- Giáo viên: Sách giáo khoa và sách giáo viên; tài liệu tham khảo; thiết kế bài giảng; một số hình ảnh về L ưu Quang Vũ: chân dung Lưu Quang Vũ, ảnh Lưu Quang Vũ – Xuân Quỳnh và các con,[r]
Trang 1SỞ GIÁO DỤC –ĐÀO TẠO HÀ NỘI
GIÁO ÁN NGỮ VĂN 12
( Năm học 2013-2014) Tiết 88,89 :
HỒN TRƯƠNG BA ,DA HÀNG THỊT ( Trích )
Người soan : Nguyễn Thị Hồng Hải Đơn vị : Trường THPT Việt Nam –Ba Lan
Hà Nội tháng 4, 2014
Trang 2Tiết 88, 89:
HỒN TRƯƠNG BA ,DA HÀNG THỊT
-Lưu Quang
Vũ-I MỤC TIÊU BÀI HỌC:
Gióp HS :
1 Về kiến thức:
- Hiểu được bi kịch của con người khi bị đặt vào nghịch cảnh: phải sống nhờ, sống vay mượn, sống tạm bợ, trái với tự nhiên khiến tâm hồn nhân hậu, thanh cao bị nhiễm độc và tha hóa bởi sự lẫn át của thế xác trần tục, thô lỗ
- Cảm nhận được vẻ đẹp tâm hồn của những người dân lao động trong cuộc đấu tranh chống lại sự giả tạo
và dung tục, bảo vệ quyền được sống đích thực cùng khát vọng hoàn thiện nhân cách
- Thấy được kịch Lưu Quang Vũ đặc sắc trên nhiều phương diện: sự hấp dẫn của kịch bản văn học và nghệ thuật sân khấu, sự kết hợp giữa tính hiện đại với các giá trị truyền thống, sự phê phán mạnh mẽ, quyết liệt
và chất trữ tình, đằm thắm, bay bổng
2.Về kĩ năng: Biết đọc hiểu văn bản theo đặc trưng thể loại – Kịch nắm bắt được các màn kịch, xung đột
kịch, ý nghĩa của các màn kịch và toàn vở kịch
3 Về tư tưởng: Nhận thức sâu sắc về lẽ sồng và biết đấu tranh chống lại lối sống giả tạo,sống vô nghĩa.
II PHƯƠNG TIỆN THỰC HIỆN VÀ CÁCH THỨC TIẾN HÀNH
1- Ph¬ng tiÖn d¹y häc :
- SGK, SGV, Tài liệu tham khảo
- Gi¸o ¸n.
Trang 3- T liệu về tác giả, tác phẩm
- Đồ dùng dạy học : Máy tính, máy chiếu (projector)
Giỏo viờn: Sỏch giỏo khoa và sỏch giỏo viờn; tài liệu tham khảo; thiết kế bài giảng; một số hỡnh ảnh về L
-ưu Quang Vũ: chõn dung L-ưu Quang Vũ, ảnh L-ưu Quang Vũ – Xuõn Quỳnh và cỏc con, bỳt tớch của L-ưu
Quang Vũ – bài thơ viết tặng Nguyễn Thị Hiền, một cảnh trong vở Hồn Trương Ba, da hàng thịt; bảng
- Học sinh:
+ Đọc trớc Tiểu dẫn và tóm lợc những nét cơ bản về tác giả, tác phẩm.
+ Đọc kỹ văn bản tác phẩm, tra cứu các chú thích
+ Tìm hiểu tác phẩm theo hệ thống câu hỏi hớng dẫn học bài trong SGK
III PHƯƠNG PHÁP GIẢNG DẠY:
- Nờu vấn đề,gợi mở, làm việc theo nhúm
IV TIẾN TRÌNH DẠY HỌC
1 ễn định tổ chức
2 Hoạt đụ̣ng giảng dạy
Hoạt đụ̣ng 1: Kiểm tra bài cũ
- Giỏo viờn: Nờu rừ ý nghĩa biểu
tượng – phần chỡm của tảng
băng trụi qua đoạn trớch ễng già
và biển cả (Trớch ễng già và biển
cả của Hờ-minh-uờ)
- Học sinh: Trả lời
Kiểm tra bài cũ: (Hỡnh thức vấn đỏp)
Hỡnh ảnh ụng lóo đỏnh cỏ đơn độc, dũng cảm săn đuổi con cỏ lớn nhất đời là biểu t
vẻ đẹp của ước mơ và hành trỡnh gian khổ của con người để biến ước mơ thành hiện thực
Sự chuyển hoỏ từ bức tranh với những nột trần trụi, chõn thực, giản dị sang một lớp nghĩa hàm ẩn, rộng lớn, đú chớnh là phong cỏch của Hờ-minh-uờ và cũng là sự thể hiện nguyờn lớ
sỏng tỏc của ụng: tỏc phẩm nghệ thuật như một “tảng băng trụi”.
