Câu này nói lên nỗi vui mừng của nhân dân khi nghĩa quân của Lê Lợi tiến về đóng ở bến Bồ Đề huyện Gia Lâm, Hà Nội, chuẩn bị tổng tấn công quân xâm lược nhà Minh giải phóng thành Đông Qu
Trang 1CA DAO
II LỊCH SỬ VÀ ĐẤT NƯỚC
1 Ai về Phú Thọ cùng ta
Vui ngày giổ Tổ tháng ba mùng mười (1)
2 Dù ai đi ngược về xuôi
Nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba
1 Nhớ xưa đương thủa triều Hùng
Vũ Ninh nổi đám bụi hồng nẻo xa
2 Trời thương Bách Việt sơn hà
Trong nơi thảo mãng nảy ra kỳ tài
3 Lên ba đáng tuổi anh tài
Roi ngà, ngựa sắt ra oai trận tiền
4 Một phen khói lửa dẹp yên,
Sóc Sơn nhẹ gót thần tiên lên trời (2)
(1) Giỗ Tổ: Hùng Vương
(2) Bài này nói về Thánh Gióng
CA DAO
1 Ai về đến huyện Đông Đông Anh
Ghé thăm phong cảnh Loa thành Thục Vương
1 Ru con con ngủ ngon lành
Để mẹ gánh nước rửa bành ông voi
2 Muốn coi lên núi mà coi
Coi bà quản tượng cưỡi voi bành vàng (1)
1 Ai về Hậu Lộc, Phú Điền (2)
Nhớ đây Bà Triệu trận tiền xung phong
(1) Tương truyền câu này ca ngợi Bà Triệu, lãnh tụ nghĩa quân chống nhà Ngô xâm lược vào năm 248
Có nơi còn chép:
Coi Bà Triệu tướng cưỡi voi, đánh cồng
Túi gấm cho lẫn túi hồng
Têm trầu cánh kiến cho chồng trẩy quân
(Trấu têm cánh kiến giống như trồng têm cánh phượng)
Trang 2(2) Phú Điền: nay là xã Triệu Lộc, huyện Hậu Lộc, tỉnh Thanh Hóa Hiện nay còn lăng và đền thờ Bà Triệu
CA DAO
1 Sa Nam trên chợ dưới đò (1)
Nơi đây Hắc Đế kéo cờ dụng binh
1 Bạch Đằng giang là sông cửa ải
Tổng Hà Nam là bãi chiến trường (2)
(1) Sa Nam: thị trấn huyện lỵ Nam Đàn Năm 722 Mai Hắc Đế xây Vạn An Thành
ở núi Vệ Sơn cùng nhân dân chống bọn xâm lược nhà Đường Hiện nay ở Vệ Sơn còn đền thờ Mai Hắc Đế
(2) Năm 1288 Trần Hưng Đạo diệt quân của Ô Mã Nhi ở sông Bạch Đằng (sông chảy giữa hai tỉnh Quảng Ninh và Hải Phòng)
CA DAO
1 Nhong nhong ngựa ông lại về
Cắt cỏ Bồ Đề cho ngựa ông ăn (1)
1 Lạy trời cho cả gió lên
Cho cờ vua Bình Định bay trên kinh thành (2)
(1) Câu này nói lên nỗi vui mừng của nhân dân khi nghĩa quân của Lê Lợi tiến về đóng ở bến Bồ Đề (huyện Gia Lâm, Hà Nội), chuẩn bị tổng tấn công quân xâm lược nhà Minh giải phóng thành Đông Quan (nay là thủ đô Hà Nội)
(2) Ngày 2 tháng 1 năm Bính Tuất (1418) Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa chống quân xâm lược nhà Minh và tự xưng là Bình Định Vương Câu này nói lên ước vọng của nhân dân mong cho nghĩa quân của Lê Lợi mau giải phóng đất nước
CA DAO
1 Ai lên Biên Thượng, Lam Sơn
Nhớ Lê Thái Tổ chặn đường quân Minh (1)
1 Đời vua Thái Tổ, Thái Tông
Con bế, con dắt, con bồng, con mang (2)
(1) Biên Thượng, Lam Sơn: thuộc huyện Thọ Xuân, tỉnh Thanh Hóa
Trang 3(2) Lê Thái Tổ, Lê Thái Tông: Đời hai vua này nhân dân sống sung túc Sinh con
đẻ cái, sản xuất và chăn nuôi đều phát triển
CA DAO
1 Đời vua Vĩnh Tộ lên ngôi (1)
