội rèn luyện về mọi mặt như nhau
*Các kiểu chia nhóm:
Chia nhóm theo trình độ học sinh Khi đó, học sinh trong lớp được chia vào các nhóm thường theo một số kiểu sau: Nhóm nhiều trình độ (trong nhóm có cả học sinh giỏi, khá, trung bình, yếu); nhóm cùng trình độ (các em học sinh trong một nhóm có khả năng học tập tương đối như nhau) Với nhóm nhiều trình độ các em học yếu có cơ hội học hỏi các em học khá, giỏi Ngoài những cách chia nói trên, vẫn có thể có những cách chia nhóm dựa trên sự tương đồng với dụng cụ thực hành thí nghiệm, đảm bảo đầy đủ các dụng cụ cho các nhóm thực hành có hiệu quả
*Giao nhiệm vụ cho nhóm:
Giáo viên giao nhiệm vụ cụ thể cho các nhóm thực hiện Sau khi giao nhiệm vụ cho các nhóm, giáo viên cần kiểm tra xem từng nhóm, từng học sinh đã hiểu được nhiệm vụ của mình chưa Có thể thực hiện đều này bằng cách hỏi một vài nhóm trưởng cũng như một vài em khác, yêu cầu các em đứng lên nói rõ nhiệm vụ của mình Giáo viên cũng cần quy định rõ thời gian yêu cầu phải hoàn thành hoạt động nhóm, thường với mọi hoạt động, thời gian từ 5 đến 7 phút
*Giáo viên quản lí hoạt động nhóm:
Trang 5Trong khi các nhóm hoạt động, giáo viên cần bao quát, chỉ đạo học sinh theo các chú
ý sau:
-Quan sát tất cả các nhóm, phát hiện và hỗ trợ các nhóm có khó khăn thông qua các câu hỏi dẫn dắt, các hướng dẫn thích hợp
-Phát hiện các nhóm làm việc chưa tích cực, mất trật tự…để nhắc nhở, uốn nắn Các nhóm tích cực khuyến khích, động viên kịp thời Dù là khuyến khích hay nhắc nhở học sinh, cử chỉ của giáo viên phải thể hiện thái độ thân mật, hợp tác, tạo niềm tin cho học sinh
*Tổ chức hoạt động thảo luận, tổng kết trước toàn lớp:
Khi các nhóm đã hoàn thành hoạt động, giáo viên yêu cầu mỗi nhóm cử đại diện lên trình bày trước toàn lớp và nêu rõ quy định về cách trình bày như đứng tại chỗ hay lên bảng, chỉ diễn đạt bằng lời nói hay kết hợp với viết bảng…Sau khi giáo viên yêu cầu một vài nhóm lên trình bày, các nhóm khác quan sát, nhận xét, bổ sung Sự nhận xét, bổ sung lẫn nhau giữa các nhóm là rất quan trọng, nó thể hiện sự tương tác giữa các nhóm
và sự gắn kết của cả lớp trong mục tiêu chung của nhiệm vụ học tập Sau khi mỗi nhóm
đã trình bày và có sự nhận xét, bổ sung của các học sinh ngoài nhóm, giáo viên đưa ra ý kiến của mình, thể thức hóa kết quả của mỗi nhóm trước cả lớp
Cuối cùng, sau khi các nhóm được chỉ định đều đã trình bày xong, giáo viên tổng kết, chốt lại những điểm quan trọng trong kết quả của tất cả các nhóm và nhận xét, động viên, khen ngợi các nhóm hoàn thành tốt nhiệm vụ, phê phán những khiếm khuyết đã mắc phải của một số nhóm hay cá nhân trong quá trình thực hiện hoạt động nhóm
1.2/ Sử dụng phương pháp trực quan trong tiết học:
Phương pháp trực quan hay nói chính xác hơn là nhóm các phương pháp sử dụng các vật thực, mô hình, tranh vẽ… để minh họa cho các bài học nhằm cụ thể hóa cái nhìn trừu tượng trong đối tượng và hiện tượng giúp học sinh khắc phục khó khăn ban đầu, tiếp thu và vận dụng được các kiến thức một cách hiệu quả, nhanh chóng
Phương pháp trực quan thường được sử dụng trong việc dạy và học môn Vật lí Nhất
là đối với bậc trung học cơ sở, giáo viên cần sử dụng các vật thật, mô hình hay tranh vẽ
để minh hoạ cho các bài học thêm sinh động
Ví dụ 1: Khi dạy bài 5 “ Khối lượng – đo khối lượng” trong chương trình Vật lí 6, để
giúp học sinh hiểu thêm một số dụng cụ dùng để đo khối lượng thường dùng trong đời sống, giáo viên cần dùng một số tranh vẽ sau:
Trang 6Cân y tế Cân tạ Cân đòn Cân đồng hồ
Ví dụ 2: Bài 13: “Máy cơ đơn giản” khi dạy bài học này, giáo viên cần đưa một số
tranh ảnh minh họa cho học sinh thấy được một số máy cơ đơn giản thường dùng là mặt phẳng nghiêng, đòn bẩy và ròng rọc
1.3/ Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề:
Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là cách thầy tổ chức tạo ra một tình huống hấp dẫn gợi sự tìm hiểu của học sinh, gợi ra những vướng mắc mà học sinh chưa giải đáp ngay được, nhưng có liên hệ với tri thức đã biết, khiến họ thấy có triển vọng tự giải đáp được nếu tích cực suy nghĩ
Trong dạy học và giải quyết vấn đề, thầy giáo tạo ra những tình huống gợi vấn đề, điều khiển học sinh phát hiện vấn đề, hoạt động tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo để giải quyết vấn đề, thông qua đó mà kiến tạo tri thức mới, rèn luyện kĩ năng và đạt được những mục tiêu học tập khác
Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề thường có những đặc điểm sau đây:
-Học sinh được đặt vào tình huống gợi vấn đề chứ không phải là được thông báo tri thức dưới dạng có sẵn
Học sinh hoạt động tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo, tận lực huy động tri thức
và khả năng của mình để phát hiện và giải quyết vấn đề chứ không phải là nghe thầy giảng một cách thụ động
-Mục tiêu dạy học không chỉ là làm cho học sinh lĩnh hội kết quả của quá trình phát hiện và giải quyết vấn đề, mà còn ở chỗ làm cho học sinh phát triển khả năng tiến hành khám phá và lĩnh hội tri thức mới
Trong dạy học và phát hiện vấn đề là việc điều khiển học sinh tự thực hiện hoặc hòa nhập vào quá trình nghiên cứu vấn đề, quá trình này có thể chia làm các bước sau:
Trang 7Bước 1: Phát hiện và thâm nhập vấn đề
-Phát hiện vấn đề từ một tình huống gợi vấn đề thường do thầy tạo ra Học sinh có thể liên tưởng, dự đoán, suy nghĩ, tìm tòi tình huống gợi vấn đề
-Giải thích và chính xác hóa tình huống khi cần thiết để hiểu đúng vấn đề được đặt ra
-Phát hiện vấn đề và đặt mục tiêu giải quyết vấn đề đó
Bước 2:Tìm giải pháp
-Học sinh tìm một cách giải quyết vấn đề, cần làm rõ mối liên hệ giữa cái đã biết
và cái phải tìm Trong Vật lí thường liên tưởng tới những khái niệm, đặc điểm hoặc tính chất thích hợp
-Tổ chức thu thập dữ liệu, học sinh tiến hành suy luận tìm ra hướng giải quyết vần
đề một cách hiệu quả
Bước 3: Trình bày giải pháp
Khi giải quyết được vấn đề đặt ra, học sinh trình bày lại toàn bộ từ việc phát biểu vấn
đề cho tới giải pháp Nếu vấn đề là một đề bài cho sẵn thì có thể không cần phát biểu lại vấn đề Trong khi trình bày, học sinh phải trình bày rõ ràng, mạch lạc, logic
Ví dụ: Biết 10dm3 có khối lượng 15kg
a) Tính thể tích của 1 tấn cát
b) Tính trọng lượng của một đống cát 3m3
Hoạt động của giáo viên và học sinh Thực hiện lời giải
Giáo viên đặt một số câu hỏi dẫn dắt học sinh
làm bài tập theo trình tự các bước sau:
Bước 1: Phát hiện và thâm nhập vấn đề
Giáo viên hướng dẫn câu a của bài toán
Em hãy cho biết đề bài đã cho những đại
lượng nào?
+HS: Đề bài cho biết khối lượng và thể tích
của cát
-GV: Bài toán yêu cầu tính những đại lượng
nào?
+HS: Bài toán yêu cầu tính thể tích và trọng
lượng của cát
-GV yêu cầu học sinh tóm tắt đề bài, giáo
viên theo dõi
Bước 2:Tìm giải pháp
-GV: Bài toàn cho biết thể tích và khối lượng
của cát, ta tính được đại lượng liên quan nào?
+HS: Ta tính được khối lượng riêng của cát
-GV: Em hãy cho biết công thức tính khối
lượng riêng?
+HS: Khối lượng riêng được xác định theo
công thức
m
D = V
Cho biết
V = 10dm3 = 0,01m3
m = 15kg
V = ? Khi m = 1tấn = 1000kg
P = ? Khi V = 3m3
Trang 8-GV: Sau khi tính được khối lượng riêng của
cát, các em tính thể tích của cát dựa vào công
thức biến đổi
m V=
D
với m = 1tấn = 1000kg
Giáo viên hướng dẫn câu b của bài toán
-GV: Em hãy cho biết công thức tính trọng
lượng của cát?
+HS: Công thức tính trọng lượng là
P = 10m
-GV: Muốn tính được trọng lượng của một
đóng cát có thể tích 3m3, trước hết ta phải tính
được khối lượng của cát Vậy khối lượng của
cát được tính theo công thức nào?
+HS: Khối lượng của cát được tính theo công
thức m = D.V
-GV: Sau khi các em tính được khối lượng
của cát, ta áp dụng lại công thức P=10m sẽ
tính được trọng lượng của cát
Bước 3: Trình bày giải pháp
Bằng các gợi ý và hướng dẫn của giáo viên,
học sinh trình bày bài toán một cách chi tiết,
cụ thể
-GV theo dõi, uốn nắn, sữa sai kịp thời
Khối lượng riêng của cát là
3
m 15
D = 1500(kg/m )
V 0,01 a) Thể tích của một tấn cát là:
3
m 1000 V= 0,667(m )
D 1500 b)Trọng lượng của một đóng cát 3m3 là:
Khối lượng của 3m3 cát là:
m = D.V = 1500.3 = 4500 (kg) Trọng lượng của 3m3 cát là:
P = 10.m = 10.4500 = 45000 (N)
Đáp số: a) V = 4500 (kg)
b) P = 45000 (N)
1.4/ Phấn đấu làm đầy đủ, có chất lượng các thí nghiệm chứng minh trên lớp:
Vật lí là bộ môn khoa học thực nghiệm Các tri thức Vật lí là sự khái quát hóa các kết quả nghiên cứu thực nghiệm và các hiện tượng xảy ra trong đời sống Không có thí nghiệm, học sinh không có cơ sở để thực hiện các thao tác tư duy để tiếp nhận tri thức mới Do đó mọi tri thức mà giáo viên truyền đạt đến học sinh về bản chất là áp đặt Chính cách dạy chay là một trong những nguyên nhân của tình trạng chất lượng học tập
bộ môn còn thấp và cũng đồng thời là sự tách rời giữa học và hành, giữa nhà trường và cuộc sống
Trang 9Trong học tập, nếu sử dụng các đồ dùng dạy học thực hiện các thí nghiệm chứng minh trên lớp ta dễ dàng nhận thấy học sinh học tập hứng thú hơn, sinh động hơn, hiệu quả hơn
Tuy nhiên, trang thiết bị trong nhà trường còn hạn chế Để thực hiện các thí nghiệm trong các tiết dạy đạt hiệu quả, giáo viên bộ môn trực tiếp giảng dạy cần thực hiện các bước sau:
+ Chủ động và có kế hoạch làm đồ dùng dạy học ngay từ đầu năm học: Cùng với việc lập kế hoạch dạy học, giáo viên phải tính đến các điều kiện cụ thể trong nhà trường mà xây dựng kế hoạch làm và sử dụng trang thiết bị dạy học phù hợp
+ Giáo viên bộ môn phối hợp với nhóm bộ môn, tập thể tổ rèn kĩ năng thực hiện các thí nghiệm chứng minh
1.5/ Giáo viên xây dựng hệ thống câu hỏi hướng dẫn học sinh quan sát hiện tượng, phân tích các kết quả thí nghiệm, vận dụng các kiến thức có liên quan…để đi đến tri thức mới.