Hoạt đụ̣ng 2: Vào bài mới
- Giỏo viờn: Dẫn
- Học sinh: Lắng nghe
Vào bài mới:
Lưu Quang Vũ là người nghệ sĩ đa tài, là nhà thơ, nhà văn, nhà soạn kịch nổi tiếng của Việt Nam thế kỉ XX Trong khoảng 10 năm cuối đời, ụng đó để lại gần 50 kịch bản sõn khấu Đú cũng là thời kỡ đổi mới của nước nhà Mảnh đất phỡ nhiờu của thời đại mới khiến cho tài năng của Lưu Quang Vũ thờm đõm chồi nảy lộc Hầu hết cỏc vở kịch của ụng đều đ
Trang 4dựng Sân khấu trong cả nước thời kì đó, đâu đâu cũng dựng vở của Lu Quang Vũ, trong hội diễn toàn quốc 1985, 8 vở kịch của Lu Quang Vũ đều nhận giải, có tới 6 giải vàng
Hồn Trương Ba, da hàng thịt – tác phẩm được coi là kiệt tác của Lưu Quang Vũ.
- Giáo viên: Treo ảnh chân dung
Lưu Quang Vũ, 2 vợ chồng Lu
Quang Vũ – Xuân Quỳnh và các
con, bút tích của Lưu Quang Vũ,
1 cảnh trong vở Hồn Trương Ba,
da hàng thịt
- Học sinh: Lắng nghe
- Đây là chân dung Lu Quang Vũ và tấm ảnh gia đình Lưu Quang Vũ – Xuân Quỳnh và các con Trong cuộc đời Lu Quang Vũ có 3 ngời phụ nữ để lại dấu ấn sâu dậm Đó là nghệ sĩ Tố Uyên, mối tình thủa ô mai, ngời vợ đầu tiên của Lưu Quang Vũ Ngời thứ hai - một mối tình thuần tuý, trong sáng - hoạ sĩ Nguyễn Thị Hiền, ái nữ của nhà văn Kim Lân, ng
cảm hứng cho Lưu Quang Vũ trong thơ ca một thủa Và người thứ 3, có vị trí rất đặc biệt trong cuộc đời Lưu Quang Vũ, thắp sáng cho ông niềm tin và hi vọng trong những ngày tăm tối của cuộc đời, chắp cánh cho tài năng của ông thêm toả sáng, đó chính là n
của ông – nữ thi sĩ Xuân Quỳnh
Hoạt động 3: Hướng dẫn học
sinh đọc - hiểu khái quát tác
giả, tác phẩm.
