Nếu đối tượng nghiên cứu của danh xưng học là tên người thì được gọi là nhân danh học, còn nếu đối tượng nghiên cứu là các tên gọi gắn với không gian địa lý thì chính là địa danh học..
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
PHẠM THỊ THU TRANG
KHẢO SÁT ĐỊA DANH QUẬN BA ĐÌNH - HÀ NỘI
CHUYÊN NGÀNH: NGÔN NGỮ HỌC
MÃ SỐ: 60 22 01
LUẬN VĂN THẠC SỸ NGÔN NGỮ HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
PGS.TS NGUYỄN XUÂN HÕA
HÀ NỘI - 2008
Trang 2Lời cảm ơn
Luận văn này hoàn thành d-ới sự h-ớng dẫn tận tình nh-ng nghiêm khắc của
PGS.TS Nguyễn Xuân Hòa Em xin đ-ợc gửi đến Thầy sự tri ân sâu sắc
Luận văn này đánh dấu sự hoàn thành của một quá trình học tập, vì vậy em cũng
xin bày tỏ lòng biết ơn đến những ng-ời Thầy, ng-ời Cô đã giảng dạy các chuyên đề cao
học cho lớp Ngôn ngữ khoá 2005 - 2008
Trong suốt quá trình làm luận văn em luôn nhận đ-ợc sự động viên về tinh thần
và vật chất từ gia đình, sự giúp đỡ về t- liệu từ bạn bè, đồng nghiệp, sự tạo điều kiện của
cơ quan công tác, vì vậy cũng xin gửi đến mọi ng-ời lời cảm ơn chân thành nhất
Tác giả Luận văn Phạm Thị Thu Trang
Trang 3MỤC LỤC
Mục lục 4
Danh mục các ký hiệu và chữ viết tắt 7
Danh mục các mô hình, biểu bảng 8
MỞ ĐẦU 9
0.1 Tính cấp thiết và lý do chọn đề tài 9
0.2 Mục đích nghiên cứu 11
0.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 11
0.4 Tư liệu và cách xử lý tư liệu 12
0.5 Phương pháp nghiên cứu 14
0.6 Bố cục luận văn 15
Chương 1 MỘT SỐ GIỚI THUYẾT CẦN THIẾT ĐỂ NGHIÊN CỨU ĐỊA DANH 16
1.1 Khái quát về lịch sử nghiên cứu địa danh 16
1.1.1 Lịch sử nghiên cứu địa danh trên thế giới 16
1.1.2 Lịch sử nghiên cứu địa danh trong nước 17
1.2 Hướng tiếp cận và phát triển khi nghiên cứu địa danh nội thành Hà Nội .19 1.3 Giới thuyết về địa danh 20
1.3.1 Phân loại địa danh 22
1.3.2 Vị trí của địa danh trong ngôn ngữ học 26
1.3.3 Lợi ích của việc nghiên cứu địa danh 27
1.4 Tiểu kết chương Một 29
Chương 2 VÀI NÉT VỀ ĐỊA BÀN KHẢO SÁT ĐỊA DANH QUẬN BA ĐÌNH - HÀ NỘI 30
2.1 Vài nét về địa bàn quận Ba Đình 30
Trang 42.1.1 Vị trí quận Ba Đình đối với thành phố Hà Nội và cả nước 30
2.1.2 Vài nét về địa bàn quận 31
2.2 Về địa danh quận Ba Đình 40
2.2.1 Kết quả thu thập 40
2.2.2 Kết quả phân loại địa danh 42
2.3 Tiểu kết chương Hai 53
Chương 3 ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO ĐỊA DANH BA ĐÌNH - HÀ NỘI 55
3.1 . Mô hình cấu tạo địa danh 55
3.1.1 Vài nét khái quát 55
3.1.2.Mô hình cấu tạo địa danh 56
3.2 Thành tố chung 57
3.2.1 Khái niệm về thành tố chung 57
3.2.2 Thành tố chung trong địa danh quận Ba Đình 58
3.3 Địa danh 64
3.3.1 Khái niệm về địa danh 64
3.3.2 Đặc điểm cấu tạo của địa danh Ba Đình - Hà Nội 65
3.4 Tiểu kết chương Ba 83
Chương 4 ĐỊA DANH BA ĐÌNH NHÌN TỪ GÓC ĐỘ NGÔN NGỮ - VĂN HÓA 86
