TIỂU LUẬN KINH tế học 1

Hiện nay, nền kinh tế Việt Nam được nghiên cứu rất nhiều dựa vào hành vi, mối quan hệ của các doanh nghiệp, của các nhà kinh tế, người tiêu dùng, chính phủ. Kinh tế học là môn nghiên cứu việc lựa chọn cách sử dụng hợp lí các nguồn lực khan hiếm để sản xuất ra các hàng hòa cần thiết và phân phối chúng cho các thành viên trong xã hội. Và để phát triển được nền kinh tế thì các nhà kinh tế học phải nắm bắt được thị trường mới có thể đưa ra quyết định dự đoán trong tương lai cho các ngành nói riêng cũng như nền kinh tế nói chung. Thị trường là không gian để người mua và người bán giao dịch. Các thị trường khác nhau về mặt cấu trúc và tuỳ theo khía cạnh nghiên cứu mà có các loại thị trường khác nhau. Trong đó, phải kể đến thị trường độc quyền hoàn toàn. Vậy liệu một nền kinh tế có quá nhiều hay quá ít các doanh nghiệp độc quyền hoàn toàn thì hành vi ứng xử của người mua, người bán và cả chính phủ sẽ ra sao? Nền kinh tế nhờ có độc quyền sẽ phát triển mạnh mẽ hơn hay vì độc quyền kìm hãm mà dần trở nên lạc hậu. Chính vì thế, nhóm em xin được chọn đề tài thị trường độc quyền hoàn toàn và thị trường hàng hoá độc quyền ở Việt Nam cho bài tiểu luận cuối kì để tìm hiểu rõ ràng và sâu sắc hơn về đặc điểm của thị trường này. 1.2. Mục tiêu nghiên cứu Tìm hiểu đặc điểm của thị trường độc quyền hoàn toàn. Tìm hiểu đặc điểm của doanh nghiệp độc quyền hoàn toàn và hành vi của doanh nghiệp. Tìm hiểu các loại hàng hoá độc quyền ở thị trường Việt Nam. Phân tích các ảnh hưởng của các loại hàng hoá độc quyền đối với người tiêu dùng. Nêu ra được các hạn chế của thị trường độc quyền. 1.3. Phương pháp nghiên cứu Tìm kiếm tài liệu Thống kê số liệu Lấy thông tin từ các bài báo cáo, bài báo,… 1.4. Phạm vi nghiên cứu Về không gian: phạm vi toàn quốc Về thời gian: Từ 2015 đến nửa đầu 2018.

MỤC LỤC

NHẬN XÉT CỦA GIÁNG VIÊN

………

……… …

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

………

CHƯƠNG 1

MỞ ĐẦU 1.1 Sự cần thiết

Hiện nay, nền kinh tế Việt Nam được nghiên cứu rất nhiều dựa vào hành vi, mối quan hệ của các doanh nghiệp, của các nhà kinh tế, người tiêu dùng, chính phủ Kinh tế học là môn nghiên cứu việc lựa chọn cách sử dụng hợp lí các nguồn lực khan hiếm để sản xuất ra các hàng hòa cần thiết và phân phối chúng cho các thành viên trong xã hội Và để phát triển được nền kinh tế thì các nhà kinh tế học phải nắm bắt được thị trường mới có thể đưa ra quyết định dự đoán trong tương lai cho các ngành nói riêng cũng như nền kinh

tế nói chung

Thị trường là không gian để người mua và người bán giao dịch Các thị trường khác nhau về mặt cấu trúc và tuỳ theo khía cạnh nghiên cứu mà có các loại thị trường khác nhau Trong đó, phải kể đến thị trường độc quyền hoàn toàn

Vậy liệu một nền kinh tế có quá nhiều hay quá ít các doanh nghiệp độc quyền hoàn toàn thì hành vi ứng xử của người mua, người bán và cả chính phủ sẽ ra sao?

Nền kinh tế nhờ có độc quyền sẽ phát triển mạnh mẽ hơn hay vì độc quyền kìm hãm mà dần trở nên lạc hậu Chính vì thế, nhóm em xin được chọn đề tài thị trường độc quyền hoàn toàn và thị trường hàng hoá độc quyền ở Việt Nam cho bài tiểu luận cuối kì

để tìm hiểu rõ ràng và sâu sắc hơn về đặc điểm của thị trường này

1.2 Mục tiêu nghiên cứu

- Tìm hiểu đặc điểm của thị trường độc quyền hoàn toàn

- Tìm hiểu đặc điểm của doanh nghiệp độc quyền hoàn toàn và hành vi của doanh nghiệp

- Tìm hiểu các loại hàng hoá độc quyền ở thị trường Việt Nam

- Phân tích các ảnh hưởng của các loại hàng hoá độc quyền đối với người tiêu dùng

- Nêu ra được các hạn chế của thị trường độc quyền

1.3 Phương pháp nghiên cứu

- Tìm kiếm tài liệu

- Thống kê số liệu

- Lấy thông tin từ các bài báo cáo, bài báo,…

1.4 Phạm vi nghiên cứu

- Về không gian: phạm vi toàn quốc

- Về thời gian: Từ 2015 đến nửa đầu 2018

CHƯƠNG 2

CƠ SỞ LÍ THUYẾT VỀ THỊ TRƯỜNG ĐỘC QUYỀN HOÀN TOÀN

2.1 Khái niệm về thị trường độc quyền hoàn toàn

Thị trường độc quyền hoàn toàn là trường hợp đối lập hoàn toàn với thị trường

cạnh tranh hoàn hảo Thị trường độc quyền hoàn toàn là thị trường chỉ có một người bán duy nhất về một sản phẩm riêng biệt và không có sản phẩm thay thế cho nó Sản phẩm chỉ do duy nhất nhà độc quyền cung ứng trên thị trường[1]

Tuy nhiên, khái niệm này chỉ là trên lí thuyết vì trong thực tế một thị trường mà cómột vài người bán cũng có thể coi là thị trường độc quyền hoàn toàn

b) Độc quyền do sở hữu phần lớn hoặc toàn bộ các yếu tố đầu vào chủ yếu của quá trình sản xuất sản phẩm: Khả năng kiểm soát và khống chế hầu hết đầu vào của quá

trình sản xuất sẽ dẫn đến việc doanh nghiệp chiếm hầu hết thị trường bán sản phẩm cóyếu tố sản xuất mà doanh nghiệp đã khống chế và doanh nghiệp trở thành độc quyền[1].

Ví dụ:

- Nam Phi tập trung những mỏ kim cương lớn nhất thế giới nên quốc gia này đã cólợi thế gần như độc quyền về khai thác và bán kim cương mà các quốc gia khác khôngthể có

- Canada sở hữu 9/10 lượng Niken của thế giới nên nó có thể trở thành độc quyền

vì nó kiểm soát hầu như toàn bộ nguồn cung cấp các nguyên liệu để chế tạo ra một loạisản phẩm nào đó

c) Độc quyền do chế độ bản quyền đối với phát minh, sáng chế và sở hữu trí tuệ

Chế độ bản quyền là một cơ chế bảo vệ quyền lợi của những nhà phát minh, khuyếnkhích họ đầu tư công sức, thời gian và tiền của vào hoạt động nghiên cứu và triển khai,góp phần nâng cao năng suất lao động và đời sống tinh thần cho xã hội Nhưng cũngchính quy định này đã tạo cho người có bản quyền một vị thế độc quyền lớn, tuy khôngphải vĩnh cữu (vị thế này còn thuộc vào thời hạn giữ bản quyền được quy định riêng ởtừng nước) [2]

Ví dụ

- Ở Việt Nam và Nhật Bản, Luật bảo hộ bản quyền cho phép nhà phát minh có quyền

sử dụng độc quyền trong 20 năm

- Ở Mỹ, Luật bảo hộ bản quyền cho phép nhà phát minh có quyền sử dụng độc quyềntrong 17 năm

d) Độc quyền do luật lệ, giấy phép của nhà nước: Các luật định của chính phủ có

thể dẫn đến khả năng độc quyền cho một công ty, một ngành

Ví dụ:

- Phát hành tem bưu chính Việt Nam

e) Độc quyền do sản phẩm hay dịch vụ tiện ích công cộng

Ví dụ: Những doanh nghiệp như công ty cầu đường, bưu điện, công ty cấp nước,công ty bưu chính viễn thông,…là một dạng của độc quyền hoàn toàn và phần lớn thuộc

sở hữu nhà nước

2.3 Đặc điểm của thị trường độc quyền hoàn toàn

a) Toàn bộ thị phần trên thị trường (100% thị phần) là của nhà độc quyền:

Vì thế người mua trong thị trường này không có sự lựa chọn nào khác là phảimua hàng của công ty độc quyền

→ Do đó công ty độc quyền hoàn toàn có thể kiểm soát toàn bộ thị trường Nhàđộc quyền có thể quyết định giá bán cũng như kiểm soát và ấn định sản lượng cung ra thịtrường mà không phải sợ bất kì một đối thủ cạnh tranh nào

b) Điều kiện gia nhập thị trường rất khó khăn thậm chí bị ngăn cản, phong tỏa

- Nguồn tài nguyên thiên nhiên: đất đai, than đá, dầu mỏ,… nguồn cung ứng củatài nguyên này luôn bị giới hạn

→ Do đó sẽ xuất hiện thị trường độc quyền nếu nguồn tài nguyên này nằm trongtay các nhà độc quyền

- Nguồn vốn: đối với một số doanh nghiệp đòi hỏi phải có vốn đầu tư lớn ngay từđầu như nhà máy thép, công ty xây dựng, doanh nghiệp đường sắt,… những doanhnghiệp có vốn ít không thể gia nhập hay tồn tại trong ngành

→ Vì thế các doanh nghiệp này thường trở nên độc quyền hoàn toàn

- Những quy định của pháp luật cũng có thể gây nên tình trạng độc quyền như luậtbản quyền quy định về độc quyền nhãn hiệu, công thức

c) Việc nhà độc quyền rút lui khỏi ngành hay ngừng cung cấp sản phẩm sẽ gây tác động mạnh mẽ đến nền kinh tế.Vì vậy, cần phải có một cơ chế quản lý hữu hiệu của nhà

nước nhằm can thiệp vào thị trường.[1]

d) Do sản phẩm của doanh nghiệp độc quyền sản xuất có tính khác biệt so với các doanh nghiệp khác nên những thay đổi trong giá cả và số lượng cung ứng của các doanh nghiệp kinh doanh các sản phẩm khác không ảnh hưởng gì đến nhà độc quyền và ngược lại

e) Mặc dù là sản phẩm độc quyền nhưng các doanh nghiệp muốn giới thiệu và quảng bá cho sản phẩm của mình thì vẫn duy trì các hình thức cạnh tranh phi giá như quảng cáo, khuyến mãi.

2.4 Đặc điểm của doanh nghiệp độc quyền hoàn toàn

a) Việc quyết định giá bán và sản lượng của nhà độc quyền không chỉ phụ thuộc vào đường chi phí biên mà còn phụ thuộc vào đường cầu của thị trường nên doanh nghiệp không hình thành đường cung của sản phẩm [1]

→ Doanh nghiệp độc quyền hoàn toàn không có đường cung

b) Đường cầu mà doanh nghiệp đối mặt cũng đồng thời là đường cầu của thị trường vì doanh nghiệp là nhà cung ứng sản phẩm duy nhất trên thị trường [1]

→ Do đó, doanh nghiệp có quyền quyết định giá sản phẩm và đường cầu nhà độc

quyền đối mặt dốc xuống có độ dốc âm nên hàm cầu có dạng P D = aQ + b ( a<0).

c) Đường tổng doanh thu của doanh nghiệp độc quyền hoàn toàn đi qua gốc tọa

P

Q Hình 2: Đường doanh thu của doanh nghiệp độc quyền hoàn toàn

TR = aQ 2 + bQ

e) Đường doanh thu trung bình (AR) trùng với đường cầu do hàm doanh thu trung

bình có dạng AR = TR/Q = aQ + b (Xem hình 1)

2.5 Hành vi của doanh nghiệp trong thị trường độc quyền hoàn toàn

a) Tối đa hóa lợi nhuận [1]

- Trong ngắn hạn doanh nghiệp độc quyền tối đa hóa lợi nhuận tại điều kiện biên

MR = SMC

Hình 3: Đường cầu và đường doanh thu biên của doanh nghiệp độc quyền hoàn toàn

P/MR

Khi sản lượng nhà độc quyền cung ứng là Q*, giá bán là P* Doanh thu (TR) là

diện tích tứ giác Q*AP*O, chi phí sản xuất (TC) là diện tích tứ giác OCBQ* Lợi nhuận

là diện tích ABCP* Tại mức sản lượng này MR = MC

Nếu doanh nghiệp cung ứng mức sản lượng nhỏ hơn Q*, khi đó MR > MC, nghĩa

là doanh nghiệp vẫn tiếp tục kiếm được lợi nhuận Vì vậy, mức sản lượng nhỏ hơn Q*chưa đem đến lợi nhuận tối đa

Nếu doanh nghiệp cung ứng mức sản lượng lớn hơn Q*, khi đó MR < MC, nghĩa

là doanh nghiệp không thể tiếp tục kiếm được lợi nhuận Vì vậy, mức sản lượng lớn hơn

Q* không đem đến lợi nhuận tối đa

B C

A

Hình 4: Tối đa hóa lợi nhuận của doanh nghiệp độc quyền.

- Trong dài hạn doanh nghiệp độc quyền điều chỉnh chi phí đạt điều kiện:

LMC = MR = SAC = LAC, xác định mức sản lượng tối đa hóa lợi nhuận đồng thời mứcsản lượng tối ưu

b) Tối đa hóa doanh thu [1]

Khi theo đuổi mục tiêu này không nhất thiết là tổng lợi nhuận cũng tăng và cựcđại mà lợi nhuận của doanh nghiệp có thể giảm song nó giúp nhà độc quyền đạt đượcmục tiêu tối đa hóa doanh thu của mình

Điều kiện tối đa hóa doanh thu dựa trên phương pháp toán học là đạo hàm củahàm phải bằng không nghĩa là đạo hàm của hàm doanh thu phải bằng không, mà đạo hàmcủa hàm doanh thu là doanh thu biên, doanh thu biên cũng chính là độ dốc của đườngtổng doanh thu

TRmax TR’ Q = 0 MR = 0Khi MR > 0, tức độ dốc của đường doanh thu lớn hơn không, thì hàm doanh thuđang ở trạng thái tăng

Khi MR < 0, tức độ dốc của đường doanh thu nhỏ hơn không, thì hàm doanh thuđang ở trạng thái giảm

Khi MR = 0, tức độ dốc của đường doanh thu bằng không, thì hàm doanh thu đạtcực đại

Vậy theo đuổi mục tiêu đạt tối đa hóa doanh thu, thì doanh nghiệp phải sản xuấttại mức sản lượng Q* sao cho tại đó doanh thu biên của doanh nghiệp MR = 0

Ở mức sản lượng Q1 có MR > 0, để tăng doanh thu, doanh nghiệp cần phải tăngmức sản lượng Tại Q2 là giao điểm của trục hoành với đường doanh thu biên, tại đó MR

= 0 việc bán thêm sản lượng không làm tăng doanh thu Ở mức sản lượng Q3 > Q2 tăngsản lượng sẽ làm giảm doanh thu do MR < 0

→ Như vậy, doanh nghiệp độc quyền tối đa hóa doanh thu ở mức sản lượng có

MR = 0 chính là mức sản lượng Q2

c) Quyết định cung ứng sản lượng của nhà độc quyền [1]

Nếu P > SAC Nhà độc quyền thu được lợi nhuận dương ( Xem hình 6 ) là phần

diện tích tứ giác PMBAC

Hình 5: Mối quan hệ giữa doanh thu biên và doanh thu.

Nếu P = SAC, nhà độc quyền không có lợi nhuận( Xem hình 7).

Nếu P1 < SAC, doanh nghiệp độc quyền sẽ có lợi nhuận âm, tức là kinh doanh lỗ, xong có hai tính huống xảy ra:

+ Khi SAVC < P2 < SAC Doanh nghiệp sẽ ứng xử và quyết định (Hình 8)

Hình 7

• Nếu doanh nghiệp ngừng sản xuất, nhà độc quyền vẫn phải chịu toàn bộ chi phí cố định FC và doanh nghiệp độc quyền có mức lỗ đúng bằng toàn bộ chi phí cố định

• Nếu doanh nghiệp tiếp tục sản xuất và bán sản phẩm, doanh nghiệp có thể trang trải được chi phí biến đổi do SAVC < P2, đồng thời thu được phần chênh lệch giữa giá bán và chi phí biến đổi và lấy phần chênh lệch này để bù đắp vào phần lỗ chi phí cố định FC của doanh nghiệp nhờ đó doanh nghiệp tối thiểu hóa thua lỗ

+ Khi SAVC = P3, doanh nghiệp sản xuất hay không sản xuất đều đã lỗ toàn bộ FCthì quyết định khôn ngoan là nên đóng cửa và rời bỏ thị trường vì không còn cơ hội tối thiểu hóa thua lỗ và nếu tiếp tục sản xuất thì nguy cơ thua lỗ nhiều hơn

Hình 8

Hình 9 (D)

CHƯƠNG 3

CƠ SỞ THỰC TIỄN THỊ TRƯỜNG ĐỘC QUYỀN HOÀN TOÀN Ở

VIỆT NAM

3.1 Các loại hàng hóa độc quyền ở Việt Nam

Chính phủ ban hành nghị định số 94/2017/NĐ-CP về hàng hóa, dịch vụ, địa bàn thực hiện độc quyền nhà nước trong hoạt động thương mại có hiệu lực từ ngày

1/10/2017

Theo đó, có tới 20 hàng hóa, dịch vụ thực hiện độc quyền nhà nước trong hoạt động thương mại bao gồm:

1- Hàng hóa, dịch vụ phục vụ mục đích quốc phòng, an ninh

2- Sản xuất, mua, bán, xuất, nhập khẩu, tạm nhập, tái xuất,vận chuyển, quá cảnh vật liệu nổ công nghiệp

9- Phát hành tem bưu chính Việt Nam

10- Sản xuất, xuất khẩu, nhập khẩu, mua,bán,vận chuyển, tàn trữ pháo hoa và các dịch vụ liên quan đến pháo hoa

11- Truyền tải, điều độ hệ thống điện quốc gia; xây dựng và vận hành thủy điện đamục tiêu và điện hạt nhân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng về kinh tế-xã hội

12- Dịch vụ công ích đảm bảo an toàn hàng hải (vận hành hệ thống đèn biển, vận hành hệ thống luồng hàng hải công cộng)

13- Dịch vụ công ích thông tin duyên hải (quản lí, vận hành, khai thác hệ thống đài thông tin duyên hải)

14- Bảo đảm hoạt động bay (dịch vụ không lưu, dịch vụ thông báo tin tức hàng không, dịch vụ tìm kiếm, cứu nạn)

15- Hệ thống kết cấu hạ tầng đường sắt quốc gia, đường sắt đô thị do nhà nước đầu tư (quản lí, khai thác hệ thống kết cấu hạ tầng đường sắt, không bao gồm bảo trì kết cấu hạ tầng đường sắt)

16- Quản lí, khai thác hệ thống công trình thủy lợi, thủy nông liên tỉnh, liên huyện;

kè biển trong trường hợp giao kế hoạch

17- Cung ứng dịch vụ lâm nghiệp tại rừng đặc dụng (trừ khu rừng bảo vệ cảnh quan được nhà nước giao cho tổ chức kinh tế thuê để bảo vệ và phát triển rừng, kết hợp kinh doanh cảnh quan, nghỉ dưỡng, du lịch sinh thái-môi trường)

18- Xuất bản (không bao gồm hoạt động in và phát hành) xuất bản phẩm

19- Quản lí, duy trì, khai thác mạng bưu chính công cộng

20- Cung ứng dịch vụ công ích trong hoạt động phát hành báo chí

Nghị định 94 nêu rõ, chỉ thực hiện độc quyền Nhà nước trong hoạt động thương mại đối với các hàng hóa, dịch vụ thiết yếu mà Nhà nước cần phải độc quyền liên quan đến quốc phòng, an ninh, đảm bảo lợi ích quốc gia hoặc các thành phần kinh tế khác không có nhu cầu và khả năng tham gia

Cơ quan Nhà nước có quyền thực hiện độc quyền nhà nước trong hoạt động thương mại thông qua hình thức trực tiếp thực hiện hoặc chỉ định cho tổ chức, cá nhân thực hiện Việc chỉ định phải do Thủ trưởng cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định bằng văn bản

Hoạt động thương mại độc quyền Nhà nước phải được thực hiện dưới sự giám sát của cơ quan quản lý Nhà nước theo quy định của pháp luật.

Cũng theo quy định tại Nghị định này, Bộ, cơ quan ngang bộ, chính quyền các cấpkhông được quy định hoạt động, hàng hóa, dịch vụ, địa bàn thực hiện hoạt động thương mại độc quyền Nhà nước Đối với hàng hóa, dịch vụ, địa bàn phục vụ mục đích quốc phòng, an ninh thực hiện độc quyền nhà nước trong hoạt động thương mại theo hướng dẫn của Bộ trưởng Bộ Quốc phòng, Bộ trưởng Bộ Công an.[3]

Trong bài tiểu luận này, chúng tôi chỉ tìm tìm hiểu chi tiết về ngành điện và ngànhđường sắt do Nhà nước độc quyền hoàn toàn có những ảnh hưởng gì đến người tiêu dùng

3.2 Ảnh hưởng của ngành điện đến người tiêu dùng

Đầu tiên, chúng tôi xin giới thiệu tổng quan về Tập đoàn Điện lực Việt Nam Tổng công ty Điện lực Việt Nam được thành lập theo Quyết định số 562/QĐ-TTg ngày 10/10/1994 của Thủ tướng Chính phủ trên cơ sở sắp xếp lại các đơn vị thuộc Bộ Năng lượng; tổ chức và hoạt động theo Điều lệ ban hành kèm theo Nghị định số 14/CP ngày 27/1/1995 của Chính phủ

Ngày 22/6/2006, Thủ tướng Chính phủ ra Quyết định số 147/QĐ-TTg về việc phê duyệt Đề án thí điểm hình thành Tập đoàn Điện lực Việt Nam và Quyết định

148/2006/QĐ-TTG về việc thành lập Công ty mẹ - Tập đoàn Điện lực Việt Nam

Đến ngày 25/6/2010, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số TTg về việc chuyển Công ty mẹ - Tập đoàn Điện lực Việt Nam thành công ty trách nhiệmhữu hạn một thành viên thuộc sở hữu Nhà nước[4]

975/QĐ-Do thuộc sở hữu Nhà nước, nên EVN mang ưu thế độc quyền Từ trước tới nay, việc sản xuất, truyền tải, phân phối và kinh doanh mua bán điện năng ; xuất nhập khẩu điện năng, đầu tư và quản lí vốn đầu tư các dự án điện, quản lí, vận hành, sửa chữa, bảo hành, cải tu, cải tạo, nâng cấp thiết bị điện, công trình điện, thí nghiệm điện… đều do ENV thực hiện Vậy đâu là nguyên nhân dẫn đến tình trạng này?