Cơm trắng đầy nồi, trẻ chẳng ăn cho
1 Tùng tùng đánh trống quân sang
Chợ Già trước mặt, quán Nam bên đàng
2 Qua Chiêng thì rẽ sang Giàng
Qua quán Đông Thổ vào làng Đình Hương
3 Anh đi theo chúa Tây Sơn
Em về cày cuốc mà thương mẹ già (2)
(1) Vĩnh Tộ: chỉ Lê Thần Tông
(2) Chợ Già, quán Nam, Chiêng: thuộc huyện Hoằng Hóa Giàng, Đông Thổ, Đình Hương: thuộc huyện Đông Sơn tỉnh Thanh Hóa
CA DAO
1 Trên trời có ông sao Tua
Ba Làng, Trà Lũ có vua Ba Vành.(1)
1 Trên trời có ông sao Tua
Ở làng Nguyệt Giám có vua Ba Vành
2 Phương đông quật lũ hùng tinh
Làm cho bảy viện tan tành ra tro (2)
(1) Ba Làng, Trà Lũ: tức Trà Trung, Trà Bắc Trà Đoài thuộc huyện Xuân
Trường tỉnh Nam Định Trà Lũ là nơi cố thủ của Phan Bá Vành (vua Ba Vành), khi bị quân triều đình đàn áp Phan Bá Vành lãnh đạo một cuộc khởi nghĩa nông dân lớn dưới triều vua Minh Mạng
(2) Nguyệt Giám, Nguyệt Lâm: thuộc làng Minh Giám, huyện Kiên Xương, tỉnh Thái Bình, quê hương Phan Bá Vành Sau Minh Mạng bắt đổi làng Minh Giám thành Nguyệt Giám Nguyệt Lâm nay thuộc xã Vũ Bình, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình còn Nguyệt Giám thuộc xã Minh Tân, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình
CA DAO
1 Có chàng Công Tráng họ Đinh
Dựng lũy Ba Đình chống đánh giặc Tây
Trang 42 Cơ mưu, dũng lược ai tày
Chẳng quản đêm ngày vì nước lo toan
3 Dù cho vận nước chẳng còn,
Danh nghĩa vẹn toàn, muôn thủa không phai (1)
1 Vườn ai trồng trúc, trồng tre
Ở giữa trồng chè, hai bên đào ao
2 Ấy nhà một đấng anh hào
Họ Phan làng Thái, đồng bào kính yêu.(2)
(1) Lũy Ba Đình: Một căn cứ chống Pháp của nghĩa quân Cần Vương Thanh Hóa dưới sự chỉ huy của: Đinh Công Tráng, Phạm Bành, Hoàng Bật Đạt Ba Đình là
ba làng: Mỹ Khê, Thượng Thọ và Mậu Thịnh thuộc huyện Nga Sơn, tỉnh Thanh Hóa
(2) Họ Phan, làng Thái: Tức Phan Đình Phùng người làng Đông Thái nay là Đức phong, huyện Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh
CA DAO
1 Sông Lam một dải nông sờ
Nhớ người quân tử bơ vơ nổi chìm (1)
1 Nhớ ai nhớ mãi, nhớ hoài
Nhớ người tráng sĩ gươm mài dưới trăng (2)
(1) Người quân tử: chỉ cụ Phan Đình Phùng
(2) Người tráng sĩ: chỉ Cao Thắng, một vị tướng của Phan Đình Phùng
CA DAO
1 Kệ Sơn, Phượng Lĩnh đôi hàng
Đi về mấy độ ngang tàng vào ra
2 Ngàn Hống hỏi khách đi qua
Nào ai là kẻ xông pha đứng đầu (1)
1 Đường đi chín xã sông con
Hỏi thăm ông Hưởng Hiệu hãy còn hay không? (2)
2 Ngó vô Linh Đồng mây mờ
Nhớ ông Nguyên soái dựng cờ đánh Tây.(3)
3 Sông Côn khi cạn, khi đầy
Khí thiêng đất nước, nơi này vẫn thiêng (4)
(1) Đây là lời một nghĩa quân thương tiếc ông Thái Vĩnh Chinh, một trong những
Trang 5lãnh tụ của phong trào Cần Vương
(2) Ông Hưởng Hiệu: tức ông Nguyễn Duy Hiệu người làng Thanh Hà, xã Diên Phước (thuộc huyện Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam) lãnh đạo phong trào Cần Vương
