TAI LIỆU dạy NGHỀ THCS

Các em học sinh thân mến Hiện nay , việc dạy nghề cho học sinh phổ thông THCS là rất cần thiết. Mục đích không phải là để học sinh có một nghề giỏi trong tay, mà thông qua việc học nghề học sinh có được định hướng sau này cho bản thân. Đặc biệt với nghề Điện dân dụng này các em học sinh sau khi học xong sẽ có được một số kiến thức cơ bản , thao tác thành thạo và kỹ năng cơ bản về lắp đặt , sửa chữa điện trong mạng điện sinh hoạt.Đồng thời các em hiểu được : tại sao cùng là nguồn năng lượng điện mà khi cắm vào bóng điện thì bóng điện phát sáng , khi cắm vào quạt thì quạt quay, khi cắm vào bàn là thì bàn là lại nóng lên....Với cuốn tài liệi này giúp học sinh đáp ứng được yêu cầu trên.Trong khôn khổ và thời gian có hạn cuốn tài liệu này phần nào các em sẽ chủ động được phần kỹ năng cơ bản của mình.Trong quá trình thực hiện, giáo viên và các em có thể tham khảo các tài liệu khác , bổ sung thêm nội dung hoặc điều chỉnh cho hợp lí. Tài liệu lưu hành nội bộ , mọi ý kiến xin gửi về địa chỉ : Trần Trung Thành GV trường THCS Cao Dương Thanh oai Hà Nội Số ĐT : 0985 211 541. Email : Trungthanh2658gmail.com Xin chân thành cảm ơn

Các em học sinh thân mến !

Hiện nay , việc dạy nghề cho học sinh phổ thông THCS là rất cần thiết Mụcđích không phải là để học sinh có một nghề giỏi trong tay, mà thông qua việc họcnghề học sinh có được định hướng sau này cho bản thân Đặc biệt với nghề Điện dândụng này các em học sinh sau khi học xong sẽ có được một số kiến thức cơ bản , thaotác thành thạo và kỹ năng cơ bản về lắp đặt , sửa chữa điện trong mạng điện sinhhoạt

Đồng thời các em hiểu được : tại sao cùng là nguồn năng lượng điện mà khicắm vào bóng điện thì bóng điện phát sáng , khi cắm vào quạt thì quạt quay, khi cắmvào bàn là thì bàn là lại nóng lên

Với cuốn tài liệi này giúp học sinh đáp ứng được yêu cầu trên

Trong khôn khổ và thời gian có hạn cuốn tài liệu này phần nào các em sẽ chủđộng được phần kỹ năng cơ bản của mình.Trong quá trình thực hiện, giáo viên và các

em có thể tham khảo các tài liệu khác , bổ sung thêm nội dung hoặc điều chỉnh chohợp lí

Tài liệu lưu hành nội bộ , mọi ý kiến xin gửi về địa chỉ :

Trần Trung Thành GV trường THCS Cao Dương - Thanh oai - Hà Nội

Số ĐT : 0985 211 541.

Email : Trungthanh2658@gmail.com

Xin chân thành cảm ơn

TÀI LIỆU DẠY NGHỀ ĐIỆN DÂN DỤNG THCS

A - AN TOÀN LAO ĐỘNG TRONG NGHỀ ĐIỆN DÂN DỤNG :

hển, tim đập nhanh Nếu bị nặng thì phổi, tim ngừng đập, nạn nhân chết trong tìnhtrạng ngạt Song có thể cứu sống nếu ta kịp thời làm hô hấp nhân tạo và cấp cứu cầnthiết.

2) Tác hại của hồ quang điện :

Hồ quang điện phát sinh khi có sự cố về điện , có thể gây bỏng cho người haycháy Hồ quang điện thường gây thương tích ngoài da , gân và xương

3) Mức độ nguy hiểm của tai nạn điện :

Mức độ nguy hiểm của tai nạn điện phụ thuộc vào các yếu tố sau :

a) Cường độ dòng điện chạy qua cơ thể

b) Đường đi của dòng điện qua cơ thể

c) Thời gian dòng điện qua cơ thể

4) Điện áp an toàn :

Điện trở ngườ càng lớn thì cường độ dòng điện qua cơ thể người càng nhỏ.Mức độ nguy hiểm càng tăng khi :

a) Da ẩm , bẩn hoặc mất lớp da ngoài

b) Diện tích tiếp xúc với vật mang điện tăng

c) Tiếp xúc vpí điện áp cao

Lưu ý : Ở điều kiện bình thường, da khô , sạch thì điện áp dưới 40 vôn được gọi làđiện áp an toàn Ở nơi ẩm ướt , có nhiều bụi kim loại điện áp an toàn khong quá 12vôn

Mỗi gia đình nên có một bút thử điện để kiểm tra điện áp an toàn

II - Nguyên nhân của các tai nạn điện :

1) Chạm vào vật mang điện :

a) Xảy ra khi sửa chữa đường dây , thiết bị điện ( TBĐ ) đang nối với mạchđiện mà không cắt điện, hoặc do nơi làm việc quá chật hẹp người làm việc vô tìnhtrạm vào vật mang điện

b) Do sử dụng các dụng cụ điện có vỏ bằng kim loại như quạt, bàn là bị hưhỏng bộ phận cách điện để điện dò ra vỏ

III - An toàn điện trong sản xuất và sinh hoạt :

1) Chống chạm vào các bộ phận mang điện :

a) Cách điện tốt giữa các phần mang điện và các phần không mang điện

b) Che, chắn những bộ phận dễ gây nguy hiểm như : cầu dao, cầu chì Trongnhà tuyệt đối không được dùng dây trần.

c) Thực hiện an toàn cho người khi gần đường dây cao áp :

 Không trèo lên cột điện

 Không đứng dựa vào cột điện và chơi đùa dưới đường dây điện

 Không đứng cạnh cột điện lúc trời mưa hoặc có giông , sét

 Không thả diều gần dây điện

 Không buộc trâu , bò, ngựa , thuyền vào cột điện

 Không xây nhà trong hành lang lưới điện hay sát trạm điện

2) Sử dụng các dụng cụ và thiết bị bảo vệ an toàn điện :

a) Sử dụng các vật lót cách điện : thảm cao su, ghế gỗ khô khi sửa chữa điện.b) Sử dụng các dụng cụ lao động như kìm , tuốc nơ vít đúng tiêu chuẩn vềđiện ( chuôi cách điện , dùng điện đúng điện áp )

c) Mỗi gia đình nên có 1 bút thử điện để kiểm tra điện áp an toàn

3) Nối đất bảo vệ và nối trung tính bảo vệ :

a) Nối đất bảo vệ : Như hình 1

Tác dụng : Giả sử vỏ TBĐ có điện khi người tay trần chạm vào dòng điện từ vỏ sẽtheo 2 đường truyền xuống đất : qua người và qua dây nối đất Vì vậy điện trở củathân người lớn hơn rất nhiều so với điện trở dây dẫn nên dòng điện qua cơ thể ngườirất nhỏ , không gây nguy hiểm cho người

b) Nối trung tính bảo vệ : Như hình 2

Tác dụng : Khi vỏ TBĐ có điện dây nối trung tính tạo thành một mạch kín có điện trởrất nhỏ làm cho dòng điện tăng cao đột ngột gây cháy nổ cầu chì cắt mạch điện

IV - Một số biện pháp xử lí khi có tai nạn điện :

1) Giải thoát nạn nhân ra khỏi nguồn điện :

- Cắt cầu dao, phích điện nơi gần nhất.

- Nếu không thể cắt điện được thì dùng dao cán gỗ khô chặt đứt dây điện

Nếu không có biện pháp nào thì nắm vào phần áo khô của nạn nhân hoặc dùng áokhô của mình lót tay nắm vào tóc , tay hoặc chân nạn nhân kéo ra

 Người bị nạn ở trên cao để chữa điện : Nhanh chóng cắt điện nhưng phải cóngười đón nạn nhân để khỏi rơi xuống đất

 Dây điện đường bị đứt chạm vào người nạn nhân :

- Đứng trên ván , gỗ khô , dùng gậy khô gạt dây điện ra khỏi người bị nạn

- Đứng trên ván gỗ khô , lót tay bằng giẻ khô nhiều lớp kéo nạn nhân ra khỏi chỗ dâyđiện

- Đoản mạch đường dây trần

Chú ý : + Đối với điện áp cao phải chờ cắt điện.

+ Không chạm hoặc để mất thăng bằng ngã vào phần dẫn điện

+ Không nắm vào người bị nạn bằng tay không Không tiếp xúc với cơ thể trần của người bị nạn

2) Sơ cứu nạn nhân :

a) Nạn nhân vẫn tỉnh : Nếu không có vết thương và không cảm thấy khó chịu thìkhông cần cứu chữa Tuy nhiên vẫn phait theo dõi

b) Nạn nhân bị ngất : Nếu không được cứu chữa kịp thời , nạn nhân có thể bị chết sau

ít phút Trong trường hợp này cần phải tiến hành hô hấp nhân tạo ( Tham khảo sgk )

B - MẠNG ĐIỆN SINH HOẠT :

I - Đặc điểm của mạng điện sinh hoạt :

1) An toàn lao động khi lắp đặt điện : Khi lắp đặt hoặc sửa chữa mạng điện có thể

xảy ra tai nạn do các nguyên nhân sau:

a) Do điện giật : Để tránh các tai nạn do điện giật, trong quá trình lắp đặt hoặc sửachữa cần phải :

- Cắt cầu dao điện trước khi thực hiện công việc

- Trong trường hợp cần thiết phải có điện cần sử dụng các dụng cụ , thiết bị bảo vệnhư :

+ Dùng thảm cao su, giá cách điện bằng gỗ khô

+ Sử dụng các dụng cụ lao động có chuôi cách đienj đúng tiêu chuẩn

+ Dùng bút thử điện để kiểm tra

- Khi thực hành trong xưởng phải tuân thủ theo qui tắc an toàn trong phòng

b) Do các nguyên nhân khác :

Khi lắp đặt , sửa chữa điện cần đảm bảo các nguyên tắc an toàn trong lao động như :

Sử dụng dụng cụ đúng kỹ thuật, kê chắc chắn, tư thế thoải mái

2) Đặc điểm của mạng điện sinh hoạt :

- Là mạng điện một pha , nhận điện từ mạng phân phối ba pha điện áp thấp để cungcấp cho các TBĐ , ĐDĐ và chiếu sáng

- Thường có một số điện áp định mức 127V, 220V.

- Gồm mạch chính và mạch nhánh Mạch chính giữ vai trò là mạch cung cấp , cácmạch rẽ mắc song song

- Có các thiết bị đo lường , điều khiển, bảo vệ như : công tơ điện, cầu dao, cầu chì

II - Vật liệu trong mạng điện sinh hoạt :

1) Dây cáp và dây dẫn điện :

a) Dây dẫn điện : Có nhiều cách phân loại :

- Theo lớp vỏ có : dây trần và dây bọc cách điện

- Theo vật liệu làm lõi : có dây đồng - dây nhôm - dây nhôm lõi thép

- theo số lõi có : dây một lõi, dây nhiều lõi, dây lõi 1 sợi, dây lõi nhiều sợi

* Dây trần : phổ biến là dây đồng , dây nhôm và dây nhôm lõi thép

* Dây bọc cách điện :

Cấu tạo gồm 2 phần : lõi và vỏ cách điện

+ Lõi : bằng đồng hoặc nhôm

+ Vỏ cách điện : bằng cao su lưu hóa hoặc chất cách điện tỏng hợp Vỏ có 1lớp hoặc nhiều lớp khác nhau tùy theo yêu cầu sử dụng

b) Dây cáp điện : Là loại dây dẫn điện có 1 hay nhiều sợi được bện chắc chắn và được cách điện với nhau trong vỏ bọc bảo vệ chung, chịu được lực kéo lớn

- Có nhiều loại dây cáp : lõi 1 sợi - lõi nhiều sợi ; cáp trần - cáp bọc cách điện

III - Các dụng cụ cơ bản trong lắp đặt điện : ( Xem bảng sau )

b)

Hình 4 b) Kìm cắt : Dùng để cắt dây điện

a) b) c)

d)

H×nh 10 5) Khoan : Dùng để khoan lỗ khi lắp bảng điện , các thiết bị điện

a) b)

9) Thước : Dùng để đo chiều dài, khoảng cách cần lắp đặt điện.

Hình 17

- Là khí cụ dùng để đóng, ngắt dòng điện trực tiếp bằng tay đơn giản nhất ,được sử dụng trong các mạch điện có điện áp nguồn đến 220V ( một chiều ) và 380V( xoay chiều )

- Có nhiều loại cầu dao :

- Là khí cụ dùng để tự động cắt mạch điện , bảo vệ quá tải, ngắt mạch, sụt áp

- Có nhiều loại : Theo công dụng có : áp tô mát dòng cực đại - áp tô mát điện

áp thấp Theo cấu tạo có : áp tô mát 1 cực, 2 cực , 3 cực

1 3

+ Cầu chì có cấu tạo dơn giản , kích thước bé , khả năng cắt lớn, giá thành rẻ

+Có nhiều loại cầu chì : Cầu chì hộp , cầu chì ống, cầu chì nắp vặn , cầu chì nút + Cấu tạo : gồm 3 phần :

- Vỏ : gồm hộp và nắp Được làm bằng sứ , nhựa , có ghi điện áp và dòngđiện ( Ví dụ : 500V - 15A )

- Chốt giữ dây : làm bằng đồng , được bắt chặt vào vỏ và dây chảy

- Dây chảy : thường là dây chì tròn , hoặc bằng đồng , nhôm

+ Cầu chì được mắc vào dây pha của mạch điện

+ Có nhiều loại công tắc : xoay , bấm , giật , bật

+ Công tắc được mắc nối tiếp với phụ tải , sau cầu chì

5) Ổ đ iện và phích đ iện :

+ Chú ý : - Không đặt ổ điện ở noi quá nóng, ẩm, nhiều bụi

- Nếu trong mạng điện có nhiều cấp điện khác nhau thì nên dùng nhiềuloại ổ khác nhau để tránh nhầm lẫn

6) Đồng hồ đo điện : Dùng để đo Hiệu điện thế ( Vôn kế ), cường độ dòng dòng điện

( Ampe kế ), điện trở dây dẫn (Ôm kế )

* Đai ốc nối dây

* Dây điện lõi một sợi

* Dây điện mềm lõi nhiều sợi

Cách điện

mối nối

* Dùng đai ốc và hộp nối dây :

* Những yêu cầu về mối nối :

* Một số mối nối sai kỹ thuật :

VII - Một số sơ đồ mạng điện sinh hoạt :

1- Khái niệm về sơ đồ điện :

* Sơ đồ điện là hình biểu diễn qui ước của mạch điện và hệ thống điện

* Dẫn điện tốt

* Có độ bền cơ học cao

* An toàn điện

* Đảm bảo về mặt mĩ thuật

Dây dẫn điện  Dòng điện chỉnh lưu

4 Mạch điện 4 dây  Dụng cụ và máy dùng

được cả dòng xoay chiều và 1 chiều

Hai dây dẫn có nối

* Sơ đồ lắp ráp :

Là sơ đồ biểu thị vị trí lắp đặt , cách lắp ráp giữa các phần tử của mạch điện Được sửdụng khi dự trù vật liệu , lắp đặt và sửa chữa mạch điện và các thiết bị điện

2 - Một số sơ đồ mạng điện sinh hoạt :

a) Mạch bảng điện : ( Xem phần trên )

b) Mạch đèn chiếu sáng :

* Mạch gồm, 1 cầu chì , 1 công tắc điều khiển 1 bóng đèn sợi đốt :

Sơ đồ nguyên lí Sơ đồ lắp ráp

* Mạch công tắc ba cực ( mạch đèn cầu thang ) :

Sơ đồ nguyên lí Sơ đồ lắp ráp

+ Phương án 1 :

* Mạch điện đèn huỳnh quang :

Sơ đồ nguyên lí Sơ đồ lắp ráp

+ Chấn lưu 2 đầu dây :

1 2 3 4 5

6 7

Hộp số

* Mạch chuông điện :

Sơ đồ nguyên lí Sơ đồ lắp ráp

C - MÁY BIẾN ÁP :

I - Một số vấn đề chung về máy biến áp :

1) Khái niệm chung :

a) Định nghĩa :

Máy biến áp ( MBA ) là thiết bị điện tĩnh từ , làm việc theo nguyên lí cảm ứng điện từ, dùng để biến đổi điện áp của dòng điện xoay chiều mà vẫn giữ nguyên tần số

MBA tăng điện áp gọi là máy tăng áp MBA làm tăng điện áp gọi là máy giảm áp

b) Công dụng của MBA :

- Để dẫn điện từ nhà máy điện đến các hộ tiêu thụ điện

- Thực hện chức năng nối ghép tín hiệu giữa các tầng , khéch đại trong các bộ lọc

- Nhiều ứng dụng khác

c) Phân loại :

* Theo công dụng , gồm các loại sau :

+ MBA điện lực : dùng để truyền tải và phân phối điện năng

+ MBA điều chỉnh loại công suất nhỏ trong gia đình

+ MBA công suất nhỏ dùng trong các thiết bị điện tử

+ MBA dsặc biệt : MBA đo lường, MBA làm nguồn, MBA hàn điện, MBA dùng đểthí nghiệm

* Theo số pha gồm : MBA 1 ;pha và MBA 3 pha

* Theo vật liệu làm lõi gồm : Lõi thép và lõi không khí

* Theo phương pháp làm mát gồm : MBA làm mát bằng không khí và MBA làm mátbằng dầu

d) Cấu tạo của MBA :

MBA gồm 3 bộ phận chính :

* Lõi thép : Được chế tạo bằng thép kĩ thuật điện có nhiệm vụ làm mạch dẫn từ đồngthời làm khung quấn dây

Thép kĩ thuật điện là thép hợp kim ( Tôn Si líc ) được cán thành các lá thép dày 0,3

=> 0,5 mm có lớp cách điện

Lõi thép có 2 loại : kiểu trụ và kiểu vỏ

* Bộ phận dẫn đ iện ( dây quấn ) : Thường làm bằng dây đồng, mềm, có độ bền cơhọc cao , khó đứt, dẫn điện tốt

- Dây quấn nói với nguồn , nhận năng lượng từ nguồn vào gọi là dây quấn sơ cấp

- Dây nối với phụ tải , cung cấp điện cho phụ tải gọi là cuộn thứ cấp

Hai cuộn dây này không nối điện với nhau => MBA cảm ứng

Hai cuộn dây này mà nối điện với nhau => MBA tự ngẫu

* Vỏ máy : Thường được làm bằng kim loại để bảo vệ máy Bên ngoài vỏ máy cógắn các thiết bị như : đồng hồ đo điện, núm chuyển mạch

Ngoài ra vật liệu cách điện tròng MBA thường là : Giấy cách điện , vải thuỷ tinh, sơncách điện

e) Các số liệu định mức của MBA :

* Công suất định mức ( S đm ) : Là công suất toàn phần đưa ra ở dây cuốn thứ cấp, đơn

vị Vôn - am pe ( V.A ) hoặc Kilôvôn am pe ( kVA)

* Điện áp sơ cấp định mức ( U1đm ) : Là điện áp của dây quấn sơ cấp tính bằng vôn ( V ) hoặc kilôvôn ( kV )

Dòng điện sơ cấp định mức ( I1đm ) : Là dòng điện của dây quấn sơ cấp ứng với côngsuất và điện áp định mức, đơn vị là ampe ( A ) hay kilô ampe ( kA)

* Điện áp thứ cấp định mức ( U 2đm ) ; Là điện áp của dây quấn thứ cấp tính bằng vôn( V ) hoặc kilô vôn ( kV )

Dòng điện thứ cấp định mức ( I2đm ) : Là dòng điện của dây quấn thứ cấp ứng vớicông suất và điện áp định mức, đơn vị là ampe ( A ) hay kilô ampe ( kA)

Lưu ý : MBA làm việc không được vượy quá các chỉ số định mức ghi trên nhãn máy

g) Nguyên lí làm việc của MBA :

* Hiện t ư ợng cảm ứng đ iện từ :

Nếu cho dòng điện biến đổi đi qua cuộn dây 1 , nó sẽ sinh ra một từ trườngbiến đổi Ta đặt cuộn dây ( khép kín ) thứ 2 trong từ trường của cuộn dây 1 thì ởcuộn dây thứ 2 sẽ sinh ra dòng điện goi là dòng điện cảm ứng Dòng điện này cũngbiến đổi tương tự như dòng điện sinh ra nó Hiện tượng này gọi là hiện tượng cảmứng điện từ

* Nguyên lí làm việc của MBA :

MBA gồm cuộn sơ cấp có N1 vòng dây, cuộn thứ cấp có N2 vòng dây được quấnquanh lõi thép kín như hình vẽ

Khi nối dây sơ cấp với nguồn điện xoay chiều U1 , dòng điện I1 chạy trong cuộn sơcấp sẽ sinh ra trong lõi thép từ thông biến thiên Do mạch kín nên từ thông này mócvòng sang cuộn thứ cấp sinh ra suất điện động cảm ứng E2 tỷ lệ với số vòng dây N2 Đồng thời từ thông biến thiên đó cũng sinh ra trong cuộn sơ cấp một suất điện động

tự cảm E1 tỉ lệ với số vòng dây N1 Nếu bỏ qua hao tổn thì :

2

1 2

1 2

1

N

N E

E U

U





U1 N1 N2 U2

+ Đặt MBA nơi khô ráo, thoáng , ít bụi , xa nơi có hoá chất, không để vật nặng đè lênMBA.

+ Theo dõi nhiệt độ của MBA thường xuyên Thấy hiện tượng lạ phải kiểm tra xem MBA có bị quá tải hoặc hư hỏng gì không

+ Chỉ được phép thay đổi nấc điện áp , lau chùi máy , tháo rỡ máy khi đã ngắt điện.+ Lắp các thiết bị bảo vệ như Rơ le, áp tô mát

+ Thử điện cho MBA

b) Những h ư hỏng th ư ờng gặp và biện pháp xử lí :

* Kiểm tra MBA xác định hư hỏng :

MBA làm việc không bình thường , trừ trường hợp nối nhầm điện áp thì do các nguyên nhân sau :

- Bị chập một số vòng dây, máy nóng, điện áp ra không đủ

- Chạm mát

- Đứt dây

* Những hư hỏng thường gặp và biện pháp xử lí :

Hiện tượng Nguyên nhân Dụng cụ cần dùng Cách xử lí

- Đứt ngầm dây.

- Ôm kế, kìm , clê

- Vôn kế

- Đồng hồ vạn năng, dụng cụ tháo lắp máy

- Đồng hồ vạn năng.

Tháo cc đo kiểm tra, thay chì

- Do điện áp U 1 Đưa đúng điện áp

- Nối lại dây , kiểm tra chỗ tiếp xúc

- Tháo máy kiển tra Máy làm việc

nhưng nóng

- Quá tải

- Chập mạch.

- Đồng hồ vạn năng và dụng cụ tháo máy

- Kiểm tra phụ tải

- Tháo máy kiểm tra,quấn lại dây Máy làm việc

nhưng kêu ồn

- Các lá thép ép không chặt - Kìm, clê, tua vít

- Tháo máy ép chặt các lá thép.

Máy cháy - Công suất không đủ Đồng hồ vạn năng , dụng cụ tháo lắp Quấn lại máy