- Giáo viên nêu vấn đề : Tóm tắt
những nét chính về cuộc đời và sự
nghiệp của Lưu Quang Vũ
- Học sinh: Dựa vào SGK trả lời
- Giáo viên: Chốt lại những nét
cơ bản
I Tìm hiểu chung
1 Tác giả.
-Lưu Quang Vũ (1948-1988) là một tài năng đa dạng: làm thơ, sáng tác văn xuôi, vẽ tranh
và soạn kịch
- Ông sinh tại Phú Thọ nhưng quê ở Đà Nẵng, là con trai của nhà viết kịch L Thuận Hình ảnh người cha với lòng đam mê nghệ thuật, đã ăn sâu vào tâm trí ông Có vở kịch được ông viết tiếp từ bản thảo dang dở của người cha nh lời báo hiếu trân trọng và yêu
thương đến cha mình Đó là vở Nàng Xi-ta, vở kịch đã được Việt Dung chuyển thể cho sân
khấu chèo đã đem lại thương hiệu cho Nhà hát chèo Hà Nội một thời với tên tuổi Quốc Chiêm và Lâm Bằng
- Ông từng gia nhập quân ngũ và làm nhiều nghề để kiếm sống Cuộc đời L
lúc thăng trầm, buồn nản, thất vọng “Có những lúc tâm hồn tôi rách nát – Nh
gương chẳng biết soi gì” Đó là lúc gia đình nhỏ của ông với nghệ sĩ Tố Uyên tan vỡ, tình
yêu trong sáng giữa ông và hoạ sĩ Nguyễn Thị Hiền bị phản đối dữ dội L thất nghiệp, phải làm nhiều nghề để mưu sinh: làm hợp đồng cho Nhà xuất bản Giải phóng,
chấm công cho một đội cầu đường, vẽ pa-nô áp-phích “Làm việc, làm việc để chiến thắng
thời gian và bóng tối”, đó là lời tự cổ vũ của Lưu Quang Vũ để vượt lên trong những năm
tháng gian khó đó
- “Biết ơn em, em từ miền gió cát – Về với anh, bông cúc nhỏ hoa vàng”, L
Trang 5tìm thấy bến đỗ của cuộc đời mình Tình yêu, sự nâng đỡ tâm hồn và hạnh phúc gia đình với
nữ sĩ Xuân Quỳnh đã tiếp thêm cho Lưu Quang Vũ nguồn năng lượng mới trong sáng tác Đây cũng là thời kì biến chuyển mạnh mẽ trong xã hội Ngọn gió của thời đại và tình yêu của nữ sĩ Xuân Quỳnh đã thổi bùng lên nhiệt hứng sáng tạo ở Lưu Quang Vũ Đó là thời điểm kết tinh rực rỡ trong sự nghiệp sáng tác của ông Lưu Quang Vũ đã có những vở kịch
gây chấn động dư luận nh: Lời nói dối cuối cùng, Nàng Xi-ta, Chết cho điều ch
anh không đốt lửa, Lời thề thứ 9, Khoảnh khắc và vô tận, Bệnh sĩ, Tôi và chúng ta
thành hiện tượng đặc biệt của sân khấu kịch trường, được đánh giá là nhà soạn kịch tài năng nhất của nền văn học Việt Nam hiện đại
- Lưu Quang Vũ còn là một nhà thơ, ngay từ sáng tác đầu tiên đã “đặc biệt vì một giọng thơ
rất đắm đuối Đắm đuối đó là đặc điểm suốt đời của Lưu Quang Vũ Vui hay buồn, tin cậy hay hoang mang bao giờ anh cũng đắm đuối” (Vũ Xuân Phương) Đó là tiếng thơ giàu cảm xúc,
trăn trở, khát khao “nổi gió ở trong lòng” được bạn đọc yêu thích như : Và anh tồn tại, Tiếng
Việt, Vườn trong phố, Bầy ong trong đêm sâu
- Lưu Quang Vũ qua đời giữa lúc tài năng đang độ chín vào ngày 29.8.1988 trong một tai nạn ô tô cùng vợ – thi sĩ Xuân Quỳnh và con trai Lưu Quỳnh Thơ Dường nh
Vũ đã linh cảm về điều ấy khi viết trong một bài thơ :
Phút cuối cùng tay vẫn ở trong tay
Ta đã có những ngày vui sướng nhất
Đã có cả men nồng và rượu chát Sau vô biên dẫn chỉ có vô biên Buồm đã tới và lúa đồng đã gặt”
Tháng 82008, kỉ niệm 20 năm ngày mất của gia đình cặp nghệ sĩ tài năng Xuân Quỳnh -Lưu Quang Vũ, nhiều vở kịch, trích đoạn kịch của ông được dựng lại trong niềm yêu mến, tiếc nhớ và trân trọng của bạn bè, đồng nghiệp khán giả và độc giả
- Lưu Quang Vũ được tặng giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật vào năm 2000
- Giáo viên nêu vấn đề: Cho biết
những nét chung về vở kịch Hồn
Trương Ba, da hàng thịt
2 Tác phẩm.
- Hồn Trương Ba, da hàng thịt được coi là tác phẩm thành công nhất của L
Vở kịch được hoàn thành năm 1981, nhưng phải đến 1984 – trong không khí đổi mới của xã
Trang 6- Học sinh: Dựa vào SGK trả lời hội văn học nghệ thuật- mới được công diễn.