ở Quảng Nam năm 1885 Sau khi nghĩa quân bị tan rã, ông bị Nguyễn Thân bắt ở núi Phúc Sơn (1888) và bị giặc Pháp kết án tử hình
(3) Ông Nguyên soái tức ông Mai Xuân Thưởng, người làng Phú Lạc, huyện Bình Khê, tỉnh Bình Định, khởi nghĩa Cần Vương cùng thời với Nguyễn Duy Hiệu Năm
1887 ông bị giặc Pháp bắt và kết án tử hình
(4) Linh Đồng: thuộc xã Bình Phú, huyện Bình Khê, tỉnh Bình Định Sông Côn: Một nhánh của sông Ba chảy qua Bình Định đổ xuống cửa biển Quy Nhơn
CA DAO
1 Chiều chiều én liệng truông Mây
Cảm thương chú Lía bị vây trong thành (1)
1 Gò Công anh dũng tuyệt vời
Ông Trương "đám lá tối trời" đánh Tây (2)
1 Vĩnh Long có cặp rồng vàng
Nhất Bùi Hữu Nghĩa, nhì Phan Tuấn Thần (3)
(1) Lía: tên một lãnh tụ nghĩa quân, quê ở Bình Định đã nổi dậy chiếm truông Mây (Bình Định) chống chúa Nguyễn
(2) Cuối thế kỷ 19 khi thực dân Pháp xâm lược phía nam tổ quốc Trương Định
đã anh dũng lãnh đạo nhân dân chiến đấu Nghĩa quân thường trú ở "đám lá tối trời" bất ngờ đánh úp quân giặc
(3) Bùi Hữu Nghĩa, Phan Tuấn Thần: những nhà nho yêu nước đã dùng bút lông làm thơ văn chống Pháp, đả kích bọn gian nịnh theo Tây
CA DAO
1 Chiều chiều trước bến Văn Lâu
Ai ngồi ai câu
Ai sầu ai thảm
Ai thương ai cảm
Ai nhớ ai trông
2 Thuyền ai thấp thoáng bên sông
Đưa câu mái đẩy chạnh lòng nước non (1)
(1) Bài này nói lên lòng thương tiếc của nhân dân đối với những người yêu nước
đã cùng vua Duy Tân tổ chức khởi nghĩa chống thực dân Pháp năm 1916
Trang 6CA DAO
1 Đu tiên mới dựng năm nay (1)
Cô nào hay hát kỳ này hát lên
2 Tháng ba nô nức hội đền,
Nhớ ngày giỗ Tổ bốn nghìn năm nay
3 Dạo xem phong cảnh trời mây
Lô, Đà, Tam Đảo cũng quay đầu về (2)
4 Khắp nơi con cháu ba kỳ (3)
Kẻ đi cầu phúc, người đi cầu tài
Sở cầu như ý ai ai
Xin rằng nhớ lấy mùng mười tháng ba (4)
(1) Đu tiên: Những ngày hội ở đền Hùng thường tổ chức trò đu tiên Nam nữ cùng ngồi trên đu, vừa đu vừa hát
(2) Lô, Đà, Tam Đảo: sông Lô, sông Đà, núi Tam Đảo
(3) Ba kỳ: ba miền Bắc, Trung, Nam
(4) Mùng Mười tháng ba: ngày giỗ tổ Hùng Vương
CA DAO
1 Kẻ giầu có quán Đình Thành
Kẻ Hạc ta có Ba Đình, Ba Voi
2 Mười tám cất thuyền xuống bơi
Mười chín giã bánh, hai mươi rước thần (1)
1 Mùng bảy hội Khám, mồng tám hội Dâu
Mồng chín đâu đâu trở về hội Gióng (2)
1 Nhớ ngày mồng bảy, tháng ba
Trở về hội Lãng, trở ra hội Thầy (3)
1 Hội chùa Thầy có hang Cắc Cớ
Trai chưa vợ nhớ hội chùa Thầy
(1) Kẻ Dầu: có lẽ là làng Dao Chân, huyện Quế Võ, tỉnh Bắc Ninh
Kẻ Hạc: có lẽ là Bạch Hạc huyện Vĩnh Tương, Phú Thọ, ở đây cũng có tục bơi chải
(2) Khám: tức Văn Khám thuộc huyện Tiên Sơn, tỉnh Bắc Ninh
Làng Gióng: nay thuộc ngoại thành Hà Nội
(3) Lãng: tức làng Yên Lãng, quận Cầu Giấy, Hà Nội
Chùa Thầy: thuộc tỉnh Hà Tây, hang Cắc Cớ: ở chùa Thầy