4.1 Một số vấn đề về ngôn ngữ và văn hoá liên quan đến địa danh 86
4.1.1 Về quan niệm của W.Humboldt cho rằng ngôn ngữ và văn hóa gắn bó qua lại thông qua nghĩa của những dấu hiệu ngôn ngữ 86
4.1.2.Về mối quan hệ giữa ngôn ngữ và văn hóa 88
4.2 Đặc điểm ý nghĩa của địa danh Ba Đình 89
4.2.1 Ý nghĩa của địa danh và phương pháp xác định 89
4.2.2 Phân loại ý nghĩa địa danh 91
Trang 54.3 Đặc trưng ngôn ngữ - văn hoá của địa danh Ba Đình 106
4.3.1 Đặc trưng địa - văn hóa của địa danh Ba Đình 106
4.3.2 Đặc trưng văn hóa của khu vực nội thành Hà Nội 108
4.3.3 Đặc trưng văn hóa xem xét từ nguồn gốc ngôn ngữ của các yếu tố cấu tạo nên địa danh 110
4.4 Tiểu kết chương Bốn 112
KẾT LUẬN 114
Tài liệu tham khảo 117
PHẦN PHỤ LỤC
Trang 6MỞ ĐẦU
0.1.TÍNH CẤP THIẾT VÀ LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trên thế giới, ở khắp mọi nơi quanh ta, mỗi sự vật, hiện tượng đều có tên gọi
Điều kỳ lạ là tên gọi đó được xuất hiện ngay khi con người nhận diện và hiểu biết về
chúng Đó có thể là tên người, tên sông, tên núi, tên làng, tên xóm, tên đường phố,
tên các công cụ vật dụng v.v Những tên gọi đó nảy sinh xuất phát từ nhu cầu thực tế
của con người Con người cần phải có sự phân biệt rõ ràng giữa sự vật, đối tượng này
với sự vật, đối tượng kia, giữa không gian này với không gian khác Mặc dù, tên gọi
đó có thể khác nhau tuỳ theo mỗi vùng miền, mỗi mảnh đất, nhưng ít ra chúng cũng
được cộng đồng nơi đó “sử dụng” và “tái sử dụng” trong một thời gian dài Nó có sức
sống vô cùng mãnh liệt Có thể sự vật, hiện tượng đã mất đi nhưng tên gọi của nó vẫn
còn và được ghi nhớ lại Những tên gọi đó chính là những tên riêng, mà việc nghiên
cứu về nó đã hình thành nên một chuyên ngành riêng gọi là: danh xưng học
(onomasiologie/ onomastique) Nếu đối tượng nghiên cứu của danh xưng học là tên
người thì được gọi là nhân danh học, còn nếu đối tượng nghiên cứu là các tên gọi gắn
với không gian địa lý thì chính là địa danh học
Việc nghiên cứu địa danh có vai trò quan trọng trong ngôn ngữ học, đặc biệt là
trong việc nghiên cứu lịch sử ngôn ngữ Xét về mặt cấu trúc nội tại, nó có tác động
và ảnh hưởng không nhỏ đến việc tìm ra các quy luật cấu tạo ngôn ngữ Địa danh là
một vốn từ loại khá cố định và tồn tại lâu dài nên việc khảo sát và nghiên cứu nó sẽ
cho chúng ta những kết luận chính xác hơn việc sử dụng những từ loại khác Hơn
nữa, chức năng căn bản của địa danh là định danh và cá thể hoá đối tượng nên chúng
có thể hiện hữu trong thời điểm hiện tại ngay cả khi đối tượng không còn tồn tại hoặc
bị phai mờ ý nghĩa Nhiều khi người ta sử dụng địa danh chỉ để gọi tên hoặc phân
biệt đối tượng này với đối tượng khác mà không hiểu hết ý nghĩa của nó
Việc nghiên cứu địa danh không chỉ làm sáng tỏ những quy luật, những cách
