PHƯƠNG PHÁP LỊCH SỬ VÀ PHƯƠNG PHÁP LOGIC TRONG NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ

MỤC LỤC DẪN NHẬP 1 CHƯƠNG I: MỘT VÀI KHÁI NIỆM TRONG PHƯƠNG PHÁP LỊCH SỬ VÀ PHƯƠNG PHÁP LOGIC 4 1.1. Hai phạm trù “lịch sử” và “logic” theo quan điểm marxist 4 1.2. Hai phương pháp biện chứng: phương pháp lịch sử và phương pháp logic 6 1.2.1. Phương pháp lịch sử 7 1.2.2. Phương pháp logic 11 1.2.3. Phương pháp lịch sử và phương pháp logic trong nghiên cứu lịch sử 17 CHƯƠNG II: MỘT SỐ VẤN ĐỀ CỦA PHƯƠNG PHÁP LỊCH SỬ VÀ PHƯƠNG PHÁP LOGIC TRONG NGHIÊN CỨU SỬ HỌC 20 2.1. Mối liên hệ giữa phương pháp lịch sử và phương pháp logic trong nghiên cứu lịch sử 20 2.1.1. Mối quan hệ thống nhất của phương pháp logic và phương pháp lịch sử trong nghiên cứu lịch sử 22 2.1.2. Sự độc lập tương đối của phương pháp logic và phương pháp lịch sử trong công tác trình bày và biên soạn 28 2.2. Thực tiễn vận dụng phương pháp lịch sử và phương pháp logic trong nghiên cứu lịch sử 31 2.2.1. Những sai lầm của việc dùng không đúng phương pháp lịch sử và phương pháp logic trong công tác sử học 31 2.2.2. Vận dụng đúng phương pháp lịch sử và phương pháp logic để giải quyết các vấn đề cơ bản, cần thiết cho công tác sử học 42 KẾT LUẬN 49 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 53 DẪN NHẬP Nhìn lại khoảng lịch sử hào hùng của dân tộc, thấm thoát đã trải qua hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước. Trên chặng đường hàng trăm thế kỷ ấy, chúng ta cũng từng nếm trải vô số những nỗi đắng cay, trắc trở. Để đến hôm nay, lịch sử không chỉ đơn thuần là những thứ đã qua mà nó còn là một người thầy dạy cho chúng ta cách hiểu về hiện tại và dự báo cả tương lai. Các nhà sử học chính là cầu nối kết nối chúng ta với quá khứ bằng các công trình nghiên cứu lịch sử. Nghiên cứu lịch sử theo cách hiểu nôm na là hoạt động nhận thức từ đơn giản đến phức tạp, tổng hợp từ các đã biết đến cái chưa biết, từ cái hoàn thiện đến cái hoàn thiện hơn. Việc nghiên cứu lịch sử chứng minh cho việc bộ môn Lịch sử ngày nay đã chính thức trở thành một ngành khoa học độc lập. Vậy khoa học là gì? Khoa học lịch sử mang những đặc điểm và cần dùng những phương pháp nghiên cứu nào để nghiên cứu các vấn đề liên quan? Khoa học là một hệ thống kiến thức về những định luật, cấu trúc và cách vận hành của thế giới tự nhiên được đúc kết thông qua việc quan sát, mô tả, đo đạc, thực nghiệm, phát triển lý thuyết bằng các phương pháp khoa học. Khoa học lịch sử là những vấn đề phương pháp luận mà những người làm công tác sử học phải nắm vững nó để phục vụ vào việc nghiên cứu của mình. Khoa học lịch sử mới hình thành và từ đầu thời cận đại thì nó trở thành một khoa học thật sự và chân chính theo quan điểm của Marx sử học Marxist. Phương pháp luận theo cách hiểu đơn giản là một hệ thống các nguyên tắc điều khiển hoạt động cải tạo hiện thực hay hoạt động nhận thức lí luận của con người. Trong giai đoạn hiện nay, các nhà sử học chủ yếu dựa vào một số phương pháp như phương pháp tự sự lịch sử và các thành phần tự sự lịch sử; phương pháp lịch sử và phương pháp logic; phân kì lịch sử,… để phục vụ cho việc nghiên cứu của mình. Phương pháp luận theo cách hiểu đầy đủ nhất đó là phương pháp luận tổng quát của các ngành khoa học thường được gọi là logic học, triết học hay lý luận về khoa học đều không có một đối tượng với những ranh giới được quy định chặt chẽ. Như ta thấy, trong tình hình đó, đi tìm một định nghĩa cho đối tượng của phương pháp luận khoa học nhằm làm cho các bên hữu quan đều đồng ý thì thật là đều không thích hợp. Việc làm hữu ích hơn có lẽ là chỉ ra phạm vi các vấn đề mà phương pháp luận tổng quát của các ngành khoa học đang nghiên cứu và đồng thời theo dự luận khoa học, đó là những vấn đề cần nghiên cứu. Bằng cách đó chúng ta có thể tiến đến chỗ đưa ra một tập hợp nhất định về những vấn đề thích hợp cho các công trình nghiên cứu về phương pháp luận mà không ai chối cãi được. Phải trên cơ sở phân tích như thế mới có thể đề xuất một cách hiểu về phương pháp luận có thể sử dụng trong công tác khảo sát đối với vấn đề phương pháp luận sử học. Phương pháp luận theo cách hiểu đơn giản là một hệ thống các nguyên tắc điều khiển hoạt động cải tạo hiện thực hay hoạt động nhận thức lí luận của con người. Trong giai đoạn hiện nay, các nhà sử học chủ yếu dựa vào một số phương pháp như phương pháp tự sự lịch sử và các thành phần tự sự lịch sử; phương pháp lịch sử và phương pháp logic; phân kì lịch sử,… để phục vụ cho việc nghiên cứu của mình. Lý luận sử học đóng vai trò thúc đẩy mối quan tâm của chúng ta đối với sử học. Lý luận sử học ờ đây được định nghĩa là các lý thuyết soi sáng cho việc nhận thức lịch sử và khôi phục lại quá khứ của các xã hội con người trong các thời gian khác nhau. Nói cách khác, lý luận sử học là lý thuyết cần thiết cho việc biên soạn lịch sử. Để xác định được đúng đắn việc biên soạn lịch sử thì trước hết phải nhận thức đúng đắn lịch sử của thời kỳ đã tồn tại của xã hội, của cộng đồng mà chúng ta cần biên soạn lịch sử. Như vậy, về mặt lý thuyết có hàng loạt vấn đề được đặt ra. Một trong những vấn đề quan trọng là phạm trù thời gian. Nếu không có thời gian thì không có lịch sử. Thời gian trong lịch sử mà chúng ta biên soạn là thời gian có định hướng. Thời gian trong lịch sử khác với thời gian cúa huyền thoại hay của các khoa học khác. Từ cách nhận thức như vậy ta sẽ thấy các quy tắc biên soạn lịch sứ về thời gian, các quy tắc cùa miêu tả tự sự lịch sử. Từ đó, ta thấy cặp phạm trù mà các nhà sừ học thế giới đặc biệt quan tâm là quá khứ hiện tại (passé présent) hay cồ đại hiện đại (antique modeme). Một vấn đề liên quan đến phạm trù thời gian mà nhà sử học cần chú ý là vấn đề liên tục và dứt đoạn, về mặt xã hội vấn đề này lại liên quan đến vấn đề tiến hoá hay cách mạng . Do đó, việc nghiên cứu một đề tài lịch sử một cách khách quan và công tâm nhất là điều hết sức khó khăn, vì chúng đòi hỏi bản thân người nghiên cứu thứ nhất là phải có cái nhìn tổng quan về sự kiện, hiện tượng đã xảy ra; thứ hai là phải biết vận dụng đúng các phương pháp bổ trợ nhằm xâu chuỗi các sự kiện đó lại sao cho phù hợp với nhau. Vì thế, việc vận dụng các phương pháp ấy vào bài nghiên cứu chưa bao giờ dễ dàng, nó đòi hỏi cao về sự sáng tạo, linh hoạt trong việc sử dụng các phương pháp nghiên cứu và khi chưa nắm vững được những nguyên tắc và mối quan hệ qua lại giữa chúng thì rất dễ mắc sai lầm và đưa ra những kết luận thiếu chính xác trong quá trình nghiên cứu. Đặc biệt là phương pháp lịch sử và phương pháp logic. Tính tới thời điểm hiện tại, việc nghiên cứu về hai phương pháp này vẫn chưa có nhiều công trình được thực hiện. Hiện tại, các nhà nghiên cứu rất dễ mắc phải một số sai lầm trong cách nhìn nhận, đánh giá và vận dụng hai phương pháp này vào nghiên cứu. Vì vậy, việc nghiên cứu và xem xét lại cả hai phương pháp lịch sử và phương pháp logic là rất cần thiết. Chính vì lẽ đó, trong bài nghiên cứu này, chúng tôi tập trung làm rõ những nguyên tắc và mối quan hệ về phương pháp lịch sử và phương pháp logic từ đó chỉ ra những sai lầm có thể mắc phải khi vận dụng phương pháp lịch sử và phương pháp logic vào nghiên cứu sử học nhằm tạo điều kiện cho mọi người có cái nhìn khác hơn về bản chất, vai trò và cả mối quan hệ qua lại của hai phương pháp này trong quá trình công tác sử học để cho ra đời thêm nhiều công trình lịch sử khách quan và toàn diện hơn.

MỘT VÀI KHÁI NIỆM TRONG PHƯƠNG PHÁP LỊCH SỬ VÀ PHƯƠNG PHÁP LOGIC

Hai phạm trù “lịch sử” và “logic” theo quan điểm marxist

Phương pháp lịch sử và phương pháp logic gắn bó chặt chẽ với các khái niệm “logic” và “lịch sử”, do đó, việc làm rõ những phạm trù này là cần thiết trước khi khám phá nội dung và mối quan hệ giữa hai phương pháp này.

Từ "logic" có nguồn gốc từ Hy Lạp "logos" và hiện nay có hai nghĩa chính: thứ nhất, logic là trật tự và quy luật giữa các thành phần trong thế giới khách quan, gọi là logic khách quan; thứ hai, logic là các hình thức và quy luật tư duy, được gọi là logic chủ quan Quan điểm marxist cho rằng các hình thức logic như khái niệm, phán đoán và suy lý phản ánh và tái tạo mối liên hệ khách quan của sự vật, bao gồm cả sự biến đổi và phát triển của chúng Các quy luật và hình thức tư duy giúp chúng ta nhận thức thế giới khách quan, trong khi logic khách quan là nền tảng cho mọi hình thức logic chủ quan.

Sử gia Văn Tạo trong tác phẩm "Phương pháp lịch sử" và "Phương pháp logic" đã trích dẫn quan điểm của Lenin về logic, nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu biết về logic trong nghiên cứu lịch sử Ông cho rằng, Lenin xem logic không chỉ là một công cụ tư duy mà còn là nền tảng để phân tích và giải thích các hiện tượng lịch sử một cách chính xác.

Logic là một học thuyết về nhận thức, lý luận về cách mà con người phản ánh thế giới tự nhiên Nhận thức không chỉ đơn thuần là một sự phản ánh trực tiếp, mà là một quá trình phức tạp Hình thức phản ánh của thế giới tự nhiên trong nhận thức con người bao gồm các khái niệm, quy luật và phạm trù khác nhau.

Quan điểm Marxist xem lịch sử là hiện thực khách quan, phát triển theo một logic độc lập với ý thức con người Hiện thực này liên tục biến đổi và phát triển, phản ánh sự thay đổi không ngừng của xã hội loài người.

2 Phan Ngọc Liên (chủ biên) (2011), Phương pháp luận sử học, NXB Đại học Sư phạm, TP.HCM, tr.139.

Theo Văn Tạo (1995), sự phát triển của con người từ mông muội đến văn minh tuân theo một logic khách quan mà không ai có thể thay đổi Tương tự, sinh vật cũng tiến hóa từ đơn bào đến đa bào, từ cấu trúc đơn giản đến phức tạp mà không phụ thuộc vào ý chí cá nhân Mặc dù ngày nay sinh học có khả năng can thiệp vào quy trình này, nhưng điều đó chỉ có thể thực hiện được nhờ vào việc nhận thức và tôn trọng logic phát triển nội tại của sinh vật.

Tư duy có một lịch sử riêng, và trong quá trình thực tiễn, con người ngày càng hiểu biết sâu sắc hơn về thế giới khách quan Điều này đạt được thông qua việc nắm bắt logic phát triển của sự vật, từ đó xây dựng hệ thống khái niệm, phạm trù và quy luật Những khái niệm, phạm trù và quy luật này không chỉ là bậc thang của nhận thức mà còn phản ánh gần đúng logic khách quan của hiện thực vào ý thức con người.

Lịch sử và logic có mối quan hệ chặt chẽ, trong đó lịch sử là hiện thực khách quan phát triển với nhiều hiện tượng đa dạng, còn logic là bản chất của hiện thực được nghiên cứu lý luận Mối quan hệ này cho thấy lịch sử quyết định logic, trong khi logic lại phản ánh lịch sử.

Trong nhận thức, lịch sử và logic cần có sự thống nhất để hiểu đúng về thế giới Nếu không nắm vững tính thống nhất này, chúng ta sẽ không thể nhận thức đúng đắn về thế giới quan, dẫn đến việc không phát hiện ra bản chất và quy luật của thế giới, từ đó không thể có những hành động đúng đắn nhằm cải tạo thế giới.

Tách rời lịch sử khỏi logic là một phương pháp duy tâm siêu hình Phân tích cần tuân theo logic của thực tế và đời sống, không nên đi ngược lại Logic phải phù hợp với quá trình phát triển khách quan của lịch sử.

Triết học Marxist nhấn mạnh sự thống nhất giữa lịch sử và logic, nhưng không đồng nhất chúng mà coi đó là hai phạm trù riêng biệt, khác nhau nhưng có mối liên hệ chặt chẽ.

4 Văn Tạo (1995), Phương pháp lịch sử và Phương pháp logic, sđd, tr 26.

5 Phan Ngọc Liên (chủ biên) (2011), Phương pháp luận sử học, sđd, tr 139.

Lịch sử phản ánh sự phát triển đa dạng của hiện thực, trong khi logic chỉ là sự phản ánh không đầy đủ và có tính chủ động, được điều chỉnh theo quy luật của quá trình lịch sử Sự liên hệ này thể hiện mối quan hệ giữa hiện thực và nhận thức, giữa tồn tại và tư duy, cũng như giữa khách quan và chủ quan.

Hai phương pháp biện chứng: phương pháp lịch sử và phương pháp logic

Trong tổng kết các quá trình cách mạng, việc có lập trường và quan điểm vững chắc là cần thiết, nhưng nếu thiếu phương pháp khoa học đúng đắn, sẽ dẫn đến nhận thức sai lầm về thực tiễn và quy luật cách mạng Phương pháp lịch sử và phương pháp logic là hai yếu tố quan trọng trong phương pháp khoa học, giúp phân biệt giữa hiện tượng và bản chất, ngẫu nhiên và tất yếu Nếu không nắm vững các hiện tượng lịch sử, việc khái quát để tìm ra quy luật sẽ không chính xác, dẫn đến sai lầm trong ứng dụng vào các cuộc vận động cách mạng tiếp theo, gây ra hậu quả nghiêm trọng Do đó, trong tổng kết lý luận cách mạng, cần có phương pháp khoa học đúng đắn bên cạnh lập trường vững vàng Việc vận dụng hiệu quả hai phương pháp này không chỉ hỗ trợ cho nhiệm vụ cách mạng mà còn là yếu tố thiết yếu trong công tác sử học.

Quá trình tư duy diễn ra từ cảm tính đến lý tính, chuyển từ hình ảnh trực quan sinh động sang tư duy trừu tượng, nhằm đạt được nhận thức sâu sắc hơn về những điều cụ thể.

7 Phan Ngọc Liên (2011), Phương pháp luận sử học, sđd, tr 139.

8 Văn Tạo (1995), Phương pháp lịch sử và Phương pháp logic, sđd, tr 25-26. cả đều cần phải vận dụng tốt hai phương pháp này 9

Phương pháp cụ thể trong công tác sưu tầm tư liệu và nghiên cứu lịch sử yêu cầu phải dựa vào logic giả thiết để tìm kiếm tài liệu Sau đó, cần áp dụng hai phương pháp kết hợp nhằm phân tích và hiểu rõ các tư liệu, sự kiện lịch sử Từ việc phân tích nhiều tư liệu và sự kiện, ta có thể khái quát ra "logic" phát triển nội tại của đối tượng nghiên cứu.