Để tổ chức tốt cho học sinh làm việc trên lớp một cách chủ động, tích cực, đúng hướng…vai trò tổ chức của giáo viên thể hiện chủ yếu qua hệ thống câu hỏi:
+ Các câu hỏi phải được sắp xếp thành hệ thống, đảm bảo tính lôgic và theo nguyên tắc từ dễ đến khó, từ khái quát đến cụ thể…
+ Các hiện tượng mà học sinh quan sát được là một chỉnh thể, các em cần tự mình phân tích để lí giải từng bộ phận, từng khía cạnh, từng giai đoạn…để nắm vững được bản chất và quy luật của chúng Nếu học sinh không tự làm được theo các yêu cầu
đó, giáo viên mới tách ra thành những câu hỏi nhỏ, cụ thể và chi tiết hơn
+ Học sinh quan sát hiện tượng, phân tích kết quả phát huy được năng lực của mọi đối tượng học sinh Đối với học sinh khá - giỏi trả lời những câu hỏi chung, khái quát; học sinh trung bình và yếu trả lời các câu hỏi cụ thể, chi tiết hơn Có thể trong thời gian đầu, học sinh chưa quen với cách làm này nhưng giáo viên cần phải làm như vậy
để rèn luyện thói quen cho học sinh
+ Câu hỏi mà giáo viên đặt ra cho học sinh phải được chuẩn bị trước, kể cả các câu hỏi gợi ý chi tiết Diễn đạt phải rõ ràng, ngắn gọn
1.6/ Tăng cường luyện tập độc lập cho học sinh trên lớp:
Luyện tập là khâu quan trọng trong mỗi tiết học Nó giúp học sinh hoàn thiện tri thức mới và biết vận dụng tri thức đó để giải quyết các nhệm vụ thực tiễn Qua luyện tập, giáo viên tiếp nhận thông tin ngược từ học sinh để bổ sung những tri thức còn thiếu, uốn nắn những sai lầm thường mắc phải
Nội dung luyện tập phải được lựa chọn ưu tiên cho học sinh trung bình: Tương ứng với yêu cầu tối thiểu của bài học, có tác dụng chuẩn bị cho học sinh học bài và làm bài ở nhà Tuy vậy, không thể bỏ qua những đối tượng khá, giỏi Nên có những bài tập có yêu cầu cao hơn cho các em này Khâu luyện tập cần được dành thời gian hợp lí, tốt nhất là khoảng 10 phút cho mỗi tiết học Coi trọng những bài tập có nội dung thực tế, gắn với đời sống để giúp học sinh biết vận dụng kiến thức giải quyết những nhiệm vụ hàng ngày
Trang 10Nói chung học sinh phải được tạo điều kiện để làm việc một cách độc lập, đặc biệt trong giai đoạn luyện tập, củng cố kiến thức sau mỗi bài học Mọi cuộc trao đổi thảo luận, mọi chỉ dẫn hay nhận xét, đánh giá của giáo viên, chỉ có hiệu quả cao khi học sinh
đã được chuẩn bị và có sự chứng kiến của giáo viên
1.7 / Sử dụng “phiếu học tập” cho mỗi học sinh:
Để hỗ trợ và thực hiện tốt các giải pháp trên Phiếu học tập được thiết kế cho từng tiết học Nội dung của phiếu bao gồm:
-Các câu hỏi hoặc những chỉ dẫn cho học sinh quan sát và ghi lại các kết quả thí nghiệm
-Hệ thống câu hỏi yêu cầu học sinh phân tích hiện tượng, vận dụng các kiến thức
có liên quan…để đi đến tri thức mới
-Các bài luyện tập
Sử dụng phiếu học tập cho mỗi bài dạy cụ thể sẽ có tác dụng:
-Tiết kiệm được thời gian để giáo viên truyền đạt các yêu cầu hoặc hướng dẫn đối với học sinh
-Tăng cường tính độc lập trong khi làm việc của mỗi học sinh
-Nhịp độ và khối lượng công việc làm được tùy thuộc vào năng lực của mỗi học sinh Bằng cách này quá trình học tập của học sinh từng bước được cá nhân hóa
-Trong thời gian đầu, giáo viên có thể thu “phiếu học tập” sau tiết học để xem xét, đánh giá hoạt động của từng học sinh và của tập thể học sinh Từ đó có biện pháp uốn nắn, chấn chỉnh hoặc điều chỉnh cho hợp lí và có hiệu quả hơn
Tóm lại, Các giải pháp đổi mới phương pháp dạy học vật lí nêu trên nhằm đạt được
ba yêu cầu sau:
- Học sinh phải được quan sát các hiện tượng vật lí một cách trực tiếp đúng theo nguyên tắc sư phạm
- Giáo viên tổ chức, hướng dẫn cho các em tự phân tích, lí giải…để qua đó nắm được bản chất, quy luật của hiện tượng
- Học sinh được luyện tập vận dụng phương pháp và tri thức mới vào giải quyết các nhiệm vụ cụ thể - trước hết là trong các bài tập, sau đó là trong đời sống
Chính trong quá trình hoạt động một cách tích cực, chủ động để chiếm lĩnh tri thức trên, các năng lực và phẩm chất nhân cách của các em được hình thành và phát triển
MỘT SỐ VÍ DỤ MINH HỌA
Sau đây là một số ví dụ minh họa việc vận dụng kết hợp một số giải pháp trên vào trong bài dạy cụ thể của chương trình Vật lí 6
Ví dụ 1: Bài lực đàn hồi
* Mục tiêu bài học:
1 Kiến thức:
-Nhận biết được vật đàn hồi (qua sự đàn hồi của lò xo).
-Trả lời đặc điểm của lực đàn hồi.
-Rút ra được nhận xét về sự phụ thuộc của lực đàn hồi vào độ biến dạng của vật
đàn hồi