- Học sinh: Đọc tóm tắt kịch
trong tiểu dẫn
- Giáo viên: Tóm tắt truyện dân
gian và phân tích ngắn gọn sự
sáng tạo của tác giả
- Giáo viên: Yêu cầu học sinh
nêu vị trí của đoạn trích
- Học sinh: Trả lời
- Giáo viên: Chúng ta đã học
kịch Rô-mê-ô và Ju-li-et của
Sêcxpia (lớp 11), chúng ta cũng
biết kịch có mâu thuẫn, xung
đột, được chia làm 4 giai đoạn:
thắt nút, phát triển, cao trào, mở
nút Đoạn trích thuộc giai đoạn
cao trào và mở nút
- Tác giả đã mượn cốt truyện dân gian giàu ý nghĩa triết lý để nêu lên những vấn đề vừa có tính thời sự, vừa có giá trị muôn đời Thói vô trách nhiệm của Nam Tào, Bắc Đẩu và thói sửa sai nông cạn của Đế Thích đã đẩy Trương Ba vào cái chết, vào cảnh sống đau khổ trong thân xác hàng thịt khiến cho thân xác tiều tuỵ đi mà linh hồn cũng suýt tan nát hết Cuối cùng Tr
Ba đã kiên quyết lựa chọn cái chết để được “là tôi toàn vẹn”, để bảo toàn những giá trị của
mình
3 Đoan trích.
- Cảnh trước: trong thể xác của hàng thịt, Trương Ba thay đổi: uống rư không còn mặn mà với trò chơi thanh cao, nước cờ không còn khoáng hoạt, Tr khổ, gia đình, ngời thân cũng đau khổ vì sự thay đổi của Trương Ba
- Trích đoạn kịch trong sách giáo khoa thuộc cảnh VII và đoạn kết của tác phẩm Nội dung đoạn trích hàm chứa nhiều tầng ý nghĩa với các cuộc đối thoại giữa hồn Tr
hàng thịt, với người thân và với Đế Thích
- Giáo viên: Hướng dẫn học sinh
đọc phân vai toàn bộ phần văn
bản kịch, giáo viên đọc các phần
lược trích Lưu ý học sinh cố
gắng truyền tải chỉ dẫn sân khấu
trong giọng đọc để thể hiện đúng
hành động, thái độ, cảm xúc và
tính cách của nhân vật
II Học văn bản.
1 Đọc và tóm tắt hành động kịch trong đoạn trích.
* Đọc:
- Xác hàng thịt: Giọng điệu chế giễu, mỉa mai, tự đắc, ve vuốt, lấn lướt
- Hồn Trương Ba: giọng thay đổi theo tình huống kịch
+ Khi thì quyết liệt khẳng định sự toàn vẹn, trong sạch, thẳng thắn của bản thân
+ Khi thì bế tắc, tuyệt vọng, bần thần quay về cuộc sống nhờ thân xác hàng thịt
+ Lúc thẫn thờ, đau đớn vì biết mình đang khác dần đi trong mắt ngời thân
+ Khi lại quyết liệt trong những lời tuyên ngôn về lẽ sống Để rồi cuối cùng tự chọn một h ướng giải thoát để mình được là mình
- Các nhân vật trong gia đình Trương Ba: cần chú ý đến tuổi tác, mối quan hệ với nhân vật chính để có cách thể hiện cho phù hợp:
+ Lời người vợ: yêu thương, đau khổ và dằn dỗi
Trang 7+ Lời chị con dâu: chia sẻ, xót xa, thương cảm, lo lắng.