Kho tàng phương pháp luận chuyên môn trong khoa học lịch sử đóng vai trò quan trọng trong việc nhận thức chân lý lịch sử Nó bao gồm hệ phương pháp và phương pháp luận đặc biệt, kết hợp giữa lịch sử và logic học trong nghiên cứu Theo tác giả, phương pháp trong các bộ môn lịch sử được phân loại chặt chẽ dựa trên đặc điểm của đối tượng nghiên cứu, tạo thành tổng thể các thủ pháp, biện pháp và kỹ thuật tổ chức nghiên cứu lịch sử Phương pháp luận nghiên cứu lịch sử là môn khoa học về các phương pháp nghiên cứu, lý luận và thực tiễn áp dụng chúng, nhằm tạo ra bức tranh khoa học hoàn chỉnh về quá trình lịch sử Logic học nghiên cứu lịch sử là môn khoa học nghiên cứu kỹ thuật logic nhằm thu thập, xử lý và hệ thống hóa kiến thức lịch sử, nghiên cứu đặc điểm sử dụng các phạm trù nhận thức khoa học trong quá trình lịch sử, cũng như quy định logic trong việc chuyển đổi từ sự kiện đến lý luận lịch sử.

Phương pháp lịch sử, dựa trên nguyên tắc khoa học Marxist-Leninist, nhấn mạnh tính lịch sử Nguyên tắc này được hình thành từ các nguyên lý và phạm trù phổ biến của phép biện chứng, phản ánh tư tưởng triết học về sự phát triển.

Viện Thông tin Khoa học xã hội (1982) đã xuất bản tài liệu "Một số vấn đề về phương pháp luận, phương pháp nghiên cứu các khoa học lịch sử", cung cấp những khía cạnh quan trọng trong nghiên cứu lịch sử Tài liệu này, trang 59-60, nêu rõ các phương pháp nghiên cứu và luận giải cần thiết cho các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực lịch sử.

12 N.N.Ma-xlốp – Nguyễn Thế Tự dịch (1987) Phương pháp Mác-Xít Lê-nin-nít Nghiên cứu lịch sử Đảng, NXB

Tất cả sự vật và hiện tượng trong tự nhiên và xã hội đều trải qua một quá trình lịch sử, bao gồm sự phát sinh, phát triển và tiêu vong Quá trình này diễn ra liên tục và biến đổi một cách cụ thể, phức tạp, kết hợp giữa yếu tố ngẫu nhiên và tất yếu, với nhiều hình thức khác nhau trong các hoàn cảnh và điều kiện đa dạng, tuân theo một trật tự thời gian nhất định.

Phương pháp lịch sử là một phương pháp phổ biến trong nghiên cứu khoa học, giúp dựng lại hiện tượng như một quá trình phát triển với những đặc điểm chung và riêng biệt Phương pháp này tập trung vào việc tìm kiếm nguồn gốc, quá trình phát triển và biến hóa của đối tượng, nhằm khám phá bản chất và quy luật của nó Bằng cách phân tích các tài liệu lý thuyết có sẵn, phương pháp lịch sử cho phép phát hiện xu hướng và trường phái nghiên cứu, từ đó xây dựng cái nhìn tổng quan về vấn đề nghiên cứu.

Phương pháp lịch sử đóng vai trò quan trọng trong việc xác định trình tự phát triển của các hiện tượng qua các giai đoạn lịch sử khác nhau Nó giúp làm rõ nguồn gốc và quá trình hình thành, phát triển từ đơn giản đến phức tạp của các sự kiện Bằng cách nghiên cứu và phục dựng các điều kiện hình thành thông qua nguồn tư liệu, phương pháp này không chỉ tái hiện bức tranh chân thực về sự vật mà còn thể hiện mối quan hệ tương tác giữa chúng và các nhân tố liên quan trong suốt quá trình phát triển.

Khi nghiên cứu phong trào Cần Vương, nhà nghiên cứu sử dụng phương pháp lịch sử để tìm kiếm nguồn tư liệu chính xác và đầy đủ nhằm mô tả quá trình hình thành mâu thuẫn, chuẩn bị lực lượng, bùng nổ và thất bại Nghiên cứu này bao gồm các chi tiết cụ thể và phức tạp, phản ánh cả những sự kiện tất nhiên lẫn ngẫu nhiên, và được trình bày theo đúng thứ tự thời gian.

Một số nguyên tắc cơ bản của phương pháp lịch sử:

Tính biên niên là yếu tố quan trọng trong nghiên cứu, yêu cầu nhà nghiên cứu trình bày quá trình hình thành và phát triển của sự vật, hiện tượng theo đúng trình tự thực tế Điều này giúp thể hiện tính liên tục trong quá trình vận động và phát triển của chúng.

Khi nghiên cứu về Cách mạng tháng 8 ở Việt Nam, cần chú trọng đến quá trình chuẩn bị lực lượng và đường lối, cũng như việc nắm bắt thời cơ để cuộc cách mạng diễn ra và giành thắng lợi Điều này giúp hiểu rõ sự phát triển và vận động của cách mạng.

