SGK lich su 7 new

SGK lich su 7 new

7

lịch sử

7 nhà xuất bản giáo dục Việt nam

nghiêm đình vỳ (Chủ biên)

đinh ngọc bảo - phan đại doãn nguyễn cảnh minh - nguyễn phan quang

ð

Biên tập tái bản : lðu hoa sơn

Biên vẽ bản đồ : cù đức nghĩa - kim dung

Trình bày bìa : tạ trọng trí

Sửa bản in : NÔNG thị huệ Chế bản : Công ty cổ phần mĩ thuật và truyền thông

Bản quyền thuộc Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam - Bộ Giáo dục và Đào tạo

hịi quịt lỡch sỏ thạ giắi trung ệỰi

Bội 1

Sù hừnh thộnh vộ phịt triÓn cựa xở héi phong kiạn ẻ chẹu ằu

1 Sù hừnh thộnh xở héi phong kiạn ẻ chẹu ằu

Cịc quèc gia cữ ệỰi phđểng Tẹy tăn tỰi ệạn cuèi thạ kử V thừ bỡ cịc bé técngđêi GiĐc-man tõ phđểng Bớc trộn xuèng xẹm chiạm tiếu diỷt Khi vộolởnh thữ cựa ệạ quèc Rề-ma, ngđêi GiĐc-man ệở thộnh lẺp nến nhiÒu vđểngquèc mắi cựa hả nhđ vđểng quèc cựa ngđêi ¡ng-glề Xớc-xềng, Vđểng quècPhể-rẽng, Vđểng quèc Tẹy Gèt, Vđểng quèc ậềng Gèt v.v mộ sau nộy phịttriÓn thộnh cịc vđểng quèc Anh, Phịp, Tẹy Ban Nha, ý (I-ta-li-a) v.v

Ngđêi GiĐc-man cưn chiạm ruéng ệÊt cựa chự nề Rề-ma cò răi chia chonhau, trong ệã cịc tđắng lỵnh quẹn sù vộ quý téc ệđĩc phẵn nhiÒu hển, ệăngthêi còng ệđĩc phong cịc tđắc vỡ cao, thÊp khịc nhau nhđ cềng tđắc, hẵu tđắc,bị tđắc, nam tđắc

Thạ lộ nhọng ngđêi nộy võa cã ruéng ệÊt, võa cã tđắc vỡ Hả trẻ nến cãquyÒn thạ vộ rÊt giộu cã ậã lộ cịc lởnh chóa phong kiạn, cưn nề lỷ vộ nềng dẹnthừ biạn thộnh nềng nề, phô thuéc vộo cịc lởnh chóa Xở héi phong kiạn ẻ chẹu ằu

ệở ệđĩc hừnh thộnh

- Khi trộn vộo lởnh thữ cựa ệạ quèc Rề-ma, ngđêi GiĐc-man ệở lộm gừ ? Nhọng viỷc lộm Êy cã tịc ệéng nhđ thạ nộo ệạn sù hừnh thộnh xở héi phong kiạn chẹu ằu ?

- Lởnh chóa phong kiạn vộ nềng nề ệđĩc hừnh thộnh tõ nhọng tẵng lắp nộo cựa xở héi cữ ệỰi ?

2 Lởnh ệỡa phong kiạn

Nhọng vỉng ệÊt ệai réng lắn mộ cịc quý téc chiạm ệoỰt ệđĩc ệở nhanhchãng bỡ hả biạn thộnh khu ệÊt riếng cựa mừnh gải lộlởnh ệỡa phong kiạn Mẫi

Phẵn mét

K

lởnh chóa phong kiạn ệÒu cã mét lởnh ệỡa riếng.

Hừnh 1 - Lẹu ệội vộ thộnh quịch cựa lởnh chóa

ẻ trong lởnh ệỡa, lởnh chóa xẹy dùng nểi ẻ cựa mừnh nhđ nhọng phịo

ệội kiến cè, cã hộo sẹu, tđêng cao bao quanh, trong ệã cã dinh thù, nhộ thê

vộ cã cờ nhộ kho, chuăng trỰi v.v Phẵn ệÊt ệai ẻ xung quanh lẹu ệội baogăm ệÊt canh tịc, ệăng cá, ao hă, ệẵm lẵy v.v , lởnh chóa giao cho nềng nề

sỏ dông vộ thu tề, thuạ

Mục tề thđêng rÊt nẳng, cã khi tắi 1/2 sờn phÈm thu ệđĩc Ngoội ra, nềngnề cưn phời nép nhiÒu thụ thuạ khịc nhđ thuạ thẹn, thuạ cđắi xin, thuạ thõa

kạ tội sờn v.v Cịc lởnh chóa thừ khềng bao giê phời lao ệéng, suèt ngộy chửluyỷn tẺp cung, kiạm, cđìi ngùa hoẳc tữ chục nhọng buữi tiỷc tỉng, héi hÌtrong nhọng lẹu ệội nguy nga, trịng lỷ, rùc rì ịnh ệÌn, nạn Khềng nhọng thạ,

hả cưn ệèi xỏ rÊt tộn nhÉn vắi nềng nề Vừ thạ, nềng nề ệở nhiÒu lẵn nữi dẺychèng lỰi cịc lởnh chóa phong kiạn

- Em hởy miếu tờ lởnh ệỡa phong kiạn vộ cuéc sèng cựa lởnh chóa trong lởnh ệỡa.

3 Sù xuÊt hiỷn cịc thộnh thỡ trung ệỰi

Lởnh ệỡa lộ ệển vỡ chÝnh trỡ vộ kinh tạ cể bờn trong thêi kừ phong kiạn phẹn

quyÒn ẻ chẹu ằu.

Trong lởnh ệỡa,nềng nề tù sờn xuÊt

trao ệữi, buền bịn

vắi bến ngoội Mẫi

- Thộnh thỡ trung ệỰi ệở xuÊt hiỷn nhđ thạ nộo ?

- Nhọng ai sèng trong cịc thộnh thỡ ? Hả lộm nhọng nghÒ gừ ?

CCẹẹuu hhááii

1.Xở héi phong kiạn ẻ chẹu ằu ệở ệđĩc hừnh thộnh nhđ thạ nộo ?

2.Thạ nộo lộ lởnh ệỡa phong kiạn ? Em hởy nếu nhọng ệẳc ệiÓm chÝnh cựa nÒn kinh tạ

Hừnh 2 - Héi chĩ ẻ ậục (tranh vỳ)

lởnh ệỡa.

3.Vừ sao xuÊt hiỷn thộnh thỡ trung ệỰi ? NÒn kinh tạ trong cịc thộnh thỡ cã ệiÓm gừ khịcvắi nÒn kinh tạ lởnh ệỡa ?

Bội 2

Sù suy vong cựa chạ ệé phong kiạn

vộ sù hừnh thộnh chự nghỵa tđ bờn ẻ chẹu ằu

1 Nhọng cuéc phịt kiạn lắn vÒ ệỡa lÝ

Tõ giọa thạ kử XV, do yếu cẵu phịt triÓn cựa sờn xuÊt nến cịc thđểng nhẹnchẹu ằu cẵn rÊt nhiÒu vộng bỰc, nguyến liỷu vộ thỡ trđêng mắi Hả muèn từmnhọng con ệđêng biÓn ệÓ sang buền bịn vắi Ên ậé vộ cịc nđắc phđểng ậềng.Thạ lộ ngđêi ta ra ệi, bÊt chÊp mải hiÓm nguy, vđĩt trỉng dđểng xa xềi vắi hi

vảng từm ệđĩc nhọng "mờnh ệÊt cã vộng" Quờ nhiến, hả ệở từm ra nhiÒu vỉng

ệÊt mắi mộ trđắc kia hả chđa biạt tắi

B ậi-a-xể ệở ệi vưng qua ệiÓm cùc Nam chẹu Phi vộo nẽm 1487 Mđêinẽm sau, Va-xcề ệể Ga-ma còng ệi qua ệẹy ệÓ ệạn nẽm 1498, ệở cẺp bạnCa-li-cót ẻ phÝa tẹy nam Ên ậé ; C Cề-lềm-bề "từm ra" chẹu Mỵ nẽm 1492 vộ

ệoộn thịm hiÓm cựa Ph Ma-gien-lan lẵn ệẵu tiến ệở ệi vưng quanh Trịi ậÊt

Hừnh 3 - Tộu Ca-ra-ven(1) Hừnh 4 - C Cề-lềm-bề (1451 - 1506)

(1) Tộu Ca-ra-ven : loỰi tộu cã bịnh lịi, 3 cịnh buăm vộ nhiÒu bĨ chÌo Cịc nhộ thịm hiÓm

ệở dỉng tộu nộy ệÓ vđĩt ệỰi dđểng, ệạn cịc chẹu lôc.

hạt gẵn 3 nẽm, tõ nẽm 1519 ệạn nẽm 1522

Nhọng cuéc phịt kiạn ệỡa lÝ ệở gãp phẵn thóc ệÈy thđểng nghiỷp chẹu ằuphịt triÓn vộ ệem lỰi cho giai cÊp tđ sờn chẹu ằu nhọng nguăn nguyến liỷuquý giị, nhọng kho vộng bỰc, chẹu bịu khững lă cỉng nhọng vỉng ệÊt mếnhmềng ẻ chẹu ị, chẹu Phi vộ chẹu Mỵ

- Nguyến nhẹn nộo dÉn ệạn cịc cuéc phịt kiạn ệỡa lÝ ?

2 Sù hừnh thộnh chự nghỵa tđ bờn ẻ chẹu ằu

Sau cịc cuéc phịt kiạn ệỡa lÝ, cịc quý téc vộ thđểng nhẹn chẹu ằu ra sụccđắp bãc cựa cời, tội nguyến cựa cịc nđắc thuéc ệỡa mang vÒ chẹu ằu Nhê thạ

nhọng ngđêi nộy ệở giộu lến nhanh chãng

Hả cưn tữ chục bớt hộng triỷu ngđêi da ệen ẻ chẹu Phi ệem ệi bịn chocịc chự ệăn ệiÒn, hẵm má ẻ chẹu ằu, chẹu Mỵ lộm nhẹn cềng ẻ trong nđắc,quý téc phong kiạn vộ tđ sờn dỉng bỰo lùc ệÓ cđắp ệoỰt ruéng ệÊt, ệuữinềng nề ra khái lởnh ệỡa Hộng vỰn nềng nề khềng cã ruéng cộy cÊy, trẻthộnh nhọng ngđêi ệi lang thang, cuèi cỉng buéc phời vộo lộm thuế trong

Hừnh 5 - Nhọng cuéc phịt kiạn ệỡa lÝ

cịc xÝ nghiỷp cựa tđ sờn Thạ lộ cịc nhộ tđ sờn ệở cã ệđĩc nguăn vèn ban

ệẵu vộ mét ệéi ngò ệềng ệờo nhọng ngđêi lộm thuế

Nhê cã tiÒn vèn vộ cềng nhẹn lộm thuế, cịc nhộ tđ sờn ra sục mẻ réng kinhdoanh, lẺp cịc xđẻng sờn xuÊt vắi quy mề lắn, cịc cềng ti thđểng mỰi vộ nhọng

ệăn ệiÒn réng lắn Cịc chự xđẻng, chự ệăn ệiÒn vộ nhọng thđểng nhẹn giộu cãdẵn dẵn trẻ thộnh giai cÊp tđ sờn Hả dỉng ệự mải cịch ệÓ bãc lét ệạn kiỷt quỷsục lao ệéng cựa nhọng ngđêi lộm thuế ậềng ệờo nhọng ngđêi lộm thuế trẻthộnh giai cÊp về sờn Quan hỷ sờn xuÊt tđ bờn chự nghỵa ệở ệđĩc hừnh thộnh

- Quý téc vộ tđ sờn chẹu ằu ệở lộm cịch nộo ệÓ cã ệđĩc tiÒn vèn vộ ệéi ngò cềng nhẹn lộm thuế ?