+ Lời đứa cháu gái: bực bội, quyết liệt
- Đế Thích: tuy là người cõi tiên nhưng cách nói năng và ngôn ngữ rất đời th
thoáng hiện nụ cười khi người đọc liên tưởng đến các vấn đề xã hội được bóng gió nhắc đến qua lời nhân vật
Trang 8- Giáo viên: Yêu cầu học sinh
kết hợp nghe văn bản kịch và
tóm tắt những diễn biến chính
của cốt truyện kịch
- Học sinh: Tóm tắt
* Tóm tắt đoạn trích.
- Cảm thấy không thể sống như thế này mãi, hồn Trương Ba muốn thoát ra khỏi thân xác hàng thịt thô lỗ, phàm tục
- Cuộc đối thoại giữa hồn và xác: Hồn Trương Ba đành bần thần nhập vào thân xác hàng thịt
- Những ngời thân trong gia đình (vợ, cháu gái, con dâu) đều thấy Trương Ba đã khác x lệch lạc nhiều lắm Đau đớn cực độ, Trơng Ba lập cập đến bên cột nhà, đốt h
Đế Thích
- Đế Thích thuyết phục Trương Ba chấp nhận cuộc sống hiện tại hoặc nhập vào thân xác cu Tị
để bảo toàn sự sống Trương Ba suy nghĩ, cân nhắc và đã ra quyết định dứt khoát: chấm dứt sự
hiện diện của một tồn tại trớ trêu có tên gọi là “hồn Trương Ba, da hàng thịt”.
- Hồn Trương Ba vẫn còn mãi giữa màu xanh cây vườn trong những điều tốt lành của cuộc đời và trong ký ức yêu thương của mỗi ngời thân
- Giáo viên: Treo bảng Yêu cầu học
sinh thảo luận nhóm (mỗi tổ là một
nhóm, mỗi nhóm là một phần câu
hỏi vào giấy khổ A3 rồi dán lên
bảng): Tìm hiểu cuộc đối thoại giữa
hồn Trơng Ba và xác hàng thịt qua
cách xưng hô, cử chỉ, vị thế và giọng
điệu (Giáo viên phát giấy và bút dạ
cho các nhóm)
- Học sinh: Thảo luận nhóm, viết
vào giấy rồi cử đại diện lên dán
vào ô trống của bảng
- Giáo viên: sau khi học sinh đã
dán phần chuẩn bị lên bảng, giáo
viên nhận xét rồi bóc phần giấy
2 Phân tích văn bản.
Hồn Trương Ba Xác hàng thịt
Cử chỉ Xng hô Giọng điệu
Vị thế
Hồn Trương Ba Xác hàng thịt
Cử chỉ Ôm đầu, vụt đứng dậy, nhìn
chân tay, thân thể, bịt tai lại tâm trạng uất ức, bất lực, tức giận
Lắc đầu tỏ vẻ thương hại
Xưng hô Mày – ta
khinh bỉ, xem thường
Ông – tôi
ngang hàng, thách thức
Trang 9dán ra bảng hoàn chỉnh giáo
viên chốt lại
- Học sinh: Lắng nghe, ghi chép
Giọng điệu
Giận giữ, khinh bỉ, đồng thời thấm thía tuyệt vọng
Khi ngạo nghễ, thách thức, khi thì thầm, ranh mãnh, an ủi
lý, tuyệt vọng chấp nhận trở lại xác hàng thịt
Chủ động, đặt nhiều câu hỏi phản biện kẻ thắng thế, buộc hồn Trương Ba quy phục mình
- Giáo viên nêu vấn đề: Hồn
Trương Ba và xác hàng thịt đã
đưa ra lý lẽ như thế nào để bảo
vệ ý kiến của mình?
- Học sinh: Phát biểu, lấy dẫn
chứng từ văn bản
Hồn Trương Ba Xác hàng thịt
- Cho rằng: “vẫn có một đời sống
riêng: nguyên vẹn, trong sạch, thẳng thắn ” Xác “không có tiếng nói, mà chỉ là xác thịt âm u đui mù ” mà nếu có
“thì chỉ là những thứ thấp kém mà bất cứ
con thú nào cũng có được: thèm ăn ngon, thèm rượu thịt ”, chỉ là tiếng nói của bản
năng, không thể tác động đến đời sống cao khiết của linh hồn
- Phủ nhận: những dẫn chứng xác đưa
ra không phải là xuất phát từ ý thức của
mình: “đấy là mày chứ, chân tay mày,
hơi thở của mày”.
