Xã hội hoá cũng được xem là sự chuyển giao văn hoá giữa các thế hệ, và là cách thức mà các cá nhân trở thành thành viên của một xã hội, thể hiện những trải nghiệm của mình và xử sự theo
Trang 1ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
-oOo -TIỂU LUẬN
HỌC PHẦN: XÃ HỘI HỌC GIÁO DỤC
GIẢNG VIÊN: TS.
NGUYỄN BÁ PHU
HỌC VIÊN: NGUYỄN THỊ NGỌC BÍCH
LỚP: Cao học Quản lý giáo dục (khóa: 2021-2023)
Mã số học viên: 2021QL656
HUẾ, THÁNG 8/2021
1 HỌC VIÊN: NGUYỄN THỊ NGỌC BÍCH
ĐỀ TÀI:
VĂN HÓA
CÁ NHÂN
VÀ VĂN
HÓA
Trang 2A.Xã hội hóa ở Việt Nam
Khái niệm xã hội hóa lần đầu tiên được đưa vào sử dụng tại văn kiện của Đảng tại Đại hội lần thứ VIII Sau đó, trong nghị quyết Đại hội lần thứ IX, Đảng ta tiếp tục khẳng định rằng các chính sách xã hội được thực hiện trên tinh thần xã hội hóa, đề cao tinh thần trách nhiệm của các cấp, huy động nguồn lực của nhân dân và sự tham gia của các đoàn thể nhân dân, các tổ chức xã hội Như vậy, Ở Việt Nam, xã hội hóa được dùng để chỉ sự quan tâm cũng như đóng góp của toàn xã hội đối với một hoặc một số lĩnh vực nào đó như xã hội hóa kinh tế, xã hội hóa y tế…và quan trọng nhất là xã hội hóa giáo dục
Xã hội hóa giáo dục là việc tất cả mọi người trong xã hội đều làm giáo dục, mọi người giáo dục lẫn nhau và tất cả mọi người đều được giáo dục Xã hội hóa giáo dục nhằm hướng tới sự phát triển hoàn thiện về trí thức cũng như nhân cách của con người, trở thành quyền cơ bản của con người Bên cạnh đó, xã hội hóa giáo dục cũng trở thành trách nhiệm của tất cả mọi người
Các quan điểm và định hướng chung xã hội hóa ở Việt Nam
- Nhà nước thực hiện xã hội hóa nhằm hai mục tiêu lớn đó là phát huy tiềm năng trí tuệ và vật chất trong nhân dân, huy động nguồn lực của toàn xã hội để chăm lo cho sự nghiệp giáo dục, y
tế, văn hóa của đất nước cũng như tạo điều kiện để xã hội đặc biệt là các đối tượng chính sách, người nghèo được hưởng các thành quả giáo dục, y tế, văn hóa ngày càng cao
- Nhà nước tiếp tục đổi mới cơ chế quản lý, hoàn thiện chính sách, tăng cường đầu tư, tập trung cho các mục tiêu ưu tiên, các chương trình phát triển quốc gia; hỗ trợ vùng sâu, vùng xa, đồng bào dân tộc thiểu số; ưu đãi các đối tượng chính sách và trợ giúp người nghèo
- Chuyển các cơ sở công lập hoạt động theo cơ chế sự nghiệp mang nặng tính bao cấp sang cơ chế tự chủ về tổ chức và quản lý, hạch toán đầy đủ chi phí, cân đối thu chi để nâng cao hiệu quả và chất lượng sản phẩm, dịch vụ
- Đổi mới chế độ thu phí đi đôi với thực hiện tốt các chính sách ưu đãi đối với các đối tượng chính sách, trợ giúp người nghèo.Mức phí quy định phải tuân thủ nguyên tắc đủ trang trải các chi phí cần thiết, có tích lũy để đầu tư phát triển và xóa bỏ mọi nguồn thu khác
- Phát triển các cơ sở ngoài công lập với 2 cơ chế là dân lập và tư nhân Quyền sở hữu đối với các cơ sở ngoài công lập được thực hiện theo quy định của pháp luật Mỗi cơ sở ngoài công lập đều có thể hoạt động theo cơ chế lợi nhuận hoặc phi lợi nhuận Theo cơ chế phi lợi nhuận thì ngoài phần được dùng để bảo đảm lợi ích cho các nhà đầu tư thì còn phải thực hiện các chính sách xã hội của Đảng và Nhà nước, trợ giúp người nghèo, lợi nhuận chủ yếu được dùng để đầu
tư phát triển Theo cơ chế lợi nhuận thì lợi nhuận có thể được chia cho các cá nhân và phải chịu thuế
- Tiến hành chuyển một số cơ sở thuộc loại hình công lập sang loại hình ngoài công lập để tập thể hoặc cá nhân quản lý và hoàn trả vốn lại cho Nhà nước
- Khuyến khích đầu tư trong và ngoài nước bằng nhiều hình thức phù hợp với quy hoạch phát triển, yêu cầu và đặc điểm của từng lĩnh vực
Trang 3- Nhà nước tăng cường hoạt động thanh tra, kiểm tra việc thực hiện luật pháp; phát huy vai trò của các đoàn thể, tổ chức quần chúng, đặc biệt là các hội nghề nghiệp trong việc giám sát các hoạt động dịch vụ
- Nhà nước tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, phát triển, bình đẳng dựa trên cơ sở luật pháp
để thúc đẩy phát triển cả về quy mô và chất lượng của các cơ sở công lập và ngoài công lập Xây dựng cơ sở đạt trình độ tiên tiến trong khu vực và trên thế giới
1.Văn hóa cá nhân :
Ai cũng có thế giới riêng của mình và đó là tổng hòa của: cá tính, sở thích, sở trường, sở đoản, và tất cả những gì thuộc về nhận thức, tiếp thu từ thế giới bên ngoài và từ người khác Từ đó biểu lộ ra bên ngoài bằng sắc thái, cử chỉ, điệu bộ, hành động với mọi vật, hiện tượng, tình huống xảy đến Cái mà tôi đang nói đến với bạn, bạn sẽ nghĩ ngay đến cái “tôi” Nhưng vẫn như cụm từ “ nhân cách”, tôi cũng cho là không phù hợp Bởi con người ta sống là chuỗi ngày khám phá và loại trừ đi cái tôi ấy Để rồi giữ lại và phát triển những cái “tôi” có ích Để chúng trở thành nhân cách, tiếm thêm họ sẽ tự xây dựng cho mình một hình ảnh riêng biệt, không thể nhầm lẫn với một ai khác Và tôi gọi điều đó là bản sắc cá nhân, là Văn hóa cá nhân của người đó.
Cốt lõi của văn hóa là: chân – thiện – mỹ – phúc Có một nền tảng văn hóa cá nhân tốt, con người sẽ gần nhau hơn, dễ hiểu, thông cảm và quan tâm đến nhau hơn Người với người xích lại sẽ tạo thành một cộng đồng văn minh Và nền tảng của văn minh chính là vật chất – tâm đức và tinh thần Bạn biết điều đó? Người có văn hóa luôn sống trong tư thế tự chủ Trong đó, ý chí và tư duy đóng vai trò quan trọng quyết đinh Họ không thấy chậm khi biết mình là người đến sau và việc mình cần phải làm là xếp hàng Họ hiểu rằng sẽ không giỏi hơn nếu áp đặt người khác, phải tư duy giống mình, thích giống mình và hành động theo mình Thay cho sự áp đặt, phàn nàn, xét đoán, … người sở hữu văn hóa coi việc tôn trọng không gian, thời gian của người khác là tự tôn trọng chính mình Việc chấp nhận những khác biệt, những ngoại
vi của mình, những khác biệt cá tính cũng như những sở thích của người khác là việc nên làm, nên duy trì
và phát huy , rất đáng tôn trọng.
Văn hóa cá nhân được tạo nên, hội tụ lại bởi chính nhận thức xung quanh; để tổng hợp, phân thích và tạo
ra tư duy riêng của bản thân bằng chính kinh nghiệm đã trải nghiệm suốt trong quá trình làm việc, hành động và nhận thức đó.
Văn hóa cá nhân không phải là việc vay mượn, vay mượn không gian cảm xúc của người khác làm của mình Cá nhân có văn hóa không chấp nhận điều đó Bởi, vay mà không trả thì sẽ là nợ, mà nợ mà không trả thì mãi chỉ day dứt Sống mà cứ hoài day dứt thì đâu còn ý nghĩa gì nữa, nhất là khi người đó đang cố công tạo dựng văn hóa cá nhân cho riêng mình.
Vì văn hóa cá nhân không chỉ là một lối sống đẹp mà đó còn là một lẽ sống mà bạn hướng mình, hướng người khác tiến đến, để tất cả chúng ta cùng hướng đến một nếp sống văn mình trong một cộng đồng văn minh phong phú về hình thức, đa dạng về nội dung tinh thần và đầy đủ vật chất trên nền tảng tâm đức vững vàng khó lung lay.
“Trời có bốn mùa: Xuân – Hạ – Thu – Đông Đất có bốn phương: Đông – Tây – Nam – Bắc Người có bốn đức: Cần – Kiệm – Liêm – Chính Thiếu một mùa, thì không thành trời Thiếu một đức, thì không thành người”.
( Hồ chí minh)
Trang 42.Văn hóa cộng đồng:
Một cộng đồng người bất cứ ở đâu đều phải có những quy định để mọi thành viên thực hiện mới duy trì được sự ổn định để tồn tại Ở quốc gia, đó là luật pháp Trong phạm vi nhỏ hơn là những quy chế, nội quy Sự tuân thủ là bắt buộc Biểu hiện sự tự giác, nghiêm túc thực hiện những quy định chung này chính
là văn hóa cộng đồng Ở đâu, mức độ tự giác, chấp hành cao xuất phát từ nhận thức của con người, ở đó văn hóa cộng đồng cao Còn ngược lại, dĩ nhiên là thấp Như vậy, khái niệm văn hóa cộng đồng gắn liền với trình độ dân trí.
Người Việt Nam ta bên cạnh nhiều phẩm chất rất đáng quý lại có những nhược điểm, hạn chế, như ý thức
về văn hóa cộng đồng chưa cao Ở một bộ phận người dân có thể nói là không có, biểu hiện rõ nhất là coi thường luật pháp, cố ý không tuân thủ những quy định chung của cộng đồng Đối tượng này chỉ cần biết thuận tiện, có lợi cho bản thân mà phớt lờ, bất chấp mình có được phép làm hay không, hậu quả hành vi
ra sao Rõ nhất là trong lĩnh vực giao thông Bất cứ ở đâu, lúc nào, cũng không hiếm người vi phạm luật, như đèn đỏ không dừng, đi vào đường ngược chiều, đi lên vỉa hè, xe chở quá tải, chạy quá tốc độ, không đội mũ bảo hiểm khi đi xe máy, uống rượu bia quá nồng độ cho phép vẫn cầm lái… Mặc dù biết rõ mình
vi phạm luật nhưng vẫn chống đối quyết liệt người thi hành công vụ.
Trong nhiều lĩnh vực khác như xây dựng, giáo dục, y tế, môi trường, trật tự đô thị… ta cũng bắt gặp quá nhiều biểu hiện về sự xuống cấp của văn hóa cộng đồng Có những việc lực lượng chức năng không thể
đủ nhân viên đi kiểm tra, giám sát để xử lý mà chỉ có thể nhờ vào sự tự giác của mọi thành viên trong cộng đồng Ví như giữ vệ sinh môi trường bằng việc không vứt rác, xả chất độc hại tùy tiện, không hút thuốc lá nơi công cộng, không phóng uế bừa bãi, không gây tiếng ồn nơi có nhiều người… Ở một bộ phận người dân, rất đáng nói là trong đó có cả những đối tượng lẽ ra phải tự giác nêu gương cho người khác trong việc chấp hành pháp luật - lại kém ý thức văn hóa cộng đồng đến mức như mất hết lòng tự trọng Văn hóa cộng đồng được thể hiện rõ ở ý thức tự trọng bản thân và tôn trọng người khác Nhiều điều không có quy định nào cụ thể mang tính pháp quy nhưng nếu dân trí cao, con người trong cộng đồng biết tôn trọng, đề cao văn hóa cộng đồng thì cũng sẽ không bao giờ vi phạm, dù chỉ là vô tình Có một sự việc
mà bất cứ người Việt Nam nào biết cũng không khỏi tức giận vì sĩ diện dân tộc của mình bị xúc phạm Trong khi rất nhiều quốc gia, dân tộc trên thế giới biết đến Việt Nam với sự trân trọng, ngưỡng mộ bởi những gì chúng ta đã có trong lịch sử và trong công cuộc phát triển đất nước, thì chỉ vì một vài cá nhân đang lao động ở nước ngoài vi phạm những quy định công cộng mà người ta phải treo tấm biển mang tính chất tẩy chay, kỳ thị người Việt.
Nâng cao ý thức về văn hóa cộng đồng là nỗ lực của mọi thành viên trong xã hội, của mọi ngành, mọi giới Nhưng trước hết, sứ mạng này thuộc về các ngành giáo dục, văn hóa và an ninh Đi kèm việc thường xuyên đẩy mạnh giáo dục, phổ biến, tuyên truyền pháp luật phải là sự trừng phạt nghiêm khắc kẻ vi phạm Sự vô trách nhiệm với văn hóa cộng đồng sẽ dẫn tới những hệ lụy khôn lường mà mọi cố gắng, nỗ lực trong các lĩnh vực khác cũng sẽ trở nên kém hiệu quả trong công cuộc xây dựng xã hội văn minh, hiện đại mà chúng ta đang ra sức thúc đẩy, xúc tiến.
B. Xã hội hoá:
Một quá trình thông qua đó con người hình thành nên tính cách của mình, học được cách ứng xử trong một xã hội hay một nhóm Nói cách khác, chính là quá trình con người sinh vật học hỏi để trở thành con người xã hội Như vậy, xã hội hoá bắt đầu từ khi con người ta sinh ra và chỉ kết thúc khi con người không còn tồn tại
Nhờ quá trình xã hội hoá, rất hiếm khi chúng ta phải giải đáp ý nghĩa của các hành vi trong những tiếp xúc xã hội thông thường - đối với chúng ta, hầu hết mọi hành động dường như hoàn
Trang 5toàn dễ hiểu vào thời điểm chúng xảy ra – bởi vì chúng ta đã học được các quy luật mà người khác cũng đang phải tuân thủ Nói cách khác, chúng ta có thể dự đoán cái gì đang xảy ra trong phần lớn các trường hợp do ý thức rằng những quy luật sẽ phải tuân theo Ví dụ, chúng ta luôn quen với việc bác sỹ trong bệnh viện phải mặc áo blouse trắng, cảnh sát phải mặc quân phục, và nếu điều đó không xảy ra sẽ khiến chúng ta rất ngạc nhiên Bên cạnh đó, chúng ta trông đợi mọi
cá nhân trong các trường hợp cụ thể phải thực hiện đúng vai trò của mình
Như vậy, xã hội hoá là quá trình tiếp nhận nền văn hóa của xã hội nhờ đó chúng ta học được cách suy nghĩ và ứng xử được coi là thích hợp trong xã hội Xã hội hoá cũng được xem là sự chuyển giao văn hoá giữa các thế hệ, và là cách thức mà các cá nhân trở thành thành viên của một xã hội, thể hiện những trải nghiệm của mình và xử sự theo những hành vi mà họ được học trong nền văn hoá của xã hội mà họ sống Thông qua quá trình xã hội hoá, con người chấp nhận
và thích nghi với những quy tắc của xã hội, sử dụng chúng để quy định hành vi của mình
Trong cuộc sống xã hội, chúng ta thường học cách suy nghĩ và hành động của những người mà chúng ta tiếp xúc được coi là thích hợp (cũng như những suy nghĩ và hành vi chúng ta cho là không thích hợp) và quá trình tiếp thu này chỉ chấm dứt khi đời sống xã hội chấm dứt – bằng cái chết Thông qua việc học hỏi ở những người xung quanh, giáo dục và truyền thông, đã khiến các môi trường xã hội xung quanh có ảnh hưởng quyết định đối với mỗi cá nhân Bàn về xã hội hoá, các nhà nghiên cứu thường quan tâm đến bốn môi trường xã hội hoá quan trọng sau: Gia đình; Nhà trường, và các tổ chức xã hội; Nhóm xã hội;Các phương tiện truyền thông đại chúng
1.Gia đình
Mỗi người đều sinh ra trong một gia đình Quá trình xã hội hoá của một người từ những năm tháng đầu tiên của cuộc đời có ảnh hưởng quyết định tới thái độ và hành vi khi đã lớn, cho nên gia đình, như là nhóm người đầu tiên mà mỗi cá nhân trong mọi xã hội thường phải phụ thuộc vào, rõ ràng là một môi trường xã hội hoá đầu tiên và có tầm quan trọng chính yếu
Để trưởng thành, mỗi người cần phải trải qua một thời gian dài ở gia đình trước khi có thể tự sinh sống Quá trình xã hội hoá rất cần thiết để mỗi cá nhân trở thành những thành viên xã hội một cách đầy đủ, chính vì vậy, gia đình, như một môi trường xã hội đầu tiên là nơi cá nhân tiếp xúc và trải qua quá trình xã hội hoá của mình, ở đó, mỗi người được học để biết mình là ai, mình cần trở thành người như thế nào, và phải biết đối xử với người khác ra sao…
Gia đình là một nhóm xã hội nhỏ, chính vì vậy, xã hội hoá được thực hiện chủ yếu qua giao tiếp trực tiếp Quá trình xã hội hoá của đứa trẻ được theo dõi chặt chẽ và được điều chỉnh ngay Phần lớn ảnh hưởng của gia đình trong giai đoạn sơ khai của quá trình xã hội hoá được thực hiện một cách không chính thức và không có chủ định và là sản phẩm của tương tác xã hội giữa những người gần gũi nhất về tinh thần và thể chất Trong bước khởi đầu đó, chúng ta cũng học được nhiều thông qua quan sát và kinh nghiệm hệt như được hướng dẫn hay dạy dỗ một cách có chủ định Do vậy, khi cha mẹ ta nói với ta rằng phải khoanh tay chào những người lớn tuổi hay phải mời cơm bố mẹ trước mỗi bữa ăn … thì bên cạnh đó, một cách không chủ định, họ cũng dạy chúng ta nhiều hơn họ có thể hình dung như về trật tự trong giao tiếp gia đình, xã hội
Như vậy, những đứa trẻ sinh ra trong các gia đình khác nhau có thể xảy ra các quá trình xã hội hoá khác nhau, chính điều này sẽ ảnh hưởng đến tính cách cũng như khả năng phát triển của đứa trẻ sau này Vì thế, nhiều nhà nghiên cứu về vốn văn hoá (xin xem thêm mục từ vốn văn hoá) cho rằng, nguồn gốc gia đình có ý nghĩa quan trọng đến sự phát triển của mỗi người Một đứa trẻ sinh ra trong một tầng lớp trung lưu có cơ may trở thành một người của giai cấp trung lưu nhiều hơn so với những đứa trẻ sinh ra ở tầng lớp khác; hay những đứa trẻ sinh ra trong một gia đình
Trang 6bác sỹ cũng dễ trở thành một bác sỹ hơn so với các gia đình khác Một số người gọi đây là quá trình tái tạo văn hóa gia đình
Tuy nhiên, ngày nay, với sự phát triển của các tổ chức xã hội ngaòi gia đình và truyền thông đại chung, quá trình xã hội hoá trong gia đình mất dần ảnh hưởng của nó Cha mẹ có thể không hoặc
ít hiểu biết về quá trình xã hội hoá cũng như mục đích của nó Họ cũng không được huấn luyện nhiều cho các kỹ năng này, mà chủ yếu xã hội hoá con cái của mình thông qua những kinh nghiệm mà họ trải qua và có được từ người khác Chính vì lý do đó, nhà trường và các tổ chức, đoàn thể xã hội khác cùng với truyền thông đại chúng ngày càng đóng vai trò quan trọng trong việc xã hội hoá các cá nhân
2.Nhà trường và các tổ chức xã hội ngoài gia đình
Dù có tầm ảnh hưởng quyết định trong những năm đầu cuộc đời, quá trình xã hội hoá không chỉ giới hạn trong gia đình Các tổ chức xã hội đặc biệt là nhà trường có tầm quan trọng ngày càng tăng trong quá trình xã hội hoá của mỗi cá nhân do phần lớn thời gian ngoài gia đình, các cá nhân phụ thuộc vào các tổ chức đó Chính vì lẽ đó, nhiều người cho rằng toàn bộ quá trình giáo dục phổ thông cũng là một môi trường xã hội hoá chính yếu Trong các xã hội phát triển và phân hoá cao, có rất nhiều kỹ năng và kiến thức đòi hỏi phải được thông qua các phương tiện xã hội hoá chính thức Xã hội càng phức tạp, càng có nhiều kỹ năng bao nhiêu thì càng cần thiết có những thiết chế được lập ra một cách có chủ định - các cơ sở giáo dục như trường học, trường cao đẳng và trường dạy nghề - để phổ biến các kỹ năng và kiến thức cần thiết
Trường học có ý nghĩa lớn hơn nhiều so với cách nhìn nhận thông thường của mọi người: là nơi các cá nhân đến để tiếp thu kiến thức Khi một đứa trẻ tới trường, nó tiếp thu không phải chỉ các môn học của nhà trường mà cả những quy tắc và những cách thức quy định hành vi Học sinh phải học không chỉ lịch sử và địa lý cũng như các môn học khác mà còn cả cách thức quan hệ với giáo viên và các bạn học như khi nào được phép phát biểu, cách thức tuân thủ giờ giấc của lớp học, cũng như những cách thức nhìn nhận về thế giới khác Ở trường, cá nhân ngoài việc học những môn học chính, chúng còn được tiếp thu những tư tưởng, khuôn mẫu, và giá trị mà xã hội coi trọng Người ta thường đánh giá học sinh không chỉ bởi điểm số mà chúng đạt được qua mỗi môn học, mà cả việc chúng chấp hành những qui định trong nhà trường, hay đối xử với bạn
bè, thầy cô, thậm chí với gia đình như thế nào Như vậy, quá trình xã hội hoá mà học sinh tiếp nhận ở trường học do vậy không chỉ liên quan tới việc tiếp thu những kỹ năng qui định mà còn
cả những kỹ năng xã hội khác
Khi trưởng thành, các cá nhân lại tham gia vào các tổ chức xã hội cụ thể hay những nghề nghiệp nào đó Các tổ chức xã hội thường được thiết lập vì những mục đích cụ thể và có những yêu cầu
cụ thể cho các cá nhân tham gia tổ chức đó Khi cá nhân tham gia vào một tổ chức, cơ quan, họ thường chịu ảnh hưởng một cách vô thức những quy ước, quy định có sẵn của các tổ chức này Chúng ta thường nói nhiều đến thói quen nghề nghiệp, đây chính là một trong những hậu quả của quá trình xã hội hoá
3.Nhóm xã hội
Trang 7Bên cạnh gia đình và các tổ chức, các nhóm xã hội (đặc biệt là nhóm bạn) cũng là môi trường xã hội hoá quan trọng ảnh hưởng đến sự hình thành nhân cách của mỗi cá nhân
Khi đứa trẻ lớn lên, các môi trường khác bên ngoài cũng bắt đầu có ảnh hưởng Những đứa trẻ khác mà nó tiếp xúc, bạn bè cùng lứa tuổi, bạn cùng chơi… có ảnh hưởng xã hội hoá quan trọng Môi trường này được gọi là nhóm tương đương và có lẽ là môi trường xã hội hoá đầu tiên mà bọn trẻ tiếp xúc được những suy nghĩ và hành vi khác với những điều mà chúng học được ở nhà
Cá nhân đặc biệt chịu ảnh hưởng của nhóm tương đương trong giai đoạn vị thành niên, vì trong giai đoạn này, các nhóm vị thành niên tạo điều kiện cho cá nhân chấm dứt sự phụ thuộc vào người lớn và thiết lập một vị thế xã hội bình đẳng mà từ trước tới giờ mỗi cá nhân chưa có được
Trong suốt cuộc đời của mình, mỗi người trong chúng ta sống trong rất nhiều nhóm xã hội khác nhau và có rất nhiều người bạn, cả thân thiết lần không thân thiết, nhưng ít nhiều có ảnh hưởng đến suy nghĩ của mỗi người về xã hội Mối dây quan hệ xã hội chằng chịt với bạn bè cũng tạo cho cá nhân tham gia vào các nhóm khác nhau Các nhóm đó có mục tiêu rất đa dạng, tuy nhiên, theo quan điểm xã hội học, thì mỗi nhóm xã hội, bất kể với mục đích gì, đều phát triển một cách không chủ định các khuôn mẫu hành vi khác nhau
Các nhóm bạn cũng được hình thành theo nhiều cách khác nhau, nhưng nhìn chung, thường bạn
bè là ngang tuổi với nhau Khi còn nhỏ, các nhóm bạn bè thường được hình thành một cách ngẫu nhiên như trong lớp học, cùng nơi ở, Khi chúng ta càng lớn lên, chúng ta càng có thêm nhiều Khi chúng ta càng lớn lên, chúng ta càng có thêm nhiều người bạn dựa trên sở thích, công việc, hay vị trí xã hội…
Nhóm bạn là nơi mỗi cá nhân có thể học hỏi những hành vi mà họ có thể không thể, không có điều kiện hay vì một lý do nào đó không được thực hiện ở các môi trường xã hội hoá khác như gia đình, nhà trường hay qua các phương tiện truyền thông đại chúng Sự thực cho chúng ta thấy rằng, cá nhân có thể học hỏi nhiều từ những người bạn của mình đối với những vấn đề cụ thể, như những vấn đề trong hôn nhân, quan hệ khác giới…
4.Truyền thông đại chúng
Truyền thông đại chúng ngày càng phát triển đã trở thành một phần quan trọng trong đời sống xã hội Sự phát triển của truyền thông đã đưa nó trở thành nguồn cung cấp "kinh nghiệm" và chủ yếu cho cộng đồng nói chung và mỗi cá nhân nói riêng
Xã hội hóa là quá trình học hỏi nền văn hóa của xã hội mà cá nhân sống Khi truyền thông đại chúng trở thành nguồn cung cấp thông tin quan trọng và là bộ phận không thể thiếu trong xã hội thì nó trở thành công cụ quan trọng trong quá trình xã hội hóa
Khi nói đến truyền thông đại chúng, chúng ta thường nghĩ tới một dạng thiết chế dùng để phục
vụ sự trao đổi thông tin, giao lưu tư tưởng, giải trí Trên thực tế, những gì mà truyền thông đại chúng mang lại cho chúng ta nhiều hơn chúng ta tưởng "truyền thông cung cấp cho chúng ta kinh nghiệm gián tiếp về các sự kiện và quá trình xẩy ra vượt quá kinh nghiệm xã hội của chúng
ta Chúng ta ngày càng "biết" nhiều hơn, và được khuyến khích để làm như vậy thông qua các kinh nghiệm trung gian ở tivi, phim ảnh, radio, báo chí, sách" (Bilton, tr.382) Bên cạnh đó một cách có chủ định, truyền thông đại chúng trở thành một cái chung, một cái để mọi so sánh có thể
Trang 8dựa vào, qua đó tạo nên sự hiểu biết chung cho mọi người, làm cho mối quan hệ giữa con người
- con người và con người - sự vật trở nên gần gũi với nhau hơn Thực tế này chỉ cho chúng ta thấy rằng truyền thông đại chúng "không đơn giản cung cấp thông tin phản ánh thế giới xã hội con người, mà đúng ra chúng cấu trúc thế giới đó cho chúng ta, không chỉ bằng cách gia tăng tri thức của chúng ta về thế giới mà còn giúp chúng ta "có ý thức về nó"" (Bilton, tr.382)
Truyền thông đại chúng, xét về mặt hình thức, là nguồn cung cấp kinh nghiệm, tri thức cũng như giải trí đơn thuần Song về nội dung, truyền thông đại chúng dù ở dạng này hay dạng khác luôn được định hướng Những thông tin có thể biểu hiện trực tiếp hoặc gián tiếp, nói rõ ra hoặc nói dưới dạng ẩn ý đều có một mục tiêu là bảo vệ những giá trị mà xã hội coi trọng, giải thích sự hợp
lý của tồn tại xã hội với cá nhân và cộng đồng Và đó là cái mà xã hội qua phương tiện truyền thông đại chúng thực hiện việc xã hội hóa Những mục tiêu chung, giá trị chung được phổ biến cho xã hội toàn thể dần trở thành mục tiêu và giá trị của mỗi cá nhân bằng cách nhanh nhất, thuận tiện nhất, rộng rãi nhất và kinh tế nhất
Nếu như gia đình và nhà trường luôn được coi là hai môi trường quan trọng của quá trình xã hội hóa - tạo cho cá nhân tiếp nhận nền văn hóa của xã hội mà cá nhân đang sống - thì truyền thông đại chúng ngày càng chiếm lĩnh dần trong việc đóng vai trò quan trọng để xã hội hóa cá nhân nhờ sự phát triển mạnh của phương tiện này và sự hạn chế của hai thiết chế gia đình và giáo dục
Sự cách li của mọi tầng lớp người với các hoạt động công cộng, thời gian rỗi ngày càng trở nên hiếm hoi khi xã hội chuyển sang xã hội công nghiệp, hậu công nghiệp và việc con người ngày càng gắn bó với báo chí, tivi, mạng vi tính, do khả năng nhận thức, trình độ hiểu biết ngày càng cao, đã đưa loài người tới một thời đại của thông tin, trong đó việc xã hội hóa cá nhân đòi hỏi sự cung cấp từ truyền thông đại chúng
Truyền thông đại chúng, bằng cách rút ngắn khoảng cách về thời gian và không gian làm cho con người gần gũi với nhau, và với thế giới bên ngoài hơn Cá nhân học được nhiều hơn đồng nghĩa với khả năng di động xã hội của cá nhân cao hơn, xã hội năng động hơn Truyền thông bằng việc đưa tin, đã trực tiếp xây dựng thực tế và sự nhất trí trong mỗi cá nhân và cả cộng đồng, trên cơ
sở đó hình thành nên một thứ quyền lực cưỡng bức trở lại với mỗi cá nhân mà dư luận xã hội là một dạng cụ thể Qua đó, "chúng khuyến khích những đường hướng suy nghĩ và nhận thức nào
đó và làm nản lòng những đường hướng khác Vậy là thực tế được xây dựng bằng cách áp đặt một khuân khổ chọn lọc mà có thể gạt bỏ những giải thích hoặc những hệ thống có ý nghĩa khác" (Bilton, tr.382) Cá nhân - một cách vô tình hoặc cố ý đã học được cách ứng xử cần thiết từ các phương tiện truyền thông
Nhờ sự phát triển rộng khắp của các phương tiện truyền thông, các ưu thế khác trong đó có cả sự hấp dẫn đi kèm với điều kiện kinh tế - xã hội cũng phát triển tạo điều kiện cho truyền thông xâm nhập nhanh vào từng gia đình, từng bộ phận xã hội, đã làm truyền thông đại chúng có ý nghĩa lớn trong việc xã hội hóa cá nhân Từ tầm quan trọng này đã buộc các nhà quản lý xã hội, các nhà xã hội học phải để tâm tới
Quá trình phát triển của truyền thông đại chúng - nhờ sự phát triển của điều kiện kinh tế, kỹ thuật, xã hội - đã đặt ra nhiều vấn đề có tính xã hội Đầu tiên được kể đến là quá trình đa dạng hoá về các nguồn phát tin Ngày nay, cá nhân có thể có quyền tự do lựa chọn nguồn nhận tin nhiều hơn do sự đa dạng của các nguồn tin mà sự phát triển này đem lại Những nguồn thông tin
Trang 9trở nên có tính cạnh tranh trong việc "chinh phục" công chúng Những nguồn thông tin nội địa chưa chắc đã chiếm ưu thế khi mà với sự phát triển của khoa học kỹ thuật, những giới hạn về không gian (và kể cả thời gian) bị phá vỡ Vấn đề thứ hai là sự ra đời các phương tiện truyền thông, phương tiện thông tin mới có những chức năng ưu việt hơn (internet là một ví dụ) đã tạo
sự đột biến trong truyền thông, đưa con người tới những khám phá mới, quan niệm mới về con người - xã hội - tự nhiên cũng như không gian - thời gian Vấn đề thứ ba, khi truyền thông đại chúng phát triển, chúng kéo theo một bộ phận xã hội đông đảo phụ thuộc vào chúng Truyền thông đại chúng trở thành một hệ thống xã hội có đời sống tồn tại riêng và quan hệ trực tiếp với các hoạt động xã hội thường ngày khác Một xã hội thông tin đang đến gần và người ta đang phải đặt nhiều câu hỏi cho nó Vấn đề thứ tư là những tác động "xấu" từ truyền thông đại chúng đang gia tăng không biên giới Chúng đang thiết lập nên một thứ văn hóa mới, xoá mờ các đa dạng văn hóa cũ, tạo ra những cách sống đang được truyền thông đại chúng nhào nặn
Chúng ta hiểu rằng xã hội hóa là việc làm đòi hỏi cá nhân học các qui tắc ứng xử, các giá trị, chuẩn mực xã hội (nền văn hóa cộng đồng) để cá nhân có thể hòa nhập với cuộc sống cộng đồng,
và việc tạo sự hòa nhập cho cá nhân đó được tiến hành bởi nhiều thiết chế, tổ chức cũng như cách thức cũng khác nhau
Do mỗi người có vị trí xã hội khác nhau, vai trò khác nhau, mà các giá trị lại chung, do vậy các cách thức xã hội hóa cũng khác nhau Bên cạnh đó mỗi thiết chế, tổ chức lại có những đòi hỏi khác nhau đối với cá nhân nên các hình thức xã hội hóa càng trở nên đa dạng Đối với nhà quản
lý xã hội thì việc xã hội hóa là tốt nhưng phải đi đúng mục tiêu, có nghĩa là phải hướng tới các giá trị xã hội mà nhà quản lý coi trọng, không đi ngược lại với lợi ích của họ Như vậy, rõ ràng phương tiện truyền thông là công cụ có nhiều ưu điểm nhất: dễ kiểm soát, rộng rãi, tiết kiệm chính vì vậy truyền thông đại chúng được ưu tiên phát triển với mục đích xã hội hóa cá nhân Vì được định hướng bởi mục đích như thế nên các phương tiện truyền thông dù ở loại này hay loại khác, chương trình này hay chương trình khác đều mang tính giáo dục sâu sắc, đây là điểm khởi đầu quan trọng trong việc xã hội hóa cá nhân
Xã hội hóa là quá trình kéo dài cả cuộc đời con người, môi trường xã hội hóa được hiểu đơn giản
là các hoạt động xã hội, hoạt động sống diễn ra xung quanh họ và có ảnh hưởng trực tiếp hoặc gián tiếp tới họ Các yếu tố của môi trường xã hội hóa tác động mạnh nhẹ khác nhau, truyền thông đại chúng cũng vậy, điều này phụ thuộc vào các đặc điểm kinh tế - xã hội - chính trị - địa
lý của cá nhân Tuy vậy, khi xã hội càng phát triển thì ngành truyền thông là trung tâm trong việc cung cấp những ý tưởng và hình ảnh mà con người sử dụng để giải thích và hiểu một số lớn kinh nghiệm hàng ngày của họ Đặc biệt hơn, chúng tiêu biểu cho một kênh được thiết chế hoá để phân phối tri thức xã hội và do đó tiêu biểu cho một công cụ mạnh mẽ của kiểm soát xã hội (xem Bilton, tr.385)
Mỗi cá nhân tiếp thu cách thông tin theo những cách riêng của mình tuỳ vào hoàn cảnh sống, những khả năng cá nhân, những điều kiện kinh tế - xã hội - chính trị mà họ chịu sự chi phối Tuy nhiên, những thông tin vẫn được tiếp nhận theo ba mức độ: cần thiết, có thể cần thiết và không cần thiết Những thông tin với người này là cần thiết nhưng điều đó không chắc đúng với người hàng xóm của anh ta Trình độ học vấn, sở thích cá nhân, những điều kiện về kinh tế, những hiểu biết về xã hội, hay cả giới tính là những biến số can thiệp vào sở thích của anh ta đối với các thông tin Chẳng hạn, có một số người rất thích bóng đá trong khi đó số khác lại không Một số
Trang 10thích học toán hơn văn trong khi một số khác thì ngược lại Việc xem xét theo quan điểm xã hội học nhấn mạnh ở điểm dị biệt này
Việc tiếp thu tri thức, thông tin qua truyền thông đại chúng ngày càng trở nên quan trọng đối với
cá nhân trong quá trình xã hội hoá của họ vì sự phát triển của thông tin hướng tới một xã hội thông tin Trong xã hội thông tin, con người có xu hướng tiếp xúc với nhau theo cách gián tiếp Khoảng cách về không gian và thời gian được thu hẹp nhưng người ta lại đặt nhiều vấn đề về sự tiếp xúc mặt đối mặt Rõ ràng là kiểu tiếp xúc này có những tác dụng nhất định (đặc biệt về tình cảm) trong quá trình xã hội hoá nói riêng và trong các sinh hoạt xã hội khác nói chung, nhưng đây dường như lại là một xu hướng tất yếu của thế kỷ tới Như vậy, gánh nặng xã hội hoá sẽ đặt trên vai của các phương tiện truyền thông
Truyền thông có hai mặt: tích cực và tiêu cực Chúng ta vẫn luôn nhìn thấy mặt tích cực của quá trình truyền thông nhiều hơn là những gì tiêu cực Song trên thực tế, những mặt tiêu cực luôn đồng hành với mặt tích cực và dường như chúng cũng không kém ảnh hưởng gì đối với công chúng so với những cái mà chúng đã làm được Truyền thông đại chúng có thể làm cho những điều xấu trở nên quyến rũ hơn dù mục đích ban đầu cuả chúng là phê phán những điều xấu đó Truyền thông đại chúng cũng có thể hướng dẫn người ta - một cách vô tình hay cố ý - tham gia vào những điều xấu
C.Xã hội hóa đối với trẻ em
Có thể hiểu xã hội hoá đối với trẻ em là một quá trình bao gồm việc đứa trẻ học tập (được chỉ dẫn) về những cách thức, qui định của gia đình và xã hội để nó có thể tham gia vào các hoạt động đời sống của gia đình và xã hội Đứa trẻ không thể trưởng thành và phát triển nếu chúng bị tách khỏi gia đình và bị biệt lập với xã hội Với cách tiếp cận như vậy, thì xã hội hóa đối với trẻ
em chính là việc dạy dỗ và trao truyền kỹ năng sống của các thành viên gia đình, họ tộc để đứa trẻ trưởng thành, thích ứng được yêu cầu của đời sống
Mỗi gia đình là một nhóm xã hội khác nhau, do vậy quá trình xã hội hoá đối với trẻ em cũng bị chi phối bởi những đặc điểm khác nhau trong nếp sống Nội dung và các hình thức của lối sống trong mỗi gia đình không phải là bất biến, ngược lại chúng cũng bị tác động và biến đổi theo từng thời đại Sự biến đổi đó chủ yếu do tác động của các nhân tố kinh tế và văn hoá, trong đó văn hoá là một nhân tố cực kỳ quan trọng làm thay đổi kết quả quá trình xã hội hoá trẻ em trong những gia đình khác nhau
Liên hệ bản thân:
Có thể nói, gia giáo là bước đầu tiên của quá trình xã hội hóa giáo dục trong xã hội Bắt đầu từ nền tảng của gia giáo mà các thiết chế giáo dục đã hình thành và phát triển trong xã hội, tạo thành muôn vàn những nguyên tắc và phương thức giáo dục phức tạp như ngày nay Đối với hầu hết các bậc cha mẹ trên thế giới, việc nuôi dạy con cái vẫn được xem không chỉ là một trong những niềm vui lớn nhất, mà còn là một trách nhiệm trong cuộc sống Việc thiếu trách nhiệm trong giáo dục con cái trong gia đình có thể được xem là nguyên nhân cơ bản nhất khiến chúng
hư hỏng
Trong điều kiện hiện nay, khi khá nhiều phương pháp giáo dục gia đình truyền thống không còn được coi trọng như trước, đồng thời những phương pháp mới lại chưa thật định hình, thì việc