Khi phục dựng quá khứ, nhà nghiên cứu cần khôi phục đầy đủ các khía cạnh, yếu tố và bước phát triển của sự vật, hiện tượng, nhằm phản ánh sự đa dạng của lịch sử Việc tìm ra cái đặc thù trong cái phổ biến là rất quan trọng, do đó cần tránh tình trạng qua loa, đơn giản hoặc cắt xén thông tin Đồng thời, cần hạn chế việc liệt kê và chất đống tư liệu, mà phải lựa chọn các tài liệu tiêu biểu, điển hình cho các sự vật và hiện tượng được nghiên cứu.

Khi nghiên cứu về thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Pháp, cần khôi phục đầy đủ các yếu tố và bước phát triển dẫn đến thành công này Thắng lợi không chỉ đến từ mặt quân sự mà còn là kết quả của sự kết hợp toàn diện giữa các lĩnh vực quân sự, chính trị, ngoại giao và kinh tế xã hội.

Thứ ba, tính chi tiết là yếu tố quan trọng trong nghiên cứu, yêu cầu người nghiên cứu phải ghi lại và phản ánh một cách chính xác quá trình vận động và phát triển của sự vật, hiện tượng Điều này bao gồm cả những bước phát triển quanh co và tạm thời thụt lùi, nhằm đảm bảo tính trung thực và phản ánh đúng tiến trình của sự vật, hiện tượng.

MỘT SỐ VẤN ĐỀ CỦA PHƯƠNG PHÁP LỊCH SỬ VÀ PHƯƠNG PHÁP LOGIC TRONG NGHIÊN CỨU SỬ HỌC

Mối liên hệ giữa phương pháp lịch sử và phương pháp logic trong nghiên cứu lịch sử

Phương pháp lịch sử và phương pháp logic đều có vai trò quan trọng trong nghiên cứu lịch sử Phương pháp lịch sử tập trung vào những đối tượng cụ thể và chi tiết trong bức tranh tổng thể của lịch sử, trong khi phương pháp logic tìm kiếm những mối liên hệ chung để xác định quy luật và bản chất của các sự vật, hiện tượng Không thể khẳng định phương pháp nào là tối ưu hơn, mà sự lựa chọn phương pháp phụ thuộc vào nội dung và tính chất của nghiên cứu.

Mối quan hệ giữa lịch sử và logic phản ánh sự tương tác giữa hiện thực và nhận thức, giữa tồn tại và tư duy, đồng thời khẳng định tính thứ nhất của lịch sử và tính thứ hai của logic Phương pháp lịch sử và phương pháp logic không đối lập mà là những công cụ nhận thức được sử dụng trong nghiên cứu, giúp tư duy tiến đến khách thể Cả hai phương pháp này đều là sản phẩm của tư duy chủ quan, và việc không nhận thức rõ điều này có thể dẫn đến sự nhầm lẫn trong việc áp dụng các phạm trù "lịch sử" và "logic" vào nội dung của chúng.

22 Hà Văn Tấn (2008), Một số vấn đề lý luận sử học, sđd, tr 16.

Trong bài luận "Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị", F Engles chỉ ra rằng phương pháp nghiên cứu của C Marx dựa trên biện chứng, bao gồm cả phương pháp logic và lịch sử Engles nhấn mạnh rằng quá trình phát triển lịch sử diễn ra từ cái đơn giản đến cái phức tạp, nhưng cũng thường xuyên có những bước nhảy vọt và những khúc quanh Điều này cho thấy nếu chỉ tuân theo một trình tự nhất định, sẽ dẫn đến việc bỏ qua nhiều tài liệu quan trọng và làm gián đoạn quá trình tư tưởng Tác phẩm của C Marx chủ yếu tập trung vào việc phân tích tư bản.

F Engels đã kết luận rằng phương pháp logic là phương pháp thích hợp duy nhất 23

F Engels đã sai lầm khi khẳng định rằng mọi nghiên cứu chỉ nên áp dụng một phương pháp duy nhất và hợp lý là phương pháp logic Mỗi phương pháp đều thể hiện tính chất khoa học riêng, đồng thời phản ánh tư duy biện chứng trong nghiên cứu lịch sử Phương pháp lịch sử và phương pháp logic không phải là hai cách tiếp cận đối lập hay song song, mà chúng tồn tại trong một mối quan hệ thống nhất, đồng thời giữ được sự độc lập tương đối của mỗi phương pháp Như Engels đã chỉ ra, “phương pháp này (logic) cũng là phương pháp lịch sử, chỉ khác là đã thoát khỏi hình thái lịch sử và những hiện tượng ngẫu nhiên gây trở ngại.”

Mối quan hệ biện chứng giữa hai phương pháp này vừa thống nhất vừa tương đối, thể hiện qua sự tồn tại biện chứng của chúng Câu nói "Nếu không có cái logic, cái lịch sử chỉ là mù quáng, mà không có cái lịch sử thì cái logic chỉ là rỗng tuếch" minh họa cho sự cần thiết của cả hai phương pháp Đồng thời, tính độc lập tương đối của chúng cũng được thể hiện rõ trong công tác trình bày và biên soạn.

Trong luận văn thạc sĩ triết học của mình, Nguyễn Thị Dung (2013) đã phân tích sự thống nhất giữa phương pháp logic và phương pháp lịch sử trong tác phẩm "Bộ Tư Bản" của C Marx Nghiên cứu này được thực hiện tại Đại học Quốc gia TP.HCM, thuộc Khoa học Xã hội và Nhân Văn, và nêu bật tầm quan trọng của việc kết hợp hai phương pháp này trong việc hiểu rõ hơn về lý thuyết kinh tế của Marx.

24 Nguyễn Thị Dung (2013), Sự Thống nhất giữa Phương pháp Logic và Phương Pháp Lịch Sử trong Bộ Tư Bản của C.MARX, tlđd, tr 34.

2.1.1 Mối quan hệ thống nhất của phương pháp logic và phương pháp lịch sử trong nghiên cứu lịch sử

Lịch sử là một thực tế khách quan, phản ánh sự phát triển phong phú và đa dạng của các sự vật, hiện tượng và quá trình trong đời sống.

Những hiện tượng lịch sử thường có sự phát triển theo xu hướng nhất định, chịu ảnh hưởng bởi các quy luật lịch sử Việc mô tả lịch sử một cách chân thực cần kết hợp giữa tính lịch sử và tính logic V.I Lenin trong “Bút ký triết học” nhấn mạnh rằng để hiểu biết về sự vật, cần tái tạo sự phát triển và vận động của chúng Phương pháp lịch sử yêu cầu nhận thức phải thể hiện thuộc tính vận động của vật chất, bởi vì vận động là cách tồn tại của vật chất Các sự vật là những hệ thống vận động bền vững, phát triển theo quy luật nhất định Để nhận thức đúng đắn về sự vật, cần xem xét chúng trong quá trình hình thành và phát triển, từ đó làm rõ những giai đoạn cơ bản mà sự vật trải qua, giúp hiểu và giải thích các thuộc tính và mối liên hệ đặc trưng của chúng.

Sự vật trong quá khứ luôn liên quan đến hoàn cảnh và điều kiện lịch sử cụ thể, trải qua quá trình nảy sinh, hình thành, phát triển và tiêu vong Tình trạng hiện tại của sự vật không phải là vĩnh viễn, điều này đi ngược lại với tư duy siêu hình và chủ nghĩa giáo điều, bảo thủ, vốn cho rằng sự tồn tại của sự vật là bất biến.

26 Hoàng Hồng (2005), Nghiên cứu phương pháp luận sử học ở Việt Nam, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 10/2005, tr 23.

Phương pháp lịch sử yêu cầu xem xét sự vật trong bối cảnh vận động và phát triển của chúng, điều này rất quan trọng để hiểu rõ bản chất của hiện tượng Để thực hiện điều này, cần có thói quen phân tích đúng đắn mà không bị lạc hướng bởi chi tiết hay ý kiến trái chiều, đồng thời không quên mối liên hệ lịch sử cơ bản Cần đặt câu hỏi về cách mà một hiện tượng xuất hiện trong lịch sử, các giai đoạn phát triển chính của nó, và từ đó đánh giá sự biến đổi hiện tại Việc trả lời những câu hỏi này giúp chúng ta kết nối các hiện tượng lịch sử một cách logic, phản ánh mối liên hệ giữa phương pháp logic và phương pháp lịch sử.

Phương pháp lịch sử giúp khám phá những bước đường quanh co và tạm thời thụt lùi trong quá trình phát triển, cho thấy sự đa dạng của lịch sử khi cái cũ và cái mới tồn tại song song Nghiên cứu yêu cầu tìm hiểu về trạng thái tiền lịch sử và quá độ, chỉ ra mối liên hệ trong sự phát triển thực tế Chỉ dựa vào phương pháp logic không thể nắm bắt toàn bộ lịch sử, vì nhiều yếu tố không được duy trì trong cấu trúc hiện tại Lịch sử biểu hiện qua chuỗi sự kiện cụ thể, nhưng không phải sự kiện nào cũng biến mất mà một số vẫn tồn tại và phát triển trong giai đoạn tiếp theo Phương pháp lịch sử còn giúp hiểu tâm lý và tình cảm của quần chúng, tái hiện tên người, tên đất, không gian và thời gian, nhằm dựng lại quá trình lịch sử chính xác như đã diễn ra.

Khi quá chú trọng vào phương pháp lịch sử trong nghiên cứu, những hạn chế của nó sẽ lộ diện Lịch sử thường diễn ra qua những bước nhảy vọt và quanh co, khiến phương pháp này gặp khó khăn trong việc thâm nhập vào bản chất của đối tượng do có nhiều tài liệu không quan trọng làm nhiễu loạn tư tưởng Việc thu thập và phân loại tài liệu lịch sử tốn rất nhiều thời gian và công sức, và để chứng minh một số kết luận, đôi khi cần chờ đợi diễn biến tiếp theo của đối tượng, vì những sự kiện này không luôn có sẵn trong tài liệu hiện có F Engels cũng chỉ ra rằng, mặc dù phương pháp lịch sử có vẻ rõ ràng khi theo dõi tiến trình phát triển thực tế, nhưng thực chất, nó chỉ là một hình thức thông tục hơn mà thôi.

Một môn khoa học chỉ thực sự khoa học khi nó có khả năng tổng quát các quy luật Khoa học lịch sử cũng cần đạt được kết quả bằng cách phản ánh logic khách quan trong sự phát triển của sự vật Để khắc phục những hạn chế của phương pháp lịch sử, các nhà nghiên cứu thường kết hợp phương pháp logic và phương pháp lịch sử Trong lĩnh vực này, logic được gọi là tính lý luận, và nó cần phải thấm nhuần chủ nghĩa lịch sử để phản ánh đúng đắn quá trình phát triển của lịch sử Do đó, tác phẩm lý luận phải thể hiện bản chất của lịch sử, đó chính là phương pháp logic.

28 Nguyễn Thị Dung (2013), Sự Thống nhất giữa Phương pháp Logic và Phương Pháp Lịch Sử trong Bộ Tư Bản của C.MARX, tlđd, tr.40

29 Nguyễn Thị Dung (2013), Sự Thống nhất giữa Phương pháp Logic và Phương Pháp Lịch Sử trong Bộ Tư Bản của C.MARX, tlđd, tr 40.

Phương pháp logic trong nghiên cứu lịch sử, theo Nguyễn Thị Dung (2013), là quá trình đi từ cái trừu tượng đến cái cụ thể, bắt đầu từ những định nghĩa trừu tượng nhất và qua con đường tổng hợp để đạt đến những định nghĩa cụ thể và phức tạp hơn Quá trình này bao gồm hai giai đoạn: giai đoạn đầu tiên là từ cái cụ thể cảm tính đến cái trừu tượng, và giai đoạn thứ hai là từ cái trừu tượng trở lại cái cụ thể, giúp phác họa hiện thực trong toàn bộ bức tranh của nó.

Giai đoạn một của nhận thức là sự chuyển biến từ cái cụ thể cảm tính sang cái trừu tượng, giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn về thế giới cụ thể Việc phát hiện bản chất của hiện tượng thông qua những trừu tượng cho phép chúng ta nhận thức các hiện tượng đó trong tính cụ thể của chúng Sự vận động này không chỉ không ngăn cách hiện thực với các công thức khoa học trừu tượng mà còn tạo ra sự liên kết chặt chẽ giữa chúng.

Thực tiễn vận dụng phương pháp lịch sử và phương pháp logic trong nghiên cứu lịch sử

2.2.1 Những sai lầm của việc dùng không đúng phương pháp lịch sử và phương pháp logic trong công tác sử học

Việc áp dụng phương pháp lịch sử và phương pháp logic trong nghiên cứu lịch sử là một quá trình dài và phức tạp, đòi hỏi các nhà sử học phải liên tục rèn luyện để nắm bắt được những yếu tố cốt lõi.

Việc vận dụng nhuần nhị hai phương pháp lịch sử và logic là rất quan trọng trong việc nâng cao trình độ khái quát – lý luận về vấn đề lịch sử Sự thành công của việc áp dụng hai phương pháp này phụ thuộc vào việc xác định đúng trường hợp và đối tượng nghiên cứu Nếu được sử dụng chính xác, trình độ khái quát – lý luận sẽ đạt độ chính xác cao nhất Ngược lại, nếu khái quát – lý luận hoàn hảo, việc áp dụng phương pháp cũng trở nên dễ dàng hơn Tuy nhiên, độ khái quát còn phụ thuộc vào phạm vi và thời gian nghiên cứu; ví dụ, nghiên cứu toàn bộ thế giới sẽ khác với nghiên cứu một sự kiện hay nhân vật cụ thể Việc sử dụng phương pháp lịch sử và logic có thể là riêng rẽ hoặc phối hợp, và điều quan trọng là xác định cách kết hợp sao cho hợp lý để tránh những vấn đề tiềm ẩn.

“khuynh hướng” không-tự-ý-thức-được

Nhà sử học Văn Tạo nhấn mạnh tầm quan trọng của việc hiểu mối quan hệ biện chứng giữa lịch sử và logic trong nghiên cứu lịch sử Ông cho rằng, nếu áp dụng đúng phương pháp lịch sử và logic, chúng ta sẽ đạt được thành công trong việc sưu tầm, nghiên cứu và biên soạn lịch sử Thiếu sót trong phương pháp học thuật thường xuất phát từ việc cường điệu hoặc tách rời các khái niệm này.

Việc chưa thấm nhuần sâu sắc nội dung và ý nghĩa của hai phương pháp lịch sử và logic đã dẫn đến việc áp dụng không hiệu quả trong nghiên cứu sử học Điều này gây ra những thiếu sót như việc lạm dụng phương pháp logic thay vì phương pháp lịch sử, hoặc chỉ tập trung vào phương pháp lịch sử mà không kết hợp với logic Những thiếu sót này thể hiện qua hai khuynh hướng chủ yếu: một là thiên về khái quát – lý luận, thiếu cơ sở và sự kiện cụ thể, và hai là khuynh hướng khác cũng không kém phần nghiêm trọng.

43 Hà Văn Tấn (2008), Một số vấn đề lý luận sử học, sđd, tr 27.

Theo Văn Tạo (1995), phương pháp lịch sử và phương pháp logic thường thiên về việc mô tả đơn thuần các sự kiện, dẫn đến việc tích lũy tài liệu mà không đạt được mức độ khái quát và lý luận cần thiết.

Việc áp dụng đồng thời phương pháp lịch sử và phương pháp logic là rất quan trọng trong nghiên cứu lịch sử Sự thiên lệch trong một trong hai phương pháp này có thể gây ra những ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng nghiên cứu Như đã nêu trong chương I, phương pháp lịch sử đóng vai trò quan trọng, nhưng nếu chỉ sử dụng riêng lẻ phương pháp này, nghiên cứu sẽ chỉ là tập hợp các sự kiện mà thiếu sự tổng quát, không chỉ ra được những thành tựu, hạn chế và bài học kinh nghiệm; do đó, cần thiết phải kết hợp với phương pháp logic để đạt được kết quả tốt hơn.