- Cho rằng: đó là những lý lẽ ti tiện, không chấp nhận được
- Khẳng định: “Ông không tách khỏi tôi
được đâu” bởi vì “hai ta đã hoà với nhau làm một rồi!”
- Chứng minh: ảnh hưởng “sức mạnh
ghê gớm, lắm khi át cả linh hồn cao thiết”: “để thoả mãn tôi, chẳng lẽ ông không tham dự vào chút đỉnh gì?”
- Đưa ra giải pháp trò chơi tâm hồn: hồn cứ việc làm việc xấu rồi đổ tội cho xác và cứ việc nghĩ mình cao khiết, thánh thiện
- Ngày càng lấn lớt, chủ động tuyên chiến, thách thức, mỉa mai
Trang 10- Đuối lý tuyệt vọng chấp nhận trở vào xác hàng thịt
- Giáo viên nêu vấn đề: màn kịch
có ý nghĩa như thế nào?
- Học sinh: Thảo luận và p hát
biểu
Qua màn kịch tác giả muốn khẳng định:
- Linh hồn và thể xác là hai phương diện tồn tại trong mỗi con người, không thể sống mà không có thể xác Nhưng đời sống con người không chỉ thu gọn trong những nhu cầu thuần tuý, bản năng Đừng bỏ bê thân xác để chỉ biết đến một thứ linh hồn chung chung trừu t ượng không thuộc về ai trên thế gian này và đừng chạy theo những dục vọng của thân xác
- Cuộc đấu tranh giữa linh hồn và thể xác là cuộc đấu tranh giữa đạo đức và tội lỗi, khát vọng và dục vọng, giữa phần “con” và phần “người” trong mỗi con người Với Tr
cuộc đấu tranh ấy chỉ tạm lắng dịu, mâu thuẫn kịch chỉ từ chỗ trào lên, sôi sục dẫn đến
“khẩu chiến” giữa hồn với xác, tạm thời được nén xuống âm ỉ, nhức nhối bên trong sẽ nhất định phải biến thành hành động hoá giải mâu thuẫn
- Giáo viên nêu vấn đề: Hồn
Trương Ba cho rằng “ta vẫn có
một đời sống riêng: nguyên vẹn,
trong sạch, thẳng thắn” Nhưng
theo em, có thật là hồn Trơng Ba
vẫn bảo lưu được một đời sống
như vậy không? Em hãy tìm câu
trả lời từ phía những người thân
trong gia đình Trơng Ba
- Học sinh: Thảo luận, phát biểu
2 Cuộc đối thoai giữa hồn Trơng Ba và những người thân.
Hồn Trương Ba cảm thấy mình xa lạ trong mắt người thân
- Vợ: đau đớn, xót xa, định nhường chồng cho vợ người hàng thịt rồi bỏ đi xa
- Cháu gái: bực tức dữ dội, gằn hắt hồn nhiên, ngây thơ, cha thấu hiểu cái lắt léo của những bi kịch cuộc đời
- Con dâu: thương và hiểu cha hơn xa nhng vẫn đau lòng vì sự đổi khác ấy
Không phải ngẫu nhiên mà xác hàng thịt cời trớc câu nói ngây thơ, ngộ nhận của hồn Tr ơng Ba Trong thân xác hàng thịt, Trương Ba không còn là mình Tất cả những ng
đều nhận thấy và đau đớn, lo lắng, bàng hoàng, bế tắc khi nói ra điều đó Thể xác đang lấn lướt, tha hoá linh hồn
- Hồn Trương Ba đau đớn tột cùng trước những câu nói, sự cảm nhận của ng Vợ: tủi phận, bỏ đi
Cháu gái: căm thù Con dâu: bàng hoàng Con trai: định bán vườnn
- Giáo viên nêu vấn đề nêu vấn đề:
Hãy hình dung và miêu tả tâm
Xác hàng thịt đã thắng thế
Dứt khoát “không cần đến cái đời sống do mày mang lại” Những lời độc thoại nội tâm
Vì Trương Ba nhà cửa tan hoang Trương Ba bế tắc, tuyệt vọng