- Giai cÊp tđ sờn vộ về sờn ệở ệđĩc hừnh thộnh tõ nhọng tẵng lắp nộo trong xở héi phong kiạn chẹu ằu ?

CCẹẹuu hhááii

1.Cịc cuéc phịt kiạn ệỡa lÝ ệở tịc ệéng nhđ thạ nộo ệạn xở héi chẹu ằu ?

2.Quan hỷ sờn xuÊt tđ bờnchự nghỵa ẻ chẹu ằu

ệđĩc hừnh thộnh nhđthạ nộo ?

Bội 3 Cuéc ệÊu tranh cựa

giai cÊp tđ sờn chèng

phong kiạn thêi hẺu kừ

trung ệỰi ẻ chẹu ẹu

1 Phong trộo Vẽn hoị

Phôc hđng (thạ kử XIV - XVII)

Quế hđểng cựa phong trộo

hđng ệở xuÊt hiỷn rÊt nhiÒu nhộ vẽn hoị, khoa hảc thiến tội mộ ngđêi ta

thđêng gải lộ "nhọng con ngđêi khững lă" : Ph Ra-bể-le lộ nhộ vẽn, nhộ y

hảc, R.ậế-cịc-tể - nhộ toịn hảc vộ nhộ triạt hảc xuÊt sớc, Lế-ề-na ệể

Vanh-xi - hoỰ sỵ ệăng thêi lộ kỵ sđ nữi tiạng, N Cề-pĐc-nÝch - nhộ thiến

U Sạch-xpia - nhộ soỰn kỡch vỵ ệỰi v.v

BỪng nhọng tịc phÈm cựa mừnh, hả ệở lến ịn nghiếm khớc Giịo héi Ki-tề

vộ ệờ phị trẺt tù xở héi phong kiạn Giê ệẹy thẵn thịnh khềng cưn lộ nhọng

nhẹn vẺt trung tẹm trong cịc tịc phÈm vẽn hảc, Kinh thịnh cựa nhộ thê khềng

cưn lộ chẹn lÝ Ngđĩc lỰi, giị trỡ chẹn chÝnh cựa con ngđêi ệđĩc ệÒ cao ; con

ngđêi phời ệđĩc tù do phịt triÓn Vẽn hoị Phôc hđng cưn ệÒ cao khoa hảc tù

nhiến, xẹy dùng thạ giắi quan duy vẺt tiạn bé

Phong trộo Vẽn hoị Phôc hđng khềng chử cã vai trư tÝch cùc lộ phịt ệéng

quẵn chóng ệÊu tranh chèng lỰi xở héi phong kiạn mộ cưn lộ "cuéc cịch mỰng

tiạn bé vỵ ệỰi", mẻ ệđêng cho sù phịt triÓn cao hển cựa vẽn hoị chẹu ằu vộ

vẽn hoị nhẹn loỰi

- Vừ sao giai cÊp tđ sờn ệụng lến ệÊu tranh chèng giai cÊp quý téc

phong kiạn ?

- Qua cịc tịc phÈm cựa mừnh, cịc tịc giờ

thêi Phôc hđng muèn nãi lến

ệiÒu gừ ?

2 Phong trộo Cời cịch tền giịo

Trong suèt hển mét nghừn nẽm, giai cÊp

phong kiạn chẹu ằu ệở lÊy Kinh thịnh cựa

ệỰo Ki-tề lộm cể sẻ tđ tđẻng chÝnh thèng cựa

mừnh vộ dùa vộo Giịo héi ệÓ thèng trỡ nhẹn

dẹn vÒ mẳt tinh thẵn Vừ thạ, giai cÊp tđ sờn

ệang lến coi Giịo héi lộ mét thạ lùc cờn trẻ

bđắc tiạn cựa hả Hả ệưi thay ệữi vộ "cời

cịch" tữ chục Giịo héi ệã

Ngđêi khẻi xđắng phong trộoCời cịch tền giịo lộ M Lu-thể (1483 -

1546), mét tu sỵ ẻ ậục ấng kỡch liỷt

lến ịn nhọng hộnh vi tham lam vộ ệăi bỰi cựa Giịo hoộng, chử trÝch mỰnh

mỳ nhọng giịo lÝ giờ dèi cựa Giịo héi, ệưi bởi bá nhọng thự tôc, lÔ nghi

phiÒn toịi, ệưi quay vÒ vắi giịo lÝ Ki-tề nguyến thuũ

Hừnh 7 - M Lu-thể (1483 - 1546)

Nhọng tđ tđẻng cời cịch cựa Lu-thể nhanh chãng lan réng sang Thuợ Sỵ,Phịp, Anh v.v TỰi Thuợ Sỵ, mét giịo phịi cời cịch khịc ra ệêi, gải lộ ệỰo TinLộnh, do Can-vanh sịng lẺp, ệđĩc ệềng ệờo nhẹn dẹn tin theo Nhđ vẺy, ệỰoKi-tề ệở bỡ phẹn chia thộnh hai giịo phịi : Cùu giịo lộ Ki-tề giịo cò vộ Tẹn giịo

lộ tền giịo cời cịch Hai giịo phịi nộy luền mẹu thuÉn, xung ệét nhau Khềngnhọng thạ, phong trộo Cời cịch tền giịo cưn lộm bỉng lến mét cuéc ệÊu tranhréng lắn ẻ ậục mộ sỏ sịch thđêng gải lộ cuéc "chiạn tranh nềng dẹn ậục"

ậẹy cã thÓ ệđĩc coi lộ cuéc ệÊu tranh vò trang ệẵu tiến cựa nềng dẹn dđắingản cê cựa tđ sờn chèng phong kiạn ẻ chẹu ằu

- Vừ sao xuÊt hiỷn phong trộo Cời cịch tền giịo ?

- Em hởy nếu néi dung tđ tđẻng cời cịch cựa Lu-thể vộ Can-vanh.

1 Sù hừnh thộnh xở héi phong kiạn ẻ Trung Quèc

ẻ phÝa bớc Trung Quèc cã mét vỉng ệăng bỪng hạt sục réng lắn, phừ nhiếu

ậã lộ vỉng ệăng bỪng Hoa Bớc do phỉ sa sềng Hoộng Hộ tỰo nến ẻ ệẹy,ngđêi Trung Quèc ệở xẹy dùng nhộ nđắc ệẵu tiến cựa mừnh tõ 2000 nẽm trđắcCềng nguyến (TCN), răi mẻ réng dẵn xuèng phÝa nam Trời qua cịc triÒu ệỰiHỰ, Thđểng, Chu, ngđêi Trung Quèc ệở xẹy dùng nến mét nÒn vẽn minh cữ

ệỰi phịt triÓn rùc rì

ậạn thêi Xuẹn Thu - Chiạn Quèc, nhê sù xuÊt hiỷn cựa cềng cô bỪng sớt,diỷn tÝch gieo trăng ệđĩc mẻ réng, nẽng suÊt lao ệéng tẽng, lộm cho xở héiTrung Quèc cã nhiÒu thay ệữi sẹu sớc Mét sè quan lỰi vộ nềng dẹn giộu chiạmnhiÒu ruéng ệÊt, lỰi cã quyÒn lùc, trẻ thộnh giai cÊp ệỡa chự Ngđĩc lỰi, nhiÒunềng dẹn bỡ mÊt ruéng, trẻ nến nghÌo tóng, phời nhẺn ruéng cựa ệỡa chự ệÓcộy cÊy, gải lộ nềng dẹn lỵnh canh hay nhọng tị ệiÒn Khi nhẺn ruéng, nềngdẹn phời nép mét phẵn hoa lĩi cho ệỡa chự, gải lộ ệỡa tề Nhđ vẺy, xở héi

phong kiạn Trung Quèc ệở ệđĩc hừnh thộnh dẵn dẵn tõ thạ kử III TCN (thêiTẵn) vộ ệđĩc xịc lẺp vộo thêi Hịn.

- Giai cÊp ệỡa chự vộ nềng dẹn tị ệiÒn ệở ệđĩc hừnh thộnh nhđ thạ nộo

ẻ Trung Quèc ?

Niến biÓu lỡch sỏ Trung Quèc thêi cữ - trung ệỰi(1):

2 Xở héi Trung Quèc thêi

Tẵn - Hịn

Thêi Tẵn, chạ ệé phong kiạn ẻ

Trung Quèc ệở ệđĩc hừnh thộnh

Tẵn Thuũ Hoộng ệở thi hộnh mét

loỰt chÝnh sịch nhđ chia ệÊt nđắc

thộnh cịc quẺn, huyỷn vộ trùc tiạp cỏ

quan lỰi ệạn cai trỡ, ban hộnh mét chạ

ệé ệo lđêng vộ tiÒn tỷ thèng nhÊt cho

cờ nđắc, gẹy chiạn tranh, mẻ réng

lởnh thữ vÒ phÝa bớc vộ phÝa nam

Nhđng Tẵn Thuũ Hoộngcòng lộ mét ềng vua tộn bỰo,

ệở bớt hộng triỷu ngđêi ệi

lÝnh, ệi phu xẹy ệớp VỰn lÝ

trđêng thộnh, cung A Phưng, Hừnh 8 - Tđĩng gèm trong lẽng méTẵn Thuũ Hoộng

(1) Theo ệững TẺp Minh, Sể lđĩc lỡch sỏ Trung Quèc, NXB NgoỰi vẽn, Bớc Kinh, 1963, tr.383 - 384.

lẽng Li Sển v.v Vừ thạ, nềng dẹn khớp nểi nữi dẺy chèng lỰi vộ lẺt ệữ nhộTẵn.

Cịc vua thêi nhộ Hịn ệở xoị bá chạ ệé phịp luẺt hộ khớc cựa nhộ Tẵn,giờm nhứ tề thuạ vộ sđu dỡch cho nềng dẹn, khuyạn khÝch hả nhẺn ruéng cộycÊy vộ khÈn hoang, phịt triÓn sờn xuÊt nềng nghiỷp Nhê thạ, kinh tạ phịttriÓn, trẺt tù xở héi ữn ệỡnh, thạ nđắc ệở vọng vộng Nhộ Hịn cưn tiạn hộnhnhiÒu cuéc chiạn tranh, xẹm lÊn bịn ệờo TriÒu Tiến, thền tÝnh cịc nđắc phđểngNam

- Nếu cịc chÝnh sịch ệèi néi cựa cịc vua thêi Tẵn - Hịn vộ tịc ệéng cựa nhọng chÝnh sịch ệã ệèi vắi xở héi phong kiạn Trung Quèc.

3 Sù thỡnh vđĩng cựa Trung Quèc dđắi thêi ậđêng

Thêi ậđêng, bé mịy nhộ nđắc ệđĩc cựng cè vộ hoộn thiỷn Cịc hoộng ệạnhộ ậđêng cỏ ngđêi thẹn tÝn ệi cai quờn cịc ệỡa phđểng, ệăng thêi mẻ nhiÒukhoa thi ệÓ tuyÓn chản nhẹn tội Nhộ nđắc còng thi hộnh nhiÒu biỷn phịp giờmtề thuạ, lÊy ruéng cềng vộ ruéng bá hoang chia cho nềng dẹn, ệđĩc gải lộ chạ

ệé quẹn ệiÒn Nhê thạ mộ nềng dẹn cã ruéng cộy cÊy, sờn xuÊt nềng nghiỷp

ệđĩc phịt triÓn Xở héi thêi ậđêng ệở ệỰt ệạn sù phăn thỡnh

Sau khi ữn ệỡnh ẻ trong nđắc, nhộ ậđêng ệem quẹn lÊn chiạm vỉng Néi Mềng, chinh phôc Tẹy Vùc, xẹm lđĩc TriÒu Tiến, cựng cè chạ ệé ệề hé ẻ

An Nam, Đp Tẹy TỰng phời thẵn phôc, lộm cho lởnh thữ cựa Trung Quèc ệđĩc

mẻ réng hển bao giê hạt Dđắi thêi ậđêng, Trung Quèc ệở trẻ thộnh mét quècgia phong kiạn cđêng thỡnh nhÊt chẹu ị

- Em hởy nếu nhọng chÝnh sịch ệèi néi vộ ệèi ngoỰi cựa nhộ ệ ệđêng.

CCẹẹuu hhááii

1.Xở héi phong kiạn ẻ Trung Quèc ệở ệđĩc hừnh thộnh nhđ thạ nộo ?

2.Sù thỡnh vđĩng cựa Trung Quèc dđắi thêi ậđêng ệđĩc biÓu hiỷn ẻ nhọng mẳt nộo ?

4 Trung Quèc thêi Tèng - Nguyến

Sau thêi ậđêng, Trung Quèc lỰi lẹm vộo từnh trỰng chia cớt trong hển nỏathạ kử Dđắi thêi Tèng, Trung Quèc lỰi ệđĩc thèng nhÊt nhđng khềng cưn phịt

triÓn mỰnh mỳ nhđ trđắc nọa Giọa lóc ệã, vua Mềng Cữ lộ Khu-bi-lai (Hèt TÊtLiỷt) ệem quẹn tiếu diỷt nhộ Tèng, lẺp nến nhộ Nguyến ẻ Trung Quèc.

ậÓ ữn ệỡnh ệêi sèng nhẹn dẹn, cịc vua nhộ Tèng ệở thi hộnh nhiÒu chÝnhsịch nhỪm xoị bá (hoẳc miÔn giờm) cịc thụ thuạ vộ sđu dỡch nẳng nÒ cựa thêitrđắc, mẻ mang cịc cềng trừnh thuũ lĩi ẻ miÒn Giang Nam, khuyạn khÝch phịt triÓn mét sè ngộnh thự cềng nghiỷp nhđ khai má, luyỷn kim, dỷt tể lôa,rÌn ệóc vò khÝ v.v ậạn thêi Tèng, ngđêi Trung Quèc ệở cã nhiÒu phịt minhquan trảng nhđ la bộn, thuèc sóng, nghÒ in v.v

Dđắi thêi Nguyến, cịc vua chóa ngđêi Mềng Cữ lỰi thi hộnh nhiÒu biỷnphịp phẹn biỷt ệèi xỏ giọa cịc dẹn téc : ngđêi Mềng Cữ cã ệỡa vỡ cao nhÊt,hđẻng mải ệẳc quyÒn ; cưn ngđêi Hịn thừ ẻ ệỡa vỡ thÊp kĐm vộ bỡ cÊm ệoịn ệựthụ nhđ cÊm mang vò khÝ, cÊm luyỷn tẺp vâ nghỷ, thẺm chÝ cÊm khềng ệđĩc

ra ệđêng vộ hảp chĩ ban ệếm v.v Vừ vẺy, nhẹn dẹn Trung Quèc ệở nhiÒu lẵnnữi dẺy khẻi nghỵa, chèng lỰi ịch thèng trỡ cựa nhộ Nguyến

5 Trung Quèc thêi Minh - Thanh

Nhộ Nguyến tăn tỰi ệạn nẽm 1368 thừ bỡ lẺt ệữ Chu Nguyến Chđểng, métthự lỵnh cựa phong trộo nềng dẹn, ệở lến ngềi Hoộng ệạ, lẺp ra nhộ Minh.Nhđng răi, ệạn lđĩt mừnh, nhộ Minh lỰi bỡ lẺt ệữ bẻi cuéc khẻi nghỵa cựa nềngdẹn do Lý Tù Thộnh lởnh ệỰo Nghỵa quẹn cựa Lý Tù Thộnh võa vộo Bớc Kinh,cưn chđa kỡp ẽn mõng chiạn thớng ệở phời rót khái thộnh Nhẹn cể héi ệã,quẹn Mởn Thanh tõ phđểng Bớc trộn xuèng, chiạm toộn bé Trung Quèc vộ lẺp

ra nhộ Thanh

Cuèi thêi Minh - Thanh, xở héi phong kiạn Trung Quèc ệở dẵn lẹm vộotừnh trỰng suy thoịi Vua quan chử biạt ệôc khoĐt nhẹn dẹn ệÓ sèng xa hoa,truợ lỰc Cưn nhọng ngđêi nềng dẹn vộ thĩ thự cềng thừ khềng nhọng phờinép tề, thuạ nẳng nÒ, mộ cưn bỡ bớt ệi lÝnh, ệi phu xẹy dùng nhiÒu cềngtrừnh ệă sé, tèn kĐm nhđ Cè cung ẻ kinh ệề Bớc Kinh

ậăng thêi, theo ệộ phịt triÓn cựa cềng thđểng nghiỷp, mẵm mèng kinh tạ

tđ bờn chự nghỵa còng dẵn xuÊt hiỷn NhiÒu xđẻng dỷt lắn, chuyến mền hoịcao, thuế nhiÒu nhẹn cềng nhđ ẻ Tề Chẹu, Tỉng Giang, xđẻng lộm ệă sụ ẻCờnh ậục v.v Quờng Chẹu lộ thđểng cờng lắn nhÊt, tõ ệẹy cịc thđểng nhẹnTrung Quèc ra nđắc ngoội buền bịn vắi nhiÒu nđắc ậềng Nam ị, Ên ậé,

Ba Tđ, ờ RẺp

- Sù suy yạu cựa xở héi phong kiạn Trung Quèc cuèi thêi Minh - Thanh

ệđĩc biÓu hiỷn nhđ thạ nộo ?

6 Vẽn hoị, khoa hảc - kỵ thuẺt Trung Quèc thêi phong kiạn

Trong suèt hộng nghừn nẽm lỡch sỏ, vẽn hoị Trung Quèc ệở ệỰt ệđĩcnhọng thộnh tùu rùc rì vộ cã ờnh hđẻng sẹu réng tắi cịc nđắc lịng giÒng

VÒ tđ tđẻng, Nho giịo ệở trẻ thộnh hỷ tđ tđẻng vộ ệỰo ệục cựa giai cÊpphong kiạn VÒ vẽn hảc, Trung Quèc cã nhiÒu nhộ thể, nhộ vẽn nữi tiạngnhđ Lý BỰch, ậẫ Phự, BỰch Cđ Dỡ (thêi ậđêng), Thi NỰi Am vắi bé tiÓuthuyạt Thuũ hỏ, La Quịn Trung vắi Tam quèc diÔn nghỵa, Ngề Thõa ằn vắiTẹy du kÝ, Tộo Tuyạt Cẵn vắi Hăng lẹu méng v.v Bé Sỏ kÝ cựa Tđ MởThiến lộ tịc phÈm sỏ hảc nữi tiạng cã tõ thêi Hịn Sau bé Sỏ kÝ, cịc quanchĐp sỏ cựa Trung Quèc ệở ghi chĐp, biến soỰn ệđĩc nhiÒu bé sỏ ệă sé khịcnhđ Hịn thđ, ậđêng thđ, Minh sỏ v.v Nhọng bé sịch nãi trến ệÒu lộnhọng di sờn vẽn hoị về cỉng quý giị cựa nhẹn dẹn Trung Quèc

Ngoội cịc thộnh tùu nãi trến, nÒn nghỷ thuẺt lẹu ệêi cựa Trung Quèc vắi

trừnh ệé cao, phong cịch ệéc ệịo, thÓ hiỷn trong héi hoỰ, ệiếu khớc, kiạn tróc,thự cềng mỵ nghỷ còng rÊt nữi tiạng Nhọng cung ệiỷn cữ kÝnh, nhọng bụctđĩng PhẺt sinh ệéng, nhọng sờn phÈm thự cềng tinh xờo cưn ệđĩc lđu giọ

ẻ nhiÒu nểi trến ệÊt Trung Quèc ngộy nay ệở chụng tá bộn tay tội hoa vộ trÝ

Hừnh 9 - Cè cung (Trung Quèc)

sịng tỰo tuyỷt vêi cựa cịc nghỷ nhẹn Trung Quèc

VÒ khoa hảc - kỵ thuẺt, ngđêi Trung Quèc còng cã nhiÒu phịt minh rÊtquan trảng nhđ giÊy viạt, nghÒ in, la bộn, thuèc sóng Tõ nhọng vẺt dôngcho cuéc sèng bừnh thđêng nhđ ệă gèm, sụ, vời, lôa ệạn kỵ thuẺt ệãngthuyÒn cã bịnh lịi vộ buăm nhiÒu lắp, kÓ cờ kỵ nghỷ luyỷn sớt, khai thịc dẵu

má vộ khÝ ệèt v.v ệÒu cã cềng lao ệãng gãp to lắn cựa ngđêi Trung Quèc

Ên ệé thêi phong kiạn

1 Nhọng trang sỏ ệẵu tiến(1)

Tến gải ệÊt nđắc Ên ậé bớt nguăn tõ tến mét dưng sềng, phịt nguyến tõTẹy TỰng, vđĩt qua dởy Hi-ma-lay-a răi ệữ ra biÓn A Rịp - ệã lộ dưng sềng Ên

Hừnh 10 - LiÔn men trớng xanh thêi Minh

Dảc theo hai bê cựa sềng Ên, khoờng 2500 nẽm TCN, ệở xuÊt hiỷn nhọng thộnhthỡ cựa ngđêi Ên, răi sau ệã, khoờng 1500 nẽm TCN, mét sè thộnh thỡ khịc mắi ệđĩchừnh thộnh trến lđu vùc sềng HỪng ẻ miÒn ậềng Bớc Ên Nhọng thộnh thỡ - tiÓu vđểngquèc nộy dẵn dẵn liến kạt vắi nhau thộnh mét nhộ nđắc réng lắn - nđắc Ma-ga-ệa ẻvỉng hỰ lđu sềng HỪng Sù ra ệêi vộ truyÒn bị cựa ệỰo PhẺt vộo thạ kử VI TCN ệở cãmét vai trư quan trảng trong quị trừnh thèng nhÊt ệã

(1) Phẵn Xở héi cữ ệỰi phđểng ậềng ệở ệđĩc hảc ẻ lắp 6, nhđng bội Trung Quèc, Ên ậé

vộ ậềng Nam ị vÉn giắi thiỷu sể lđĩc vÒ thêi cữ ệỰi ệÓ cịc em nớm ệđĩc vÊn ệÒ cã hỷ thèng.

ậạn cuèi thạ kử III TCN, A-sề-ca - mét ềng vua kiỷt xuÊt sỉng ệỰo PhẺt, ệở mẻmang bê câi xuèng Nam Ên vộ ệđa ệÊt nđắc Ma-ga-ệa trẻ nến hỉng mỰnh.Nhđng tõ sau thạ kử III TCN trẻ ệi, Ên ậé lỰi bỡ chia thộnh nhiÒu quèc gianhá Từnh trỰng phẹn tịn, loỰn lỰc ệã kĐo dội cho tắi ệẵu thạ kử IV, khi Ên ậé

ệđĩc thèng nhÊt lỰi dđắi Vđểng triÒu Góp-ta

- Cịc tiÓu vđểng quèc ệẵu tiến ệở ệđĩc hừnh thộnh bao giê vộ ẻ khu vùc

nộo trến ệÊt nđắc Ên ệệé ?

2 Ên ậé thêi phong kiạn

Thêi kừ Vđểng triÒu Góp-ta lộ thêi kừ thèng nhÊt, phôc hđng vộ phịt triÓncựa miÒn Bớc Ên ậé cờ vÒ mẳt kinh tạ - xở héi vộ vẽn hoị Vộo thêi gian nộy,ngđêi Ên ậé ệở biạt sỏ dông réng rởi cềng cô bỪng sớt

Nhọng cét sớt khềng rử, cã khớc chọ ẻ gẵn ậế-li, hay nhọng bục tđĩngPhẺt bỪng ệăng cao tắi 2m ệđĩc ệóc vộo khoờng thạ kử V ệở chụng tá trừnh

ệé phịt triÓn cao cựa nghÒ luyỷn kim Ngđêi Ên ậé cưn dỷt ệđĩc nhọngtÊm vời máng, mÒm vộ nhứ, nhiÒu mộu sớc vộ khềng phai, biạt chạ tỰonhọng ệă kim hoộn bỪng vộng, bỰc, ngảc, cã nhọng tịc phÈm nghỷ thuẺttinh xờo khớc trến ngộ voi v.v

Nhđng thêi kừ hđng thỡnh cựa Vđểng triÒu Góp-ta chử kĐo dội ệạn giọathạ kử V vộ ệạn ệẵu thạ kử VI thừ bỡ diỷt vong Tõ ệã, Ên ậé luền bỡ ngđêi nđắcngoội xẹm lđĩc vộ thèng trỡ

ậạn thạ kử XII, ngđêi Thữ Nhỵ Kừ theo ệỰo Hăi ệở thền tÝnh miÒn Bớc Ên

vộ lẺp nến Vđểng triÒu Hăi giịo ậế-li (thạ kử XII - XVI) Cịc quý téc Hăi giịovõa ra sục chiạm ệoỰt ruéng ệÊt cựa ngđêi Ên, võa thi hộnh viỷc cÊm ệoịnnghiỷt ngở ệỰo Hin-ệu, lộm cho mẹu thuÉn dẹn téc trẻ nến cẽng thỬng

ậẵu thạ kử XVI, ngđêi Mềng Cữ ệở tÊn cềng Ên ậé, lẺt ệữ Vđểng triÒu Hăigiịo vộ lẺp nến Vđểng triÒu Ên ậé Mề-gền ấng vua kiỷt xuÊt cựa triÒu Mề-gền lộ A-cể-ba (1556 - 1605) ệở thùc thi nhiÒu biỷn phịp nhỪm xoị bá sù

kừ thỡ tền giịo, thự tiếu ệẳc quyÒn Hăi giịo, khềi phôc kinh tạ vộ phịt triÓnvẽn hoị Ên ậé.

Vđểng triÒu Mề-gền tăn tỰi ệạn giọa thạ kử XIX thừ bỡ thùc dẹn Anh ệạnxẹm lđĩc, lẺt ệữ Tõ ệã, Ên ậé trẻ thộnh thuéc ệỡa cựa nđắc Anh

- Sù phịt triÓn cựa Ên ệệé dđắi Vđểng triÒu Góp-ta ệđĩc biÓu hiỷn nhđ thạ nộo ?

- Em hởy nếu nhọng chÝnh sịch cai trỡ cựa ngđêi Hăi giịo vộ ngđêi Mềng Cữ

Kinh Vế-ệa ệđĩc viạt bỪng chọ

PhỰn lộ bé kinh cẵu nguyỷn xđa nhÊt

cựa ệỰo Bộ La Mền vộ ệỰo Hinệu

-mét tền giịo phữ biạn ẻ Ên ậé hiỷn

nay

Gớn liÒn vắi ệỰo Hin-ệu, nÒn vẽn

hảc Hin-ệu vắi cịc giịo lÝ, chÝnh luẺn,

Ra-ma-ya-na ậạn thêi Góp-ta cã

Ka-li-ệa-sa - ngềi sao cựa sẹn

khÊu vộ vẽn hảc Ên ậé, tịc

giờ cựa nhiÒu vẻ kỡch nữi

tiạng, trong ệã cã vẻ

Sể-kun-tể-la luền lộ niÒm tù hộo cựa

nhẹn dẹn Ên ậé trong suèt

15 thạ kử qua

Nghỷ thuẺt kiạn tróc Ên ậé còng ệÒn hang A-gian-ta (ệẵu thạ kử VI)Hừnh 11 - Cững vộo ệéng 1

chỡu ờnh hđẻng sẹu sớc cựa cịc tền giịo Kiạn tróc Hin-ệu vắi nhọng ệÒn thêhừnh thịp nhản nhiÒu tẵng, ệđĩc trang trÝ tử mử bỪng cịc phỉ ệiếu ; kiạn trócPhẺt giịo vắi nhọng ngềi chỉa xẹy bỪng ệị hoẳc khoĐt sẹu vộo vịch nói, nhọngthịp cã mịi trưn nhđ chiạc bịt óp Nhọng cềng trừnh kiạn tróc ệéc ệịo nhđ thạ

ệạn nay vÉn cưn ệđĩc lđu giọ khềng chử ẻ Ên ậé mộ cờ ẻ nhiÒu nđắc ậềng Nam

1.Em hởy lẺp niến biÓu cịc giai

ệoỰn phịt triÓn lỡch sỏ cựa Ên

ậé

2.Em hởy nếu nhọng nghÒ thựcềng truyÒn thèng vộ nhọnghộng thự cềng nữi tiạng cựa

Ên ậé mộ em biạt

3. Ngđêi Ên ậé ệở ệỰt ệđĩcnhọng thộnh tùu gừ vÒ vẽn hoị

?

Bội 6 Cịc quèc gia phong kiạn

ậềng Nam ị

1 Sù hừnh thộnh cịc vđểng

quèc cữ ẻ ậềng Nam ị

ậềng Nam ị lộ mét khu vùc

khị réng, ngộy nay găm 11 nđắc : Viỷt Nam, Lộo, Cam-pu-chia, Thịi Lan,

Mi-an-ma, Ma-lai-xi-a, Xin-ga-po, In-ệề-nế-xi-a, Phi-lip-pin, Bru-nẹy vộ ậềng Ti-mo.Cịc nđắc nộy cỉng cã mét nĐt chung vÒ ệiÒu kiỷn tù nhiến, ệã lộ ệÒu chỡu ờnhhđẻng chự yạu cựa giã mỉa, tỰo nến hai mỉa tđểng ệèi râ rỷt : mỉa khề lỰnh,mịt vộ mỉa mđa tđểng ệèi nãng Giã mỉa kÌm theo mđa rÊt thÝch hĩp cho sùphịt triÓn cựa cẹy lóa nđắc Vừ thạ, cđ dẹn ậềng Nam ị tõ xa xđa ệở biạt trănglóa vộ nhiÒu loỰi cẹy ẽn cự, ẽn quờ khịc

Hừnh 12 - Khu ệÒn thịp Bề-rề-bu-ệua

(In-ệề-nế-xi-a)

Ngay tõ thêi ệỰi ệă ệị, ngđêi ta ệở từm thÊy dÊu vạt cđ tró cựa con ngđêi

ẻ hẵu khớp cịc nđắc ậềng Nam ị ậạn nhọng thạ kử ệẵu Cềng nguyến, cđ dẹn

ậềng Nam ị ệở biạt sỏ dông réng rởi ệă sớt Còng chÝnh vộo thêi ệiÓm nộy,cịc quèc gia ệẵu tiến ẻ ậềng Nam ị bớt ệẵu xuÊt hiỷn

Trong khoờng 10 thạ kử ệẵu sau Cềng nguyến, hộng loỰt quèc gia nhá

- Em hởy cho biạt ệiÒu kiỷn tù

nhiến cã nhọng thuẺn lĩi vộ khã khẽn

gừ cho sù phịt triÓn nềng nghiỷp ẻ

Tõ khoờng nỏa sau thạ kử X ệạn

ệẵu thạ kử XVIII lộ thêi kừ phịt triÓn

thỡnh vđĩng cựa cịc quèc gia phong

kiạn ẻ ậềng Nam ị

ẻ In-ệề-nế-xi-a, tõ rÊt nhiÒu nđắc nhá trến hai ệờo Xu-ma-tể-ra vộ

Gia-va, ệạn cuèi thạ kử XIII, dưng vua Gia-va mỰnh lến, ệở chinh phôc ệđĩc

In-ệề-nế-xi-a dđắi Vđểng triÒu Mề-giề-pa-hÝt (1213 - 1527) hỉng mỰnh.Trến bịn ệờo ậềng Dđểng, ngoội quèc gia ậỰi Viỷt vộ Cham-pa, Cam-pu-chia tõ thạ kử IX còng bđắc vộo thêi kừ ¡ng-co huy hoộng Trến lđu vùc

nam, ệỡnh cđ ẻ lđu vùc sềng Mế Nam vộ lẺp nến Vđểng quèc Su-khề-thay, tiÒnthẹn cựa nđắc Thịi Lan sau nộy Mét bé phẺn khịc ệỡnh cđ ẻ vỉng trung lđu sềng

Mế Cềng, lẺp nến Vđểng quèc Lan Xang (Lộo) vộo giọa thạ kử XIV

Tõ nỏa sau thạ kử XVIII, cịc quèc gia phong kiạn ậềng Nam ị bđắc vộothêi kừ suy yạu, mẳc dỉ xở héi phong kiạn vÉn tiạp tôc tăn tỰi cho tắi khi trẻthộnh thuéc ệỡa cựa chự nghỵa tđ bờn phđểng Tẹy

CCẹẹuu hhááii

1.Khu vùc ậềng Nam ị ngộy nay găm nhọng nđắc nộo ?

2.LẺp niến biÓu cịc giai ệoỰn phịt triÓn lỡch sỏ lắn cựa khu vùc ậềng Nam ị ệạn giọathạ kử XIX

3 Vđểng quèc Cam-pu-chia

Cam-pu-chia lộ mét trong nhọng nđắc cã lỡch sỏ lẹu ệêi vộ phịt triÓn nhÊt

ẻ ậềng Nam ị thêi cữ - trung ệỰi

Thêi tiÒn sỏ, trến ệÊt Cam-pu-chia ngộy nay ệở cã mét bé phẺn cđ dẹn cữ

Hừnh 14 - Khu ệÒn thịp ¡ng-co Vịt (Cam-pu-chia)

- Hởy lẺp niến biÓu cịc giai ệoỰn lỡch sỏ lắn cựa Cam-pu-chia ệạn giọa thạ kử XIX

ậềng Nam ị sinh sèng Tiạp ệã, trong quị trừnh xuÊt hiỷn nhộ nđắc, téc ngđêiKhể-me ệđĩc hừnh thộnh Ngđêi Khể-me giái sẽn bớn, quen ệộo ao, ệớp hă trọnđắc Hả ệở tiạp xóc vắi vẽn hoị Ên ậé, biạt khớc bia bỪng chọ PhỰn ậạn thạ

kử VI, vđểng quèc cựa ngđêi Khể-me hừnh thộnh, ệđĩc gải lộ Chẹn LỰp

Thêi kừ phịt triÓn cựa Vđểng quèc Cam-pu-chia kĐo dội tõ thạ kử IX ệạn thạ

kử XV, cưn gải lộ thêi kừ ¡ng-co

Cịc vua Cam-pu-chia thêi ¡ng-co ệở thi hộnh nhiÒu biỷn phịp nhỪmphịt triÓn sờn xuÊt nềng nghiỷp, dỉng vò lùc mẻ réng lởnh thữ vÒ phÝa

ệềng, sang vỉng hỰ lđu

sềng Mế Nam (Thịi Lan

ngộy nay) vộ vỉng trung

Sau thêi kừ ẽng-co,

Cam-pu-chia bđắc vộo giai ệoỰn suy yạu kĐo

dội tắi khi thùc dẹn Phịp xẹm lđĩc

vộo nẽm 1863

4 Vđểng quèc Lộo

Còng nhđ nhiÒu nđắc ẻ khu

vùc ậềng Nam ị, con ngđêi ệở

sinh sèng tõ lẹu trến ệÊt Lộo, mộ

chự nhẹn ệẵu tiến lộ ngđêi Lộo

Thểng ChÝnh ngđêi Lộo Thểng ệở

sịng tỰo ra nhọng chum ệị khững

lă hiỷn nay cưn nỪm rời rịc trến cịnh ệăng Chum (Xiếng Khoờng)

Mởi ệạn thạ kử XIII mắi cã mét nhãm ngđêi Thịi di cđ ệạn ệÊt Lộo, gải lộngđêi Lộo Lỉm Lóc ệẵu, cịc bé téc ngđêi Lộo sèng trong cịc mđêng cữ, chựyạu bỪng trăng lóa nđểng, sẽn bớn vộ lộm mét sè nghÒ thự cềng Nẽm 1353,mét téc trđẻng ngđêi Lộo lộ Pha Ngõm ệở tẺp hĩp vộ thèng nhÊt cịc bé lỰc,lẺp nđắc riếng, gải tến lộ Lan Xang (nghỵa lộ Triỷu Voi)

Hừnh 15 - ThỰt Luững (Lộo)

Vđểng quèc Lan Xang bđắc vộo giai ệoỰn thỡnh vđĩng ẻ cịc thạ kử XV XVII.

-Cịc vua Lan Xang chia ệÊt nđắc thộnh cịc mđêng, ệẳt quan cai trỡ, xẹydùng quẹn ệéi do nhộ vua chử huy Vđểng quèc Lan Xang luền chó ý giọquan hỷ hoộ hiạu vắi cịc nđắc lịng giÒng nhđ Cam-pu-chia vộ ậỰi Viỷt,nhđng ệăng thêi còng cđểng quyạt chiạn ệÊu chèng quẹn xẹm lđĩc Miạn

ậiỷn vộo nỏa sau thạ kử XVI ệÓ bờo vỷ lởnh thữ vộ nÒn ệéc lẺp cựa mừnh Sang thạ kử XVIII, Lan Xang suy yạu dẵn vừ nhọng cuéc tranh chÊp ngềi

Hừnh 16 - Lđĩc ệă ậềng Nam ị thạ kử XIII - XV

vua trong hoộng téc Vđểng quèc Xiếm nhẹn cể héi nộy ệở xẹm chiạm vộ caitrỡ nđắc Lộo Từnh trỰng ệã kĐo dội ệạn khi thùc dẹn Phịp xẹm lđĩc vộ biạnLộo thộnh thuéc ệỡa (cuèi thạ kử XIX)

- Hởy lẺp niến biÓu cịc giai ệoỰn phịt triÓn chÝnh cựa lỡch sỏ Lộo ệạn giọa thạ kử XIX

CCẹẹuu hhááii

1.Sù phịt triÓn cựa Vđểng quèc Cam-pu-chia thêi ¡ng-co ệđĩc biÓu hiỷn nhđ thạ nộo ?

2.Em hởy nếu cịc chÝnh sịch ệèi néi vộ ệèi ngoỰi cựa cịc vua Lan Xang

Bội 7 nhọng nĐt chung vÒ xở héi phong kiạn

1 Sù hừnh thộnh vộ phịt triÓn xở héi phong kiạn

Nhđ ta ệở thÊy, xở héi phong kiạn lộ chạ ệé xở héi tiạp sau xở héi cữ ệỰi

Nã ệđĩc hừnh thộnh trến cể sẻ tan rở cựa xở héi cữ ệỰi Nhđng ta lỰi ệđĩc biạtrỪng : quị trừnh suy vong cựa xở héi cữ ệỰi phđểng ậềng vộ xở héi cữ ệỰiphđểng Tẹy khềng gièng nhau Vừ thạ, sù hừnh thộnh xở héi phong kiạn ẻ haikhu vùc nộy còng cã nhọng ệiÓm khịc biỷt

Cịc nđắc phđểng ậềng chuyÓn sang chạ ệé phong kiạn tđểng ệèi sắm, tõtrđắc Cềng nguyến (nhđ Trung Quèc) hoẳc ệẵu Cềng nguyến (nhđ cịc nđắc

ậềng Nam ị) Tuy nhiến, xở héi phong kiạn phđểng ậềng lỰi phịt triÓn rÊtchẺm chỰp ẻ Trung Quèc - tắi thêi ậđêng (khoờng thạ kử VII - VIII), cưn ẻmét sè nđắc ậềng Nam ị - tõ sau thạ kử X, cịc quèc gia phong kiạn mắi bớt

ệẵu bđắc vộo giai ệoỰn phịt triÓn Quị trừnh khựng hoờng vộ suy vong cựachạ ệé phong kiạn ẻ ệẹy còng kĐo dội tõ thạ kử XVI cho tắi giọa thạ kử XIX,khi cịc nđắc nộy bỡ rểi vộo từnh trỰng lỷ thuéc hoẳc lộ thuéc ệỡa cựa cịc nđắc

tđ bờn phđểng Tẹy

ẻ chẹu ằu, chạ ệé phong kiạn xuÊt hiỷn muén hển, khoờng thạ kử V, vộ

ệđĩc xịc lẺp, hoộn thiỷn vộo khoờng thạ kử X Tõ thạ kử XI ệạn thạ kử XIV lộthêi kừ phịt triÓn toộn thỡnh, thạ kử XV - XVI lộ giai ệoỰn suy vong cựa chạ ệéphong kiạn chẹu ằu Chự nghỵa tđ bờn ệở dẵn ệđĩc hừnh thộnh ngay tronglưng xở héi phong kiạn ệang suy tộn.

2 Cể sẻ kinh tạ - xở héi cựa xở héi phong kiạn

Bđắc vộo xở héi phong kiạn, cđ dẹn ẻ phđểng ậềng vộ cờ phđểng Tẹy ệÒusèng chự yạu nhê nềng nghiỷp, kạt hĩp vắi chẽn nuềi vộ mét sè nghÒ thự cềng.Sờn xuÊt nềng nghiỷp bỡ bã hứp, ệãng kÝn trong cịc cềng xở nềng thền (nhđ ẻphđểng ậềng), hay trong cịc lởnh ệỡa phong kiạn (nhđ ẻ chẹu ằu) vắi kỵ thuẺtcanh tịc lỰc hẺu Ruéng ệÊt chự yạu nỪm trong tay ệỡa chự hay lởnh chóa HảlỰi giao cho nhọng ngđêi nềng dẹn lỵnh canh hoẳc nềng nề cộy cÊy răi thu tề,thuạ Tõ ệã, ta cã thÓ thÊy râ hai giai cÊp cể bờn trong xở héi phong kiạn, ệã lộ :

ệỡa chự vộ nềng dẹn lỵnh canh ẻ phđểng ậềng, lởnh chóa phong kiạn vộ nềngnề ẻ phđểng Tẹy ậỡa chự, lởnh chóa bãc lét nềng dẹn vộ nềng nề chự yạubỪng ệỡa tề

Tuy nhiến, ẻ chẹu ằu, tõ sau thạ kử XI, thộnh thỡ trung ệỰi xuÊt hiỷn, nÒnkinh tạ cềng, thđểng nghiỷp ngộy cộng phịt triÓn ậã chÝnh lộ mét nhẹn tèmắi, dẵn dẵn dÉn tắi sù khựng hoờng cựa xở héi phong kiạn vộ hừnh thộnh chựnghỵa tđ bờn ẻ chẹu ằu

3 Nhộ nđắc phong kiạn

Trong xở héi phong kiạn, giai cÊp ệỡa chự, lởnh chóa phong kiạn lộ giai cÊpthèng trỡ Hả thiạt lẺp bé mịy nhộ nđắc do vua ệụng ệẵu ệÓ bãc lét vộ ệộn ịp cịcgiai cÊp khịc ThÓ chạ nhộ nđắc (do vua ệụng ệẵu) nhđ vẺy ệđĩc gải lộ chạ ệéquẹn chự Hẵu hạt cịc quèc gia phong kiạn ệÒu theo chạ ệé quẹn chự

ẻ phđểng ậềng, sù chuyến chạ cựa mét ềng vua ệở cã tõ thêi cữ ệỰi Sangxở héi phong kiạn, nhộ vua chuyến chạ cưn tẽng thếm quyÒn lùc, trẻ thộnhHoộng ệạ hay ậỰi vđểng Cưn ẻ chẹu ằu, quyÒn lùc cựa nhộ vua lóc ệẵu bỡhỰn chạ trong cịc lởnh ệỡa Nhđng tõ thạ kử XV, khi cịc quèc gia phong kiạn

ệđĩc thèng nhÊt, quyÒn hộnh ngộy cộng tẺp trung vộo tay vua Nhộ nđắc quẹnchự thèng nhÊt ệđĩc hừnh thộnh ẻ Anh, Phịp, Tẹy Ban Nha v.v

CCẹẹuu hhááii

1.Xở héi phong kiạn ẻ phđểng ậềng vộ phđểng Tẹy ệđĩc hừnh thộnh tõ bao giê ?

2.Cể sẻ kinh tạ cựa xở héi phong kiạn lộ gừ ?

3. Trong xở héi phong kiạn cã nhọng giai cÊp nộo ? Quan hỷ giọa cịc giai cÊp Êy

ra sao ?

4.Thạ nộo lộ chạ ệé quẹn chự ?

1 Ngề QuyÒn dùng nÒn ệéc lẺp

Sau chiạn thớng BỰch ậỪng (938), mđu ệă xẹm lđĩc cựa quẹn Nam Hịn bỡ

ệÌ bứp, nẽm 939 Ngề QuyÒn lến ngềi vua, chản Cữ Loa(1)lộm kinh ệề

Hển 10 thạ kử thèng trỡ cựa cịc triÒu ệỰi phong kiạn phđểng Bớc ệở chÊmdụt NÒn ệéc lẺp vộ chự quyÒn cựa ệÊt nđắc ệđĩc giọ vọng

Ngề QuyÒn quyạt ệỡnh bá chục tiạt ệé sụ cựa phong kiạn phđểng Bớc, thiạtlẺp mét triÒu ệừnh mắi ẻ trung đểng Vua ệụng ệẵu triÒu ệừnh, quyạt ệỡnh mảicềng viỷc chÝnh trỡ, ngoỰi giao, quẹn sù ; ệẳt ra cịc chục quan vẽn, vâ, quy ệỡnhcịc lÔ nghi trong triÒu vộ mộu sớc trang phôc cựa quan lỰi cịc cÊp

ẻ ệỡa phđểng, Ngề QuyÒn cỏ cịc tđắng cã cềng coi giọ cịc chẹu quan trảng

ậinh Cềng Trụ lộm Thụ sỏ Hoan Chẹu (Nghỷ An, Hộ Tỵnh), KiÒu Cềng Hởnlộm Thụ sỏ Phong Chẹu (Phó Thả)

Mét viến quan lộ Dđểng Tam Kha ệở tiạm quyÒn, tù xđng lộ Bừnh Vđểng NgềXđểng NgẺp bá trèn.

Cịc phe phịi nữi lến khớp nểi, ệÊt nđắc lẹm vộo từnh trỰng khềng ữn ệỡnh.Nẽm 950, Ngề Xđểng Vẽn ệđĩc sù ựng hé cựa cịc tđắng lỵnh ệở lẺt ệữ

ệđĩc Dđểng Tam Kha, giộnh lỰi ngềi vua Xđểng Vẽn mêi anh vÒ cỉng nhautrềng coi viỷc nđắc Song, do mẹu thuÉn néi bé, uy tÝn nhộ Ngề giờm sót

Hừnh 17 - Lđĩc ệă 12 sụ quẹn

Nẽm 965, Ngề Xđểng Vẽn chạt Cuéc tranh chÊp giọa cịc thạ lùc cịt cụ, thữhộo ệỡa phđểng vÉn tiạp diÔn Lóc ệã, ệÊt nđắc rểi vộo từnh trỰng chia cớt, hẫnloỰn bẻi 12 tđắng lỵnh chiạm cụ cịc vỉng ệỡa phđểng, ệịnh lÉn nhau Sỏ cò gải

lộ "LoỰn 12 sụ quẹn", ệã lộ :

1.Ngề NhẺt Khịnh chiạm giọ ậđêng Lẹm (Sển Tẹy - Hộ Néi ngộy nay)

2.KiÒu Cềng Hởn giọ Phong Chẹu (Phó Thả ngộy nay)

3.KiÒu ThuẺn giọ Hăi Hă (CÈm Khế - Phó Thả ngộy nay)

4.NguyÔn Khoan giọ Tam ậịi (Vỵnh Tđêng - Vỵnh Phóc ngộy nay)

5 NguyÔn Thự Tiỷp giọ Tiến Du (Bớc Ninh ngộy nay)

6 NguyÔn Siếu giọ Tẹy Phỉ Liỷt (Thanh Trừ - Hộ Néi ngộy nay)

7 Lý Khuế giọ Siếu LoỰi (ThuẺn Thộnh - Bớc Ninh ngộy nay)

8 Lọ ậđêng giọ Tạ Giang (Vẽn Giang - Hđng Yến ngộy nay)

9 PhỰm BỰch Hữ giọ ậỪng Chẹu (Kim ậéng - Hđng Yến ngộy nay)

10 ậẫ Cờnh ThỰc giọ ậẫ ậéng Giang (Quèc Oai - Hộ Néi ngộy nay)

11 Trẵn Lởm giọ Bè Hời KhÈu (thộnh phè Thịi Bừnh ngộy nay)

12 Ngề Xđểng XÝ giọ Bừnh KiÒu (Triỷu Sển - Thanh Hoị ngộy nay)

- Sau khi Ngề QuyÒn mÊt, từnh hừnh nđắc ta nhđ thạ nộo ?

3 ậinh Bé Lỵnh thèng nhÊt ệÊt nđắc

Trong hoộn cờnh nãi trến, tỰi ệÊt Hoa Lđ (Ninh Bừnh) xuÊt hiỷn nhẹn vẺt

ậinh Bé Lỵnh - ngđêi sau nộy lẺp ra nhộ ậinh

ậinh Bé Lỵnh lộ ngđêi ệéng Hoa Lđ (Gia ViÔn - Ninh Bừnh), con trai cựa

ậinh Cềng Trụ Hăi nhá, ềng sèng vắi mứ ẻ quế nhộ ấng thđêng cỉng lòtrĨ nhá trong vỉng chẽn trẹu, chểi trư tẺp trẺn, khiếng kiỷu, lÊy bềng laulộm cê Sau nộy, giọa lóc nhộ Ngề suy yạu, ậinh Bé Lỵnh ệở cỉng vắi nhọngngđêi thẹn thiạt tữ chục lùc lđĩng, rÌn vò khÝ, xẹy dùng cẽn cụ ẻ Hoa Lđ.Khi nhộ Ngề sôp ệữ, cờ nđắc rèi loỰn, ậinh Bé Lỵnh ệem quẹn ệi ệịnh dứpcịc sụ quẹn

Nhê sù ựng hé cựa nhẹn dẹn, ậinh Bé Lỵnh liến kạt vắi sụ quẹn Trẵn Lởm, chiếu dô ệđĩc sụ quẹn PhỰm BỰch Hữ, tiạn ệịnh cịc sụ quẹn khịc

Lộ ngđêi cã tội, lỰi ệđĩc nhẹn dẹn nhiÒu ệỡa phđểng gióp sục, ựng hé, ềng

ệịnh ệẹu thớng ệÊy, ệđĩc tền lộ VỰn Thớng vđểng Cịc sụ quẹn lẵn lđĩt bỡ

ệịnh bỰi hoẳc xin hộng Từnh trỰng cịt cụ chÊm dụt Cuèi nẽm 967, ệÊt nđắctrẻ lỰi bừnh yến, thèng nhÊt

- ệệinh Bé Lỵnh ệở lộm gừ ệÓ chÊm dụt từnh trỰng cịt cụ, ệđa ệÊt nđắc trẻ lỰi bừnh yến, thèng nhÊt ?

CCẹẹuu hhááii

1.Em hởy cho biạt nhọng biÓu hiỷn vÒ ý thục tù chự cựa Ngề QuyÒn trong viỷc xẹy dùng

ệÊt nđắc

2.TỰi sao lỰi xờy ra ỘLoỰn 12 sụ quẹnỢ ?

3.Em hởy trừnh bộy cềng lao cựa Ngề QuyÒn vộ ậinh Bé Lỵnh ệèi vắi nđắc ta trong buữi

ệẵu ệéc lẺp

Bội 9 Nđắc ậỰi Că Viỷt thêi ậinh - tiÒn Lế

II TTừừnnhh hhừừnnhh cchhÝÝnnhh ttrrỡỡ,, q quuẹẹnn ssùù

1 Nhộ ậinh xẹy dùng ệÊt nđắc

Nẽm 968, cềng cuéc thèng nhÊt ệÊt nđắc ệở hoộn thộnh, ậinh Bé Lỵnh lếnngềi Hoộng ệạ (ậinh Tiến Hoộng), ệẳt tến nđắc lộ ậỰi Că Viỷt (nđắc Viỷt lắn),

ệãng ệề tỰi Hoa Lđ

Hoa Lđ lộ mét vỉng ệÊt hứp, xung quanh cã nhiÒu ệăi nói Nhộ ậinhcho xẹy tđêng thộnh nèi cịc nói ệị vềi thộnh hai khu vùc : thộnh Néi vộthộnh NgoỰi Trong thộnh cã cung ệiỷn cựa nhộ vua vộ nhiÒu nhộ ẻ cựaquan lỰi, binh sỵ, cã chỉa NhÊt Trô, chỉa Bịo Thiến Bến ngoội lộ nểi nhẹndẹn sinh sèng

Mỉa xuẹn nẽm 970, vua ậinh ệẳt niến hiỷu lộ Thịi Bừnh, sai sụ sang giaohờo vắi nhộ Tèng

- Viỷc nhộ ệ ệinh ệẳt tến nđắc vộ khềng dỉng niến hiỷu cựa hoộng ệạ Trung Quèc nãi lến ệiÒu gừ ?

ậinh Bé Lỵnh phong vđểng cho cịc con, cỏ cịc tđắng lỵnh thẹn cẺn nhđ

ậinh ậiÒn, NguyÔn Bẳc, PhỰm HỰp, Lế Hoộn nớm giọ cịc chục vô chự chèt

ấng cho xẹy dùng cung ệiỷn, ệóc tiÒn ệÓ tiếu dỉng trong nđắc ; ệèi vắi nhọng

kĨ phỰm téi, thừ dỉng nhọng hừnh phỰt khớc nghiỷt nhđ nĐm vộo vỰc dẵu sềi,hay vụt vộo chuăng hữ

- Nhọng viỷc lộm cựa ệ ệinh Bé Lỵnh cã ý nghỵa nhđ thạ nộo ?

2 Tữ chục chÝnh quyÒn thêi TiÒn Lế

Cuèi nẽm 979, néi bé triÒu ậinh xờy ra mét sè biạn cè ậinh Tiến Hoộng vộcon trai lộ ậinh LiÔn bỡ ịm hỰi Vua mắi cưn nhá, Lế Hoộn ệđĩc cỏ lộm phôchÝnh Mét sè tđắng dÊy binh chèng lỰi, ệở bỡ Lế Hoộn ệịnh bỰi Nhẹn cể héi

ệã, nhộ Tèng (ẻ Trung Quèc) lẽm le xẹm phỰm bê câi ậỰi Că Viỷt Trđắc từnhthạ hiÓm nghÌo, cịc tđắng lỵnh vộ quẹn ệéi ệăng lưng suy tền Lế Hoộn lến lộmvua ệÓ chử huy khịng chiạn

- Vừ sao cịc tđắng lỵnh lỰi suy tền Lế Hoộn lến ngềi vua ?

Lế Hoộn ng đêi ịi Chẹu (Thanh Hoị)(1), sinh nẽm 941 trong mét gia

ệừnh nghÌo Bè mứ mÊt sắm, tuữi thể cựa ềng ệẵy gian nan, cùc nhảc ; răi

ệđĩc mét viến quan hả Lế nhẺn lộm con nuềi Lắn lến, Lế Hoộn phư tịNam Viỷt vđểng ậinh LiÔn, gióp ậinh Bé Lỵnh dứp "LoỰn 12 sụ quẹn"

Hừnh 18 - ậÒn thê vua ậinh (Ninh Bừnh)

(1) Cã sịch ghi quế ẻ Ninh Bừnh hoẳc Hộ Nam.

ấng lộ ngđêi cã tội, cã chÝ lắn, mđu lđĩc, khoĨ mỰnh, nến ệđĩc triÒu

ậinh phong lộm ThẺp ệỰo tđắng quẹn, ậiỷn tiÒn chử huy sụ Khi ậinh TiếnHoộng qua ệêi, triÒu ệừnh cỏ ềng lộm phô chÝnh, gióp vua trềng coi viỷcnđắc (vừ ậinh Toộn lến ngềi cưn nhá tuữi) Trđắc nguy cể xẹm lđĩc cựaquẹn Tèng ,Thịi hẺu hả Dđểng thÊy Lế Hoộn ệđĩc lưng ngđêi quy phôc,quan lỰi ệăng từnh, bÌn lÊy ịo long bộo khoịc lến ngđêi Lế Hoộn vộ suy tền

ềng lộm vua

Lế Hoộn (Lế ậỰi Hộnh) ệữi niến hiỷu lộ Thiến Phóc, lẺp nến nhộ Lế Sỏ cògải lộ TiÒn Lế(1)

TriÒu ệừnh trung đểng do vua ệụng ệẵu, nớm mải quyÒn hộnh vÒ quẹn sù

vộ dẹn sù Gióp Lế Hoộn bộn viỷc nđắc cã thịi sđ (quan ệẵu triÒu) vộ ệỰi sđ(nhộ sđ cã danh tiạng) Dđắi vua lộ cịc chục quan vẽn, quan vâ ; cịc con vua

ệđĩc phong vđểng vộ trÊn giọ cịc vỉng hiÓm yạu

VÒ ệển vỡ hộnh chÝnh, cờ nđắc ệđĩc chia lộm 10 lé Dđắi lé cã phự vộ chẹu.Hẵu hạt quan lỰi ệÒu lộ vâ tđắng Cịc quan lỰi ệỡa phđểng chđa ệđĩc sớp xạp

ệẵy ệự Nhộ Lế chó ý xẹy dùng mét ệéi quẹn mỰnh ệÓ bờo vỷ chÝnh quyÒntrung đểng Quẹn ệéi găm 10 ệỰo vộ hai bé phẺn : cÊm quẹn (quẹn cựa triÒu

ệừnh) bờo vỷ vua vộ kinh thộnh ; quẹn ệỡa phđểng ệãng tỰi cịc lé, luẹn phiếnnhau võa luyỷn tẺp võa lộm ruéng

-Em hởy vỳ sể ệă tữ chục bé mịy triÒu ệừnh trung đểng thêi TiÒn Lế.

3 Cuéc khịng chiạn chèng Tèng cựa Lế Hoộn

ậẵu nẽm 981, quẹn Tèng do Hẵu Nhẹn Bờo chử huy theo hai ệđêng thuũ, bétiạn ệịnh nđắc ta : quẹn bé theo ệđêng LỰng Sển, cưn quẹn thuũ theo ệđêngsềng BỰch ậỪng

Lế Hoộn trùc tiạp tữ chục vộ lởnh ệỰo cuéc khịng chiạn ấng cho quẹn ệãngcảc ẻ sềng BỰch ậỪng ệÓ ngẽn chẳn chiạn thuyÒn ệỡch NhiÒu trẺn chiạn ệÊu

ịc liỷt ệở diÔn ra trến sềng BỰch ậỪng, cuèi cỉng thuũ quẹn ệỡch bỡ ệịnh lui.Trến bé, quẹn ta còng chẳn ệịnh quẹn Tèng quyạt liỷt ; hển nọa, chóngkhềng thÓ kạt hĩp ệđĩc vắi quẹn thuũ nến bỡ tữn thÊt nẳng, buéc phời rótquẹn vÒ nđắc Thõa thớng, quẹn ta truy kÝch tiếu diỷt nhiÒu sinh lùc ệỡch.Quẹn Tèng ệỰi bỰi, tđắng Hẵu Nhẹn Bờo bỡ giạt chạt vộ nhiÒu tđắng khịc bỡbớt sèng

(1) TiÒn Lế : ệÓ phẹn biỷt vắi thêi HẺu Lế tõ nẽm 1428, sau khi Lế Lĩi ệịnh thớng quẹn Minh

Hừnh 19 - Toộn cờnh cè ệề Hoa Lđ (Ninh Bừnh)

Cuéc khịng chiạn chèng Tèng thớng lĩi ậẹy lộ cuéc khịng chiạn chèngngoỰi xẹm cựa chÝnh quyÒn ệéc lẺp cưn non trĨ Thớng lĩi nộy khềng nhọngbiÓu thỡ ý chÝ quyạt tẹm chèng ngoỰi xẹm cựa quẹn dẹn ta, mộ cưn chụng tá métbđắc phịt triÓn cựa ệÊt nđắc vộ khờ nẽng bờo vỷ ệéc lẺp dẹn téc cựa ậỰi Că Viỷt.Chiạn tranh chÊm dụt, Lế Hoộn vÉn sai sụ sang Trung Quèc trao trờ mét sè

tỉ binh vộ ệẳt lỰi quan hỷ bừnh thđêng

- ýýnghỵa cựa cuéc khịng chiạn chèng Tèng.

CCẹẹuu hhááii

1.Nhộ ậinh ệở lộm nhọng gừ ệÓ xẹy dùng ệÊt nđắc ?

2.Hởy mề tờ bé mịy chÝnh quyÒn trung đểng vộ ệỡa phđểng thêi TiÒn Lế

3.Hởy trừnh bộy diÔn biạn cựa cuéc khịng chiạn chèng Tèng do Lế Hoộn chử huy

IIii ssùù PPhhịịtt ttrriiÓÓnn kkiinnhh ttạạ vvộộ vvẽẽnn hho oịị

1 Bđắc ệẵu xẹy dùng nÒn kinh tạ tù chự

Thêi ậinh - TiÒn Lế, ruéng ệÊt trong nđắc nãi chung thuéc sẻ họu cựa lộngxở Nhẹn dẹn trong lộng, theo tẺp tôc, chia ruéng ệÒu cho nhau ệÓ cộy cÊy vộnép thuạ, ệi lÝnh vộ lộm lao dỡch cho nhộ vua

HỪng nẽm vộo mỉa xuẹn, vua Lế thđêng vÒ ệỡa phđểng tữ chục lÔ cộy tỡch

ệiÒn(1) vộ tù mừnh cộy mÊy ệđêng ệÓ khuyạn khÝch nhẹn dẹn sờn xuÊt Viỷckhai khÈn ệÊt hoang ệđĩc mẻ réng Nhộ Lế còng chó ý ệộo vĐt kếnh ngưi ẻnhiÒu nểi, võa thuẺn lĩi cho viỷc ệi lỰi, võa tiỷn tđắi tiếu cho ệăng ruéng Do

ệã, nềng nghiỷp ngộy cộng ữn ệỡnh vộ bđắc ệẵu phịt triÓn Mỉa lóa cịc nẽm

987, 989 ệÒu tèt NghÒ trăng dẹu, nuềi tỪm còng ệđĩc khuyạn khÝch

-Em hởy ệiÓm qua từnh hừnh nềng nghiỷp nđắc ta thêi ệ ệinh - TiÒn Lế.

Thạ kử X, nđắc ậỰi Că Viỷt ệở xẹy dùng mét sè xđẻng thự cềng nhộ nđắc,chuyến chạ tỰo cịc sờn phÈm phôc vô nhu cẵu cựa vua quan Trong nhọngxđẻng ệóc tiÒn, rÌn vò khÝ, may mò ịo vộ trong viỷc xẹy dùng cung ệiỷn, nhộcỏa, chỉa chiÒn ệở tẺp trung ệđĩc nhiÒu thĩ khĐo trong nđắc

Kinh ệề Hoa Lđ rÊt trịng lỷ, theo sỏ cò ghi :

Dùng ệiỷn Bịch Bờo thiến tuạ ẻ nói ậỰi Vẹn, cét dịt vộng, bỰc lộm nểicoi chẵu ; phÝa ệềng lộ ệiỷn Phong Lđu, phÝa tẹy lộ ệiỷn Tỏ Hoa, bến tờ lộ

ệiỷn Băng Lai, bến họu lộ ệiỷn Cùc LỰc Ngoội ra, cưn cã lẵu ậỰi Vẹn,

ệiỷn Trđêng Xuẹn, ệiỷn Long Léc lĩp bỪng ngãi bỰc Gẵn ệéng Thiến Tền

cã ệội KÝnh Thiến lộm nểi tạ cịo trêi ệÊt Xung quanh kinh thộnh cã tđêngthộnh hoẳc xẹy bỪng gỰch, hoẳc ệớp bỪng ệÊt ệị Trong thộnh, cưn cã mét

sè ngềi chỉa nhđ chỉa NhÊt Trô, cịc kho vò khÝ hoẳc kho ệă dỉng hỪngngộy, kho thãc thuạ v.v

Trong nhẹn dẹn, cịc nghÒ thự cềng cữ truyÒn tiạp tôc phịt triÓn nhđ nghÒdỷt lôa, kĐo tể, lộm giÊy, lộm ệă gèm

(1) Tỡch ệiÒn : ruéng cựa nhộ nđắc - nểi lộm nghi lÔ vộo ệẵu nẽm ệÓ khuyạn khÝch sờn xuÊt nềng nghiỷp.

Hừnh 20 - ậÒn thê vua Lế (Ninh Bừnh)

Thêi ậinh - TiÒn Lế ệÒu cho ệóc tiÒn ệăng ệÓ lđu thềng trong nđắc.ThuyÒn buền nđắc ngoội ệở ệạn ậỰi Că Viỷt buền bịn NhiÒu trung tẹm buềnbịn vộ chĩ lộng quế ệđĩc hừnh thộnh ẻ cịc ệỡa phđểng

Quan hỷ bang giao Viỷt - Tèng ệđĩc thiạt lẺp Nhẹn dẹn miÒn biến giắi hainđắc tiạp tôc qua lỰi trao ệữi hộng hoị vắi nhau

- Hởy trừnh bộy từnh hừnh thự cềng nghiỷp vộ thđểng nghiỷp thêi

ệ

ệinh - TiÒn Lế.

2 ậêi sèng xở héi vộ vẽn hoị

Trong xở héi, vua vộ cịc quan vẽn, vâ (cỉng mét sè nhộ sđ) tỰo thộnh bémịy thèng trỡ Nhọng ngđêi bỡ trỡ găm nềng dẹn, thĩ thự cềng, ngđêi lộm nghÒbuền bịn nhá vộ mét sè Ýt ệỡa chự ậa sè nềng dẹn lộ nhọng ngđêi dẹn tù do,cộy ruéng cềng lộng xở, cã quyÒn lĩi gớn bã vắi lộng, vắi nđắc Nề từ, sè lđĩngkhềng nhiÒu, lộ tẵng lắp dđắi cỉng cựa xở héi Cuéc sèng cựa nhẹn dẹn cưn

ệển giờn, bừnh dỡ

Giịo dôc chđa phịt triÓn Nho hảc ệở xẹm nhẺp vộo nđắc ta, nhđng chđatỰo ệđĩc ờnh hđẻng ệịng kÓ ậở cã mét sè nhộ sđ mẻ cịc lắp hảc ẻ trong chỉa

ậỰo PhẺt ệđĩc truyÒn bị réng rởi Cịc nhộ sđ thđêng lộ ngđêi cã hảc, giáichọ Hịn, ệđĩc nhộ nđắc vộ nhẹn dẹn quý trảng Nhọng ệỰi sđ nhđ Ngề ChẹnLđu, ậẫ ThuẺn, VỰn HỰnh ệđĩc trảng dông nhđ nhọng cè vÊn cung ệừnh, nhọngnhộ ngoỰi giao ệớc lùc cựa nhộ vua, nhÊt lộ trong cịc dỡp ệãn tiạp cịc sụ thẵn nhộ Tèng.

-TỰi sao ẻ thêi ệ ệinh - TiÒn Lế, cịc nhộ sđ lỰi ệđĩc trảng dông?

Chỉa chiÒn ệđĩc xẹy dùng ẻ nhiÒu nểi TỰi kinh ệề Hoa Lđ cã cịc chỉa

Bộ Ngề, chỉa Thịp, chỉa NhÊt Trô

NhiÒu loỰi hừnh vẽn hoị dẹn gian ệở tăn tỰi trong thêi ậinh - TiÒn Lế nhđ ca hịt, nhờy móa, ệua thuyÒn, ệịnh ệu, ệÊu vâ, ệịnh vẺt

CCẹẹuu hhááii

1.Nguyến nhẹn nộo lộm cho nÒn kinh tạ thêi ậinh - TiÒn Lế cã bđắc phịt triÓn ?

2.ậêi sèng xở héi vộ vẽn hoị nđắc ậỰi Că Viỷt cã gừ thay ệữi ?

Chđểng II

Nđắc ậỰi Viỷt thêi Lý ( thạ kử XI - XII )

Bội 10 Nhộ Lý ệÈy mỰnh cềng cuéc xẹy dùng ệÊt nđắc

1 Sù thộnh lẺp nhộ Lý

Nẽm 1005, Lế Hoộn mÊt, Lế Long ậỵnh lến ngềi vua Cuèi nẽm 1009,

Lế Long ậỵnh qua ệêi TriÒu thẵn chịn ghĐt nhộ TiÒn Lế, vừ vẺy cịc tẽng sđ vộ

ệỰi thẵn, ệụng ệẵu lộ sđ VỰn HỰnh, ậộo Cam Méc, tền Lý Cềng UÈn lến ngềivua Nhộ Lý thộnh lẺp

Lý Cềng UÈn ngđêi chẹu Cữ Phịp (Tõ Sển - Bớc Ninh) Thuẻ nhá lộmcon nuềi nhộ sđ Lý Khịnh Vẽn, theo hảc ẻ chỉa Lôc Tữ cựa sđ VỰn HỰnh.Sau ệã lộm quan cho nhộ Lế, giọ ệạn chục ậiỷn tiÒn chử huy sụ, chử huy cÊmquẹn ẻ kinh ệề Hoa Lđ ấng lộ ngđêi cã hảc, cã ệục vộ cã uy tÝn nến ệđĩctriÒu thẵn nhộ Lế quý trảng

Nẽm 1010, Lý Cềng UÈn ệẳt niến hiỷu lộ ThuẺn Thiến vộ quyạt ệỡnh dêi ệề vÒ ậỰi La (nay lộ Hộ Néi), ệữi tến thộnh lộ Thẽng Long (cã nghỵa lộ răngbay lến)

" Thộnh ậỰi La, ệề cò cựa Cao Vđểng (tục Cao BiÒn), ẻ giọa khu vùctrêi ệÊt, ệđĩc thạ răng cuén hữ ngăi, chÝnh giọa Nam Bớc ậềng Tẹy, tiỷnnghi nói sềng sau trđắc Vỉng nộy mẳt ệÊt réng mộ bỪng phỬng, thạ ệÊt cao

mộ sịng sựa, dẹn cđ khềng khữ thÊp tròng tèi tẽm, muền vẺt hạt sục tđểitèt phăn thỡnh Xem khớp ệÊt Viỷt ệã lộ nểi thớng ệỡa, thùc lộ chẫ tô héiquan yạu cựa bèn phđểng ậóng lộ nểi thđĩng ệề kinh sđ mởi muền ệêi"

(Chiạu dêi ệề - ậỰi Viỷt sỏ kÝ toộn thđ)

- TỰi sao nhộ Lý lỰi dêi ệề vÒ Thẽng Long ?

Thêi Lý, kinh thộnh Thẽng Long ệở dẵn trẻ thộnh ệề thỡ phăn thỡnh

Kinh thộnh Thẽng Long ệđĩc bao bảc bẻi mét vưng thộnh ngoội cỉng gải

lộ La thộnh hay thộnh ậỰi La Cã thÓ nãi vộo thạ kử XI, Thẽng Long võa lộ kinh

ệề cựa nđắc ệỰi Viỷt cđêng thỡnh, võa lộ mét thộnh thỡ cã quy mề lắn trongkhu vùc vộ trến thạ giắi lóc bÊy giê

Vưng thộnh ệđĩc ệớp tõ nẽm 1010 Lóc ệẵu, thộnh ệđĩc ệớp bỪng

ệÊt, phÝa ngoội ệộo hộo, mẻ bèn cỏa vÒ bèn phÝa : ệềng, tẹy, nam, bớc Tõthêi Lý Thịi Tữ, vưng thộnh nộy ệở ệđĩc gải lộ Long thộnh hay Hoộngthộnh Khu vùc Hoộng thộnh cã vỡ trÝ rÊt quan trảng vắi toộn bé Kinh ệề

vộ cờ nđắc ; cã nhiÒu cung ệiỷn lộm nểi ẻ, nểi lộm viỷc cựa vua quan, quýtéc triÒu ệừnh

Cịc cung ệiỷn thêi Lý ệÒu ệđĩc lộm bỪng gẫ, lĩp ngãi èng, cã ệẵu bÝtngãi hừnh răng, hừnh phđĩng, hừnh hoa sen, tỰo thộnh mét diÒm mịi mỵ lỷtrđắc lẵu răng, gịc phđĩng Ngoội mét sè cung ệiỷn, cưn cã lẵu gịc hai - batẵng, tõ xa ệở thÊy cung ệiỷn vua ngù cao ệạn bèn tẵng

Bến trong Hoộng thộnh cã mét khu vùc ệđĩc bờo vỷ ệẳc biỷt, gải lộCÊm thộnh ệẹy lộ nểi dộnh cho vua, hoộng hẺu vộ cịc cung tẵn, mỵ nọ ẻ.Xung quanh cã vđên hoa, cẹy trịi vộ mét sè ao hă, cã cẵu bớc qua lộm nểidỰo chểi ngoỰn cờnh

PhÝa ngoội Hoộng thộnh cã khu dẹn cđ vắi hỷ thèng chĩ - bạn, phđêngphè cềng thđểng nghiỷp vộ nhọng xãm trỰi nềng nghiỷp Nhộ Lý cưn choxẹy dùng nhiÒu cềng trừnh khịc, cã cờ cung cho Hoộng thịi tỏ ẻ ngoộiHoộng thộnh

Nẽm 1054, nhộ Lý ệữi tến nđắc lộ ậỰi Viỷt Vua lộ ngđêi ệụng ệẵu nhộnđắc, nớm giọ mải quyÒn hộnh Vua ẻ ngềi theo chạ ệé cha truyÒn con nèi Vắicịc chục vô quan trảng nhộ vua ệÒu cỏ nhọng ngđêi thẹn cẺn nớm giọ Giópvua lo viỷc nđắc cã cịc ệỰi thẵn, cịc quan vẽn, vâ "Dẹn ai cã gừ oan ục thừ ệịnhchuềng (ệẳt ẻ trđắc ệiỷn Long Trừ) xin vua xĐt xỏ"

- TỰi sao nhộ Lý lỰi giao cịc chục vô quan trảng cho nhọng ngđêi thẹn cẺn nớm giọ ?

ẻ cịc ệỡa phđểng, nhộ Lý chia cờ nđắc thộnh 24 lé, phự (ẻ miÒn nói gải lộchẹu), ệẳt cịc chục tri phự, tri chẹu ; giao cho con chịu nhộ vua hoẳc cịc ệỰithẵn cai quờn Dđắi lé, phự lộ huyỷn, hđểng vộ xở

- Em hởy vỳ sể ệă bé mịy chÝnh quyÒn ẻ trung đểng vộ ệỡa phđểng thêi Lý.

2 LuẺt phịp vộ quẹn ệéi

Nẽm 1042, nhộ Lý ban hộnh bé Hừnh thđ, bé luẺt thộnh vẽn ệẵu tiến cựanđắc ta (nhđng hiỷn nay khềng cưn nọa)

"Trđắc kia, viỷc kiỷn tông trong nđắc phiÒn nhiÔu, quan lỰi giọ luẺtphịp cẹu nỷ luẺt vẽn, cèt lộm cho khớc nghiỷt, thẺm chÝ nhiÒu ngđêi bỡ oanuững quị ệịng Vua lÊy lộm thđểng xãt, sai trung thđ san ệỡnh luẺt lỷnh,chẹm chđắc cho thÝch dông vắi thêi thạ, chia ra mền loỰi, biến thộnh ệiÒukhoờn, lộm thộnh sịch Hừnh thđ cựa mét triÒu ệỰi, ệÓ cho ngđêi xem dÔhiÓu Sịch lộm xong, xuèng chiạu ban hộnh, dẹn lÊy lộm tiỷn"

(ậỰi Viỷt sỏ kÝ toộn thđ)

- Tõ nhẺn xĐt trến, em hởy nếu sù cẵn thiạt vộ tịc dông cựa bé Hừnh thđ thêi Lý.

Theo sỏ cò, luẺt phịp thêi Lý quy ệỡnh chẳt chỳ viỷc bờo vỷ nhộ vua vộcung ệiỷn, xem trảng viỷc bờo vỷ cựa cềng vộ tội sờn cựa nhẹn dẹn, nghiếmcÊm viỷc mữ trẹu bư, bờo vỷ sờn xuÊt nềng nghiỷp Nhọng ngđêi phỰm téi bỡ

xỏ phỰt rÊt nghiếm khớc

Quẹn ệéi thêi Lý găm hai bé phẺn : cÊm quẹn vộ quẹn ệỡa phđểng

Nhộ Lý thi hộnh chÝnh sịch "ngô binh đ nềng" (gỏi binh ẻ nhộ nềng), choquẹn sỵ luẹn phiến vÒ cộy ruéng vộ thanh niến ệẽng kÝ tến vộo sữ nhđng vÉn ẻnhộ sờn xuÊt, khi cẵn triÒu ệừnh sỳ ệiÒu ệéng

- Canh phưng ẻ cịc lé, phự

- HỪng nẽm, chia thộnh phiếnthay nhau ệi luyỷn tẺp vộ vÒ quếsờn xuÊt Khi cã chiạn tranh, sỳtham gia chiạn ệÊu

Quẹn ệéi nhộ Lý cã quẹn bé vộ quẹn thuũ, kử luẺt nghiếm minh, ệđĩc huÊnluyỷn chu ệịo ; vò khÝ trang bỡ cho quẹn ệéi găm giịo mịc, ệao kiạm, cung ná,mịy bớn ệị

- Quẹn ệéi thêi Lý ệđĩc tữ chục nhđ thạ nộo ? Em cã nhẺn xĐt gừ

vÒ tữ chục quẹn ệéi cựa nhộ Lý ?

Nhộ Lý cưn gờ cịc cềng chóa vộ ban chục tđắc cho cịc tỉ trđẻng dẹn técmiÒn nói Nạu ngđêi nộo cã ý ệỡnh tịch khái ậỰi Viỷt, nhộ Lý kiến quyạt trÊn ịp

ậèi vắi nhộ Tèng, Lý Cềng UÈn giọ quan hỷ bừnh thđêng, tỰo ệiÒu kiỷn chonhẹn dẹn ẻ hai bến biến giắi cã thÓ qua lỰi buền bịn ậÓ ữn ệỡnh biến giắi phÝanam, nhộ Lý ệở dứp tan cuéc tÊn cềng cựa Cham-pa do nhộ Tèng xói giôc Sau

ệã, quan hỷ ậỰi Viỷt - Cham-pa trẻ lỰi bừnh thđêng

- Em nghỵ gừ vÒ chự trđểng cựa nhộ Lý ệèi vắi cịc tỉ trđẻng dẹn téc miÒn nói vộ cịc nđắc lịng giÒng ?

CCẹẹuu hhááii

1.Nhộ Lý ệđĩc thộnh lẺp nhđ thạ nộo ?

2.Nhộ Lý ệở tữ chục chÝnh quyÒn trung đểng vộ ệỡa phđểng ra sao ?

3.Nhộ Lý ệở lộm gừ ệÓ cựng cè quèc gia thèng nhÊt ?

Bội 11 Cuéc khịng chiạn chèng quẹn xẹm lđĩc Tèng