Tổng Bí thư Trường Chinh trong bài phát biểu tại Hội nghị tổng kết mười năm công tác sử học của Việt Nam (1953-1963) đã cảnh báo các nhà nghiên cứu lịch sử về hai khuynh hướng sai lầm thường gặp: bệnh đóng màu và bệnh giai thoại dật sử Bệnh đóng màu, biểu hiện của chủ nghĩa chủ quan và giáo điều trong sử học, cùng với chủ nghĩa dật sử, phản ánh sự lệch lạc của chủ nghĩa duy tâm khách quan và chủ nghĩa kinh nghiệm Cả hai phương pháp này đều đi ngược lại với bản chất và chức năng của sử học Marxist, gây ra nhiều hệ lụy tiêu cực cho chất lượng công tác sử học Biểu hiện sai lầm chủ yếu của khuynh hướng “đóng màu” và “chủ quan” là việc sử dụng phương pháp logic thay cho phương pháp lịch sử.

Trong nghiên cứu và biên soạn lịch sử, nhà sử học cần áp dụng các quy luật chung của chủ nghĩa duy vật lịch sử, đồng thời vận dụng những kinh nghiệm lịch sử đã được tổng kết Những kinh nghiệm này thường thể hiện các quy luật đặc thù hoặc tính đặc trưng của quy luật phổ biến trong một quốc gia hay khu vực cụ thể.

Phòng Lý luận Chính trị & Lịch sử Đảng tỉnh An Giang (2016) đã trình bày về phương pháp lịch sử và phương pháp logic trong nghiên cứu và biên soạn lịch sử Đảng Bài viết được đăng trên trang Tuyên giáo An Giang, cung cấp cái nhìn sâu sắc về cách áp dụng các phương pháp này để hiểu rõ hơn về quá trình phát triển của Đảng Thông tin chi tiết có thể được tìm thấy tại http://tuyengiaoangiang.vn/index.php/lich-su-dang/3211-phuong-phap-lich-su-va-phuong-phap-lo-gic-trong-nghien-cuu-bien-soan-lich-su-dang, ngày 18/10/2016.

Trong nghiên cứu, việc áp dụng máy móc các kinh nghiệm và phương pháp luận có thể dẫn đến sai lầm, vì những chân lý này chỉ mang tính tương đối Do đó, cần phải linh hoạt và sáng tạo trong quá trình nghiên cứu để đạt được kết quả chính xác và hiệu quả hơn.

Nền sử học Việt Nam dựa trên chủ nghĩa Marx – Lenin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng, làm nền tảng cho nghiên cứu và học tập Việc kết hợp với kinh nghiệm nghiên cứu tiên tiến và thành tựu khoa học quốc tế là cần thiết để thúc đẩy khoa học trong nước Tuy nhiên, việc áp dụng lý luận phải sáng tạo và "trung thực khoa học", tránh rơi vào sai lầm của tư tưởng công thức, giáo điều.

Bệnh giáo điều là tình trạng mà những người chỉ chú trọng vào các khái niệm và công thức bất biến, không quan tâm đến thông tin mới từ thực tiễn và khoa học, cũng như các điều kiện cụ thể của không gian và thời gian Họ coi những lý lẽ có sẵn như chân lý không thể phê phán, tương tự như niềm tin tôn giáo, điều này trái ngược với chủ nghĩa duy vật biện chứng Hệ quả của bệnh giáo điều là bệnh công thức, khi mà những quan điểm được áp đặt một cách máy móc nhằm chứng minh sự đúng đắn của bản thân.

Trong công tác biên soạn, chủ nghĩa đồ thức lịch sử thường dẫn đến việc lạm dụng trích dẫn kinh điển nhằm bảo vệ những định kiến đã có, trong khi coi thường tài liệu lịch sử cụ thể và các đặc điểm lịch sử riêng biệt Điều này khiến người ta thường mượn các kinh điển để chứng minh quan điểm của mình thay vì dựa vào tài liệu lịch sử, dẫn đến việc bỏ qua sự phong phú của lịch sử Trong nghiên cứu, chủ nghĩa đồ thức cũng hạn chế nhận thức của nhà sử học trước những diễn biến đa dạng của lịch sử Chẳng hạn, trong việc nghiên cứu giai đoạn kháng chiến từ 1949 đến 1954, một số tác giả đã dựa vào Nghị quyết về chuẩn bị chuyển mạnh.

Bài viết phân tích rằng Nghị quyết năm 1950 đã ảnh hưởng quyết định đến các chiến sự sau này, nhưng lại thiếu sự xem xét mối quan hệ giữa lý luận và thực tiễn Các chỉ thị của Trung ương trong giai đoạn này đã có những đổi mới so với Nghị quyết 1950, nhưng chủ nghĩa đồ thức đã dẫn đến việc sắp xếp các sự kiện lịch sử theo một logic cố định, bỏ qua sự tương tác giữa lịch sử và logic, cũng như giữa hạ tầng cơ sở và thượng tầng kiến trúc.

Trong quá trình biên soạn lịch sử địa phương, chủ nghĩa đồ thức thường dẫn đến việc bỏ qua những đặc thù của lịch sử từng vùng Chúng ta thường cố gắng áp dụng những công thức chung của chủ nghĩa duy vật lịch sử, yêu cầu phải minh họa đầy đủ các quy luật và đặc điểm của toàn quốc và thế giới Ví dụ, khi biên soạn lịch sử Cách mạng Tháng Tám tại một tỉnh hay huyện, cần phải đề cập đến tình hình quốc tế, trong nước, hai phe và bốn mâu thuẫn, đồng thời áp dụng một cách gò ép quy luật thắng lợi của cách mạng mà Lenin đã chỉ ra, như "Khi mà tầng lớp dưới cũng như tầng lớp trên đều không muốn sống như cũ nữa" Điều này diễn ra ngay cả khi thực tế ở các đô thị nhỏ không khác biệt nhiều so với nông thôn.

Định dạng
Số trang	55
Dung lượng	190,8 KB