thức cấu tạo ngôn ngữ, mà còn làm rõ nét văn hoá, lịch sử, truyền thống của mỗi
vùng miền Địa danh có mối quan hệ mật thiết với văn hoá, lịch sử nơi chúng được
hình thành Mỗi tên gọi, mỗi địa danh xuất hiện đều có những lý do riêng, những
Trang 7cách giải thích riêng của người dân nơi đó Hơn nữa, chúng còn có thể có nhiều tên
gọi khác nhau, gắn với những sự kiện khác nhau Tên gọi khác nhau cho cùng một
đối tượng là một điểm khá thú vị của việc nghiên cứu địa danh Những tên gọi địa
danh đó giúp ta có thể quay ngược thời gian, tìm hiểu những nét văn hoá, biến đổi
của lịch sử dân tộc Đó là một tấm gương soi rọi những giá trị đồng đại và lịch đại
của ngôn ngữ và văn hoá Rõ ràng, nghiên cứu địa danh có liên quan đến việc nghiên
cứu văn hoá vùng, miền - một vấn đề cấp thiết đang được đặt ra hiện nay
Vùng miền mà luận văn này khảo sát địa danh là quận Ba Đình - Hà Nội Ba
Đình là một quận trung tâm khá đặc biệt Nó bao gồm những khu vực mang tính
thành thị và những khu vực mang nhiều nét ngoại thành - khu vực phía nam Hồ Tây
Trước đây cũng có khá nhiều công trình nghiên cứu địa danh ngoại thành và nội
thành Hà Nội, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu một cách tỉ mỉ và có hệ
thống trên phương diện ngôn ngữ học, hơn nữa lại giới hạn ở một địa bàn hẹp Đó là
quận Ba Đình, nơi có thể đã được khá nhiều người quan tâm, nghiên cứu nhưng nó
vẫn hứa hẹn nhiều tiềm năng về văn hoá, lịch sử cần được khám phá qua việc khảo
sát địa danh
Việc khảo sát địa danh Ba Đình - Hà Nội không chỉ có ý nghĩa với một vùng,
một miền mà nó còn có ý nghĩa với cả Thủ đô Hà Nội Kể từ năm 1010 đến nay, trải
qua ngót 10 thế kỷ, vùng đất này luôn giữ vị trí trung tâm của các trung tâm chính trị,
văn hóa đất nước từ Kinh thành Thăng Long thời Lý, thời Trần; Đông Kinh thời Lê;
Hà Nội thời Nguyễn đến Hà Nội - Thủ đô nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, nay là
Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam Trước thềm Đại lễ kỷ niệm 1000 năm Thăng
Long - Hà Nội, việc nghiên cứu địa danh Ba Đình của luận văn góp phần khẳng định
vị thế chính trị, văn hóa của quận đối với Thủ đô Hà Nội và cả nước
Đây chính là lý do chúng tôi đã lựa chọn đề tài "Khảo sát địa danh quận Ba
Đình - Hà Nội" làm luận văn thạc sỹ
0.2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU
Luận văn này đề ra mục đích khảo sát địa danh Ba Đình - Hà Nội nhằm chỉ ra
được những đặc điểm về cấu tạo, về phương thức định danh nhìn từ góc độ ngôn ngữ
- văn hoá - lịch sử
Trang 8Qua việc khảo sát, nghiên cứu địa danh luận văn cho thấy sự liên ngành, đa
ngành giữa các ngành khoa học có liên quan, tác động qua lại với nhau Đó là mối
quan hệ của địa danh học với từ vựng học, ngữ pháp học, ngữ âm học và mối quan hệ
của địa danh học với địa lý học, lịch sử học, khảo cổ học, văn hoá học
Ngoài ra, luận văn còn đề ra mục đích lý giải những tên gọi địa danh ở Ba
Đình - Hà Nội qua đó góp phần xây dựng từ điển địa danh Hà Nội mới, cập nhật cho
đến thời điểm hiện tại Việc làm này là hết sức cần thiết, có thể góp phần giải quyết
vấn đề chuẩn hoá địa danh ở một vùng miền trong tình hình Hà Nội vừa được mở
rộng địa giới hành chính kể từ ngày 01/8/2008
0.3 ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
0.3.1 Đối tƣợng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu trong luận văn này là những địa danh thuộc Ba Đình -
Hà Nội: địa danh tự nhiên và địa danh nhân tạo Địa danh tự nhiên gồm có tên sông,
tên hồ, tên núi ; địa danh nhân tạo gồm có địa danh các công trình giao thông, địa
danh các đơn vị dân cư và địa danh các công trình xây dựng
Luận văn đã tìm hiểu và đối chiếu những địa danh có nhiều tên gọi, lý giải ý
nghĩa cho hầu hết các địa danh được đưa ra khảo sát Trong việc khảo sát địa danh trên
một địa bàn mang nhiều tính thành thị như Ba Đình thì số lượng những địa danh thuộc
nhóm địa danh tự nhiên là rất ít, trái lại số lượng những địa danh nhân tạo chiếm phần
lớn Hầu hết, những địa danh tự nhiên và địa danh nhân tạo trước đây đã bị biến đổi rất
nhiều, thậm chí đã mất hẳn, nhưng tên gọi của nó thì vẫn còn Do đó, luận văn vẫn lấy
chúng làm đối tượng khảo sát
0.3.2 Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nghiên cứu của luận văn là toàn bộ vùng đất thuộc quận Ba Đình - Hà
Nội, gồm có 14 phường của quận: Liễu Giai, Ngọc Hà, Ngọc Khánh, Điện Biên,
Quán Thánh, Trúc Bạch, Vĩnh Phúc, Cống Vị, Nguyễn Trung Trực, Kim Mã, Đội
Cấn, Giảng Võ, Phúc Xá, Thành Công Việc chia nhỏ theo phường để khảo sát vừa
mang tính logíc, vừa hợp lý về mặt địa giới hành chính sẽ đem lại nhiều thuận lợi cho
người nghiên cứu
Trang 90.4 TƢ LIỆU VÀ CÁCH XỬ LÝ TƢ LIỆU
0.4.1 Nguồn tƣ liệu
a) Hệ thống bản đồ các loại (bản đồ hành chính, bản đồ địa hình, bản đồ quy
hoạch ) với tỉ lệ khác nhau và ở các thời kỳ khác nhau Các bản đồ đó, cung cấp cái
nhìn tổng thể về vùng đất được khảo sát, về từng địa bàn nhỏ nằm trong đó từ góc độ
đồng đại và lịch đại, gồm có một số bản đồ chính:
- Bản đồ cổ của huyện Vĩnh Thuận và Thọ Xương
- Bản đồ Thành Đông Kinh vẽ năm 1490
- Bản đồ Hà Nội vẽ năm 1831 (Hoài Đức phủ toàn đồ)
- Bản đồ Đồng Khánh địa dư chí lục
- Các bản đồ thời kỳ sau cách mạng: Bản đồ Hà Nội 1946, bản đồ Hà Nội
(1953 - 1954), bản đồ Hà Nội 1955
- Bản đồ hành chính của quận Ba Đình năm 2005, 2007
- Bản đồ của 14 phường trong quận năm 2005
- Bản đồ hành chính của Hà Nội được mở rộng năm 2008
b) Có được cái nhìn khái quát về địa bàn khảo sát, chúng tôi bắt tay vào tìm
những tư liệu cụ thể:
- Sưu tập các tư liệu phục vụ các vấn đề về lý thuyết địa danh
- Tìm nguồn tư liệu địa danh từ một số các cơ quan chủ chốt trên địa bàn là
UBND Quận, UBND của 14 phường, Ban Quản lý Danh thắng - Di tích của quận
- Tìm nguồn tư liệu từ những đơn vị Sở ngành khác có liên quan như: Cục
Quản lý Di sản văn hoá Hà Nội, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I, Thư viện Quốc gia,
Thư viện Khoa học - Xã hội, Sở, Bộ Văn hoá - Thể thao và Du lịch Hà Nội
- Thu thập các báo, các tạp chí, sách, tư liệu viết tay, trên các trang web về sự
vật, con người, phong cảnh Ba Đình - Hà Nội
- Tài liệu về các di tích lịch sử, bảng biểu thống kê địa bàn hành chính, các
loại địa hình của quận
Trang 10- Tài liệu nội bộ liên quan đến việc thay đổi địa bàn các phường trong quận, và
các quyết định, chỉ thị, nghị quyết của UBND Thành phố Hà Nội có liên quan
c) Ngoài ra, luận văn còn sử dụng tư liệu qua điền dã gồm có:
- Tư liệu dân gian về địa danh thông qua những người dân trên địa bàn
- Tư liệu ghi chép trực tiếp tại khu vực khảo sát
0.4.2 Cách xử lý tƣ liệu
* Lập các bảng biểu, sơ đồ, quy ra tỉ lệ phần trăm cho từng nhóm đối tượng,
theo từng tiêu chí phân loại cụ thể như sau:
a) Loại hình địa danh (danh từ chung chỉ loại đối tượng): với địa danh tự nhiên
là “hồ, đầm, núi ”; với địa danh nhân tạo thuộc nhóm giao thông là “đường, phố,
ngõ ”; với địa danh nhân tạo thuộc nhóm đơn vị dân cư là “khu, thôn, xóm, trại ”;
với địa danh nhân tạo thuộc nhóm các công trình xây dựng “công viên, vườn hoa,
quảng trường, sân vận động ”
b) Tên gọi của đối tượng hiện nay, tồn tại hiện hữu trên mặt đất, thuộc địa bàn
quận (tên địa danh), VD: hồ Trúc Bạch, thì “Trúc Bạch” là tên địa danh
c) Tên gọi khác và tên gọi trước đây: Tên gọi khác là những tên gọi được sử
dụng song song, đồng thời với tên gọi ở thời điểm hiện nay (VD: khu di tích Hoàng
Thành Thăng Long còn được gọi với tên khác là thành cổ Hà Nội) Tên gọi trước đây
là những tên gọi cũ không được sử dụng phổ biến nữa (VD: hồ Thủ Lệ trước đây
được gọi là hồ Linh Lang) Song song với việc tìm và phát hiện những tên gọi khác
và tên gọi trước đây, luận văn cố gắng tìm thời điểm ra đời của những tên gọi đó để
thấy được sự biến đổi của chúng theo thời gian, cái mà Superanskaja gọi là “Tính liên
tục theo thời gian của địa danh” [68, 8] Ngoài ra, việc tìm hiểu các tên gọi này cũng
nảy sinh một vấn đề là sự chuyển đổi loại hình (VD: tên gọi ngày nay là đường La
Thành còn tên gọi trước đây là đê La Thành)
d) Cùng với cột tên gọi khác và trước đây của địa danh hiện nay, luận văn còn
khảo sát những địa danh đã có và được lưu giữ đến ngày nay, nhưng hiện nay đối
tượng mà nó chỉ ra không còn tồn tại (VD: núi Nùng hay còