Kiến thức: - Thấy vẻ đẹp trẻ thơ qua hai văn bản “ Tôi đi học” và “ Trong lòng mẹ” + Nhân vật “tôi”: Trong sáng, ngây thơ; yêu trường, yêu lớp, thầy cô, bạn bè; thể hiện ước mơ bay bổng,
Trang 1DẠY HỌC THEO CHỦ ĐỀ:
VẺ ĐẸP TÂM HỒN TRẺ THƠ VÀ TÌNH YÊU THƯƠNG TRONG VĂN BẢN “TÔI ĐI HỌC”, “TRONG LÒNG MẸ” - TÍCH HỢP RÈN KĨ NĂNG XÂY DỰNG VĂN BẢN Tiết 2, 3:
VẺ ĐẸP TÂM HỒN TRẺ THƠ TRONG VĂN BẢN
“TÔI ĐI HỌC”, “TRONG LÒNG MẸ”
I MỤC TIÊU CẦN ĐẠT: Giúp học sinh hình thành:
1 Kiến thức:
- Thấy vẻ đẹp trẻ thơ qua hai văn bản “ Tôi đi học” và “ Trong lòng mẹ”
+ Nhân vật “tôi”: Trong sáng, ngây thơ; yêu trường, yêu lớp, thầy cô, bạn bè; thể hiện ước
mơ bay bổng, muốn khám phá, chinh phục tri thức mới qua h/a “cánh chim ”
+Nhân vật bé Hồng: nhạy cảm, sâu sắc; tình yêu lớn lao sâu đậm của Hồng dành cho mẹ; Tình mẫu tử thiêng liêng bất diệt
- Nghệ thuật xây dựng diễn biến tâm lí nhân vật của hai nhà văn Thanh Tịnh và Nguyên Hồng
2 Kĩ năng:
- Biết đọc hiểu một vb hồi kí, truyện ngắn, lựa chọn những chi tiết tiêu biểu để khai thác
- Vận dụng các phương thức biểu đạt trong vb tự sự để phân tích chi tiết trong đoạn trích
- Học được cách viết đoạn, bài văn tự sự đậm chất trữ tình, xây dựng tình huống truyện
3.Thái độ:
- Giáo dục cho HS tình cảm gia đình, sự cảm thông với những số phận bất hạnh
- Giáo dục cho HS tính tự lập, niềm tin, ước mơ, khát vọng chinh phục chính bản thân mình
4 Năng lực phát triển.
- Năng lực hợp tác, giao tiếp, sử dụng ngôn ngữ
- Năng lực tiếp nhận văn bản
- Năng lực cảm thụ thẩm mĩ
-Năng lực thuyết trình, làm việc nhóm
III CHUẨN BỊ CỦA GIÁO VIÊN VÀ HỌC SINH
1 Giáo viên:
Trang 2 Giáo án giảng dạy
Máy chiếu ghi chi tiết, câu văn tiêu biểu cần phân tích
Phiếu bài tập
Tư liệu tham khảo
2 Học sinh:
Xây dựng kế hoạch hoạt động nhóm
Soạn bài
III PHƯƠNG PHÁP VÀ PHƯƠNG TIỆN DẠY HỌC:
1 Phương pháp: Kết hợp đa dạng, hiệu quả các phương pháp dạy học:
Phương pháp dạy học hợp tác nhóm theo kĩ thuật mảnh ghép
Phương pháp thuyết trình
Phương pháp sắm vai
Phương pháp bàn tay nặn bột
2 Phương t n: ê
Máy chiếu, máy tính
Phần mềm, đồ dùng hỗ trợ giảng dạy
IV TIẾN TRÌNH TỔ CHỨC CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC:
1 Ổn định tổ chức lớp
2 Kiểm tra bài cũ:
3 Bài mới:
HOẠT ĐỘNG I: Mở đầu
(Gv cho HS chơi trò chơi nhận diện hình ảnh ).Từ những hình ảnh đó GV dẫn dắt vào bài
HOẠT ĐỘNG II: HÌNH THÀNH KIẾN THỨC MỚI
Hoạt động của thầy Hoạt động của trò Nội dung cần đạt
I Nhân vật “tôi”``
y/c HS đọc phần đầu văn bản
? Nỗi nhớ buổi tựu trường của
tác giả được khơi nguồn từ thời
điểm nào? Vì sao? Những cảnh
vật nào gợi lên kỉ niệm ấy
(Cảnh thiên nhiên? Cảnh sinh
hoạt?)
- HS đọc 4 câu đầu VB
* Thời điểm gợi nhớ: Cuối
thu (đầu tháng 9) đó là thời
điểm khai trường
* Cảnh vật gợi nhớ kn:
- Cảnh thiên nhiên: Lá rụng nhiều, mây bàng bạc
1 Tâm trạng cảm xúc của "tôi" khi nhớ lại
kỷ niệm tựu trường:
Trang 3? Vì sao cứ nhìn cảnh là tôi lại
nhớ về kn xưa?
? Tâm trạng của nhân vật "tôi"
khi nhớ lại kỷ niệm cũ như thế
nào?
? Phân tích giá trị biểu cảm 4 từ
láy và phép tu từ tả cảm xúc
ấy?
GV bình:
- Cảnh sinh hoạt: Mấy em bé rụt rè cùng mẹ đến trường
-> Lý do: Sự liên tưởng tương đồng, tự nhiên giữa hiện tại và quá khứ của bản thân Kn ấy
để lại dấu ấn sâu sắc…
-> Các từ láy và phép so sánh
đã diễn tả cụ thể, sống động tâm trạng cảm xúc của "tôi"
khi nhớ lại kỷ niệm tựu trường
Rút ngắn khoảng cách thời gian giữa quá khứ và hiện tại
-HS lắng nghe
- Nao nức, mơn man, tưng bừng, rộn rã
- Cảm giác ….đãng
2 Tâm trạng của nhân vật tôi trong buổi tựu trường đầu tiên
Bài tập nhóm:
Nhóm 1: Trong đoạn này tác
giả viết: Con đường…đi học.
Tâm trạng đó thay đổi cụ thể
ntn? Hãy tìm chi tiết về hành
động, cử chỉ, lời nói của nhân
vật tôi?
Đại diện nhóm lên trình bày
- Con đường, cảnh vật chung quanh vốn rất quen nhưng "lần này tự nhiên thấy lạ" Tự cảm thấy có sự thay đổi lớn trong lòng mình
- "Cảm thấy mình trang trọng
và đứng đắn" với bộ quần áo mới, với mấy quyển vở mới trên tay
-"Cẩn thận", nâng niu "2
quyển vở mới", vừa lúng túng, vừa "muốn thử sức", muốn khẳng định mình khi xin mẹ
"mẹ đưa bút thước cho con cầm" Đó cũng là tâm trạng và cảm giác rất tự nhiên của một
a Tâm trạng, cảm
giác của nhân vật
"tôi" trên con đường
Trang 4Nhóm 3 : Theo em những từ "
thèm, bặm, ghì, xệch, chúi,
muốn " là những từ loại gì?
Việc sử dụng những từ này có
tác dụng gì ?
Nhóm 2, 4: Đây là một đoạn
văn hay trong văn bản Theo
em điều gì khiến đoạn văn cứ
ngân nga mãi trong nhiều thế
hệ người đọc như vậy?
? Tóm lại, tâm trạng của
nhân vật "tôi" trên con đường
cùng mẹ đến trường là tâm
trạng như thế nào?
GV: bình chốt
đứa bé lần đầu tiên đến trường
- Tôi cảm thấy mình "trang trọng và đứng đắn"
- Thấy mấy cậu nhỏ trạc bằng tuổi tôi … trao sách vở cho nhau xem mà tôi thèm
- Hai quyển vở mới đang ở trên tay tôi bắt đầu thấy nặng:
"Tôi bặm tay ghì thật chặt, nhưng 1 quyển vở cũng xệch
ra và … chúi xuống đất Tôi xóc lên và nắm lại cẩn thận"
- Tôi muốn thử sức mình nên xin mẹ: "Mẹ đưa bút thước cho con cầm"
Đại diện nhóm trình bày
Đại diện nhóm lên trình bày
Đoạn văn để lại ấn tượng và
sự ngân nga trong lòng người đọc nhiều thế hệ là do cách diễn đạt nhẹ nhàng giữa tả và
kể Và có lẽ do cảm xúc chân thành của người viết gặp kỉ niệm, cảm xúc mà người đọc nào cũng đã từng một lần trong đời
- Những động từ: Thèm, bặm, ghì, xệch, chúi, muốn -> Động từ
được sử dụng đúng chỗ -> Hình dung dễ dàng
tư thế và cử chỉ ngộ nghĩnh, ngày ấy của nhân vật “tôi”
-> Đó là tâm trạng: vui sướng, háo hức, hăm hở và tự tin.
b) Tâm trạng và cảm giác của "tôi" khi đứng trước sân trường
HS đọc
Trang 5"Trước sân trường trong các
lớp"
? Nhân vật có tâm trạng và cảm
giác như thế nào khi nhìn ngôi
trường ngày khai giảng, khi
nhìn mọi người và các bạn?
? Có ý kiến cho rằng: "Tâm
trạng của tôi khi đến trường,
khi nhìn cảnh dày đặc cả người,
nhất là khi nhìn cảnh trò cũ vào
lớp … là tâm trạng: lo sợ vẩn
vơ, vừa bỡ ngỡ, vừa ước ao
thầm vụng, chơ vơ, vụng về,
lúng túng Cách tả như vậy thật
tinh tế và hay" Em có đồng ý
với ý kiến trên không? Vì sao?
? Cảm nhận của nhân vật “tôi”
về trường Mĩ Lí có gì khác với
ngày trước? Cảm nhận đó được
diễn tả bằng nghệ thuật gì?
Hiệu quả của biện pháp nghệ
thuật đó?
HS quan sát sgk
+ Thấy trường xinh xắn, oai nghiêm, sân rộng, mình cao…-> xa lạ mà thân quen, gần gũi mà trang nghiêm quá
+ Bỡ ngỡ nép mình bên người thân thèm vụng, ước ao…
+ Muốn bước nhanh mà toàn thân cứ run run, cứ dềnh dàng, chân co chân duỗi chẳng biết
đi đứng thế nào Hồi trống đầu năm cũng vang lên như mọi năm nhưng với học sinh mới
nó rộn ràng, giục giã Hoà với trống trường còn có nhịp tim thình thịch như tiếng trống
- Cảm nhận về trường Mĩ lí”
+ Trước ngày đi học: “Nhà trường cao ráo trong làng”
+ Ngày đầu đi học: “Trường
Mĩ Lí trông vừa xinh xắn
Hòa Ấp”
-> so sánh + Tôi quên thế nào được những cảm giác trong sáng ấy nảy nở trong tôi như mấy cành hoa tươi mỉm cười giữa bầu trời quang đãng
+ ý nghĩ ấy thoáng qua trong trí tôi nhẹ nhàng như một làn mây lướt ngang trên ngọn núi
+ Họ như con chim con đứng bên bờ tổ, nhìn quãng trời
- Tâm trạng: Lo sợ vẩn
vơ -> bỡ ngỡ ngập ngừng, e sợ, ước ao
thầm vụng -> chơi vơi,
sợ hãi, vụng về, lúng túng, khao khát khám phá
-> Diễn tả sự biến chuyển tâm trạng tinh
tế, phù hợp với tâm lí trẻ em
Trang 6GV: bình
? Ngày đầu đến trường em có
những cảm giác và tâm trạng
như nhân vật " Tôi " không?
Em có thể kể lại cho các bạn
nghe về kĩ niệm ngày đầu đến
trường của em?
rộng muốn bay, nhưng còn ngập ngừng e sợ Họ thèm vụng và ước ao thầm được như những người học trò cũ, biết lớp, biết thầy để khỏi phải rụt rè trong cảnh lạ
- HS bộc lộ
- HS đọc "ông đốc chút nào
hết"
? Tâm trạng "tôi" khi nghe ông
đốc đọc danh sách HS vào lớp
ntn?
? Vì sao "tôi" lại nức nở khóc
khi chuẩn bị vào lớp? Có phải
chú bé này yếu đuối quá chăng?
- GV chốt
- HS đọc đoạn cuối cùng
? Tâm trạng và cảm giác của
"tôi" khi ngồi trong lớp có gì
thay đổi so với trước khi vào
lớp?
? Hình ảnh "một con chim con
liệng đến đứng trên bờ cửa sổ,
hót mấy tiếng rụt rè rồi vỗ cánh
bay cao ” gợi cho em suy nghĩ
HS theo dõi, quan sát dgk
- Hs bộc lộ
Không khí trang nghiêm, mọi người chú ý, cậu bé lúng túng
òa khóc vì sợ hãi, vì mới lạ
Nước mắt hay lây, cậu khóc theo những đứa trẻ khác ->
Cảm giác nhất thời của đứa trẻ nông thôn rụt rè, ít được tiếp xúc mà thôi
- Nhìn cái gì cũng mới lạ, hay hay, vừa xa lạ vừa gần gũi thân thiết với mọi vật
- Lạm nhận chỗ ngồi là của riêng mình
- Nhìn bạn mới chưa quen mà
đã quyến luyến
- Hình ảnh "một con chim con… bay cao" gợi sự nhớ tiếc những ngày trẻ thơ hoàn toàn chơi bời tự do đã chấm dứt để bước vào một giai đoạn
c Tâm trạng và cảm giác của"tôi" khi nghe ông đốc gọi tên và khi rời tay mẹ vào lớp:
- Cảm thấy quả tim ngừng đập, quên cả mẹ đứng sau giật mình lúng túng
- Cảm giác xa nhà, xa
mẹ đặc biệt “Trong … này” là một tất yếu
=> Ngạc nhiên, cảm giác lo sợ, vẩn vơ.
d Tâm trạng và cảm giác của nhân vật
"tôi" khi ngồi vào chỗ của mình và đón nhận tiết học đầu tiên:
- Trang nghiêm, tự tin đón bài học mới.
Trang 7gì? Hình ảnh đó có nghĩa thực
hay có dụng ý gì khác?
- Gợi nhớ, gợi tiếc những ngày
trẻ thơ hoàn toàn chơi bời tự do
chấm dứt để bước vào một giai
đoạn mới trong cuộc đời làm
HS - tập làm người lớn
-> Dụng ý nghệ thuật, ý nghĩa
tượng trưng
? Dòng chữ "tôi đi học" kết
thúc truyện có ý nghĩa gì?
GV bình: Cách kết thúc truyện
tự nhiên, bất ngờ: Dòng chữ
"tôi đi học" vừa khép lại bài
văn, vừa mở ra một thế giới
mới, một khoảng không gian,
thời gian mới, một tâm trạng,
tình cảm mới, một giai đoạn
mới trong cuộc đời đứa trẻ
Dòng chữ chậm chạp và chập
chững xuất hiện lần đầu tiên
trên trang giấy trắng tinh, thơm
tho, tinh khiết như niềm tự hào
hồn nhiên và trong sáng của
nhân vật "tôi" và của nỗi lòng
ta khi hồi nhớ lại buổi thiếu
thời Dòng chữ "tôi đi học" thể
hiện chủ đề của truyện ngắn
này
mới trong cuộc đời – giai đoạn làm học sinh, tập làm người lớn Hình ảnh này không chỉ đơn thuần chỉ có nghĩa thực, như một sự tình cờ mà có dụng ý nghệ thuật, có ý nghĩa tượng trưng rõ ràng
-> Dòng chữ Tôi đi học khép
lại bài văn, mở ra một thế giới mới, bầu trời mới, tâm trạng tình cảm mới, giai đoạn mới trong cuộc đời đứa trẻ Dòng chữ như niềm tự hào hồn nhiên trong sáng của đứa trẻ,
tô đậm chủ đề tác phẩm
-> cách kết thúc truyện bất ngờ, tự nhiên, thú vị
=> Diễn biến tâm trạng
của nhân vật tôi hoàn toàn chân thực và tự nhiên
II Nhân vật bé Hồng
GV yêu cầu HS:
1.Tóm tắt lại văn bản
- GV chốt chuyển ý
? Dựa vào hiểu biết về tác
phẩm hãy cho biết chú bé Hồng
có hoàn cảnh ntn?
-HS tóm tắt văn bản
- Hoàn cảnh đáng thương của
bé Hồng:
+ Bố chơi bời, nghiện ngập, mất sớm
* Hoàn cảnh:
Trang 8Giáo viên: Càng nhận ra sự
thâm độc của bà cô, chú bé
Hồng càng đau đớn uất hận,
càng trào lên cảm xúc yêu
thương mãnh liệt đối với người
mẹ bất hạnh của mình
- Yêu cầu HS: Theo dõi vào
đoạn 1 – đối thoại với bà cô
- Hướng h/s vào hoạt động
nhóm
Chia lớp 4 nhóm, nêu yêu cầu,
giới hạn thời gian 4’, hướng
dẫn h/s hoạt động
Nhóm 1: Khi nghe những lời
giả dối thâm độc của người cô
xúc phạm đến mẹ mình, Hồng
đã phản ứng tâm lí ntn
Nhóm 2: Nghe bµ c« hái câu
đầu tiên, Hồng đã suy nghĩ và
trả lời thế nào? Vì sao Hồng trả
lời như vậy?
Nhóm 3: Trước những câu hỏi,
lời khuyên như xát muối đầy sự
mỉa mai, chua cay, diễn biến
tâm trạng Hồng ntn?
Nhóm 4: Chỉ rõ NT? Chi tiết
"Tôi cười dài trong tiếng khóc"
có ý nghĩa gì? (Suy nghĩ sâu
sắc, cảm xúc dữ dội… bằng
tiếng cười dài trong nước mắt
-vì sống giữa người họ hàng cay
độc - không cùng ai chia sẻ nỗi
lòng mình)
? Sau câu hỏi lại và câu chuyện
về mẹ được kể với vẻ mặt tươi
cười của bà cô thì tâm trạng
Hồng ra sao? Tác giả đã sử
dụng NT gì đề miêu tả tâm
+ Mẹ bỏ 2 con nhỏ đi tha hương cầu thực, gần năm trời không có tin tức gì
+ Hồng phải sống với bà cô lạnh lùng, thâm hiểm trong sự
cô đơn tủi buồn
- HS đọc thầm
- HS thảo luận nhóm, cử thư
ký viết lên giấy kết quả thảo luận được; đại diện nhóm trình bày kết quả
- HS trình bày, nhận xét, bổ sung
- HS lắng nghe
=> Cô độc, đau khổ, luôn khao khát tình thương của mẹ
a) Những ý nghĩ, cảm xúc của bé Hồng khi trả lời người cô.
- Nghe bà cô hỏi, ký ức
bé Hồng sống dậy vẻ mặt hiền từ của mẹ Hồng “cúi đầu không đáp”, cười và từ chối dứt khoát: “không, cháu không muốn vào…”
=> Hồng nhận ra những ý nghĩ cay độc,
sự giả dối trong giọng núi của người cụ
- Cô ác ý săm soi, nhục
mạ Hồng:
+ Lòng thắt lại, khóe mắt đã cay cay
+ Nước mắt ròng ròng rớt xuống hai bên mép
… + Cười dài trong tiếng khóc
- NT: đối lập:
cười ><khúc -> đau dớn, tủi nhục không kìm nén nổi
Trang 9trạng của H? Tác dụng?
? Như vậy, những lời giả dối
thâm độc của người cô xúc
phạm đến tình mẫu tử thiêng
liêng? Qua diễn biến tâm trạng
và những phản ứng của cậu bé,
E cảm nhận được tình cảm
Hồng dành cho mẹ ntn?
GV bình chốt:
HS suy nghĩ trả lời
- HS lắng nghe
- Giá những cổ tục đã đày đoạ mẹ tôi là một vật…tôi vồ lấy mà cắn,
mà nhai, mà nghiến cho
kỳ nát vụn…
- H/a so sánh + động từ mạnh(cắn, vồ, nhai, nghiền ) -> Uất hận trào dâng, dồn dập oán hờn những hủ tục, định kiến đã dày đọa mẹ cậu
=> Tâm trạng đau đớn uất ức của chú bé dâng đến cực điểm khi nghe người cô kể về tình cảnh tội nghiệp của mẹ mình Nguyên Hồng đã bộc lộ lòng căm tức tột cùng
=> Tình cảm yêu thương và lòng kính mến mẹ mãnh liệt của
bé Hồng đã không bị
“những rắp tâm tanh bẩn” xâm phạm đến Hồng vẫn 1 lòng yêu thương và bảo vệ người
mẹ bất hạnh đến cùng
GV: Có thể nói, bé Hồng đau
đớn và tủi cực bao nhiêu trong
cuộc đối thoại với bà cô độc ác
thì lại sung sướng và hạnh phúc
bấy nhiêu khi gặp lại người mẹ
tội nghiệp của mình Niềm vui,
niềm hạnh phúc, mọi nghi ngờ
được giải toả đến một cách bất
ngờ khiến Hồng không thể tin
được
? Buổi chiều hôm ấy, khi
tan học, thoáng thấy bóng
người ngồi trên xe kéo giống - Đuổi theo, gọi bối rối: "Mợ
b) Cảm giác sung sướng cực điểm khi được ở trong lòng mẹ:
Trang 10mẹ mình thì Hồng đã có lời nói,
cử chỉ, hành động ntn?
GV: Chú gọi mẹ mà lại bối
rối vì sợ mình nhầm Biết đâu
người ngồi trên xe không phải
là mẹ mình? Nếu vậy thì nỗi
đau đớn, tủi cực trong lòng chú
không biết bao giờ mới vơi cạn
? Lúc này cảm giác của
Hồng được diễn tả ntn?
? Tác giả đã diễn tả cảm
giác của Hồng bằng hình ảnh so
sánh rất hay, cho biết tác dụng?
GV: Chú "khát" tình mẹ
cũng như người bộ hành khát
nước đến ngã gục giữa sa mạc
Chính vì thế mà khi gặp mẹ,
Hồng xiết bao sung sướng và
hạnh phúc (Chú thở hồng hộc,
trán đẫm mồ hôi, và khi trèo lên
xe, Hồng ríu cả chân lại)
? Niềm sung sướng của
Hồng khi gặp mẹ được miêu tả
ntn?
GV: Nỗi mừng vui khi gặp lại
mẹ khiến chú cứ cuống quýt,
vội vàng như sợ mẹ sẽ tan biến
đi
? Khi được mẹ "kéo tay",
"xoa đầu" thì Hồng có biểu
hiện ntn?
? Theo em lần "khóc nức
nở" này khác gì với cái khóc ở
lần trước (khi nói chuyện với
ơi! mợ ơi! mợ ơi!…"
- Cảm giác của Hồng lúc này
"khác gì cái ảo ảnh của một dòng nước trong suốt chảy dưới bóng râm đã hiện ra trước mắt gần rạn nứt của người bộ hành ngã gục giữa sa mạc"
- Hình ảnh so sánh này đã cực tả nỗi khắc khoải mong
mẹ của Hồng
- Thở hồng hộc
- Trán đẫm mồ hôi
- Khi trèo lên xe, ríu cả chân lại
- Chú bé "oà lên khóc rồi cứ thế nức nở"
- Giọt nước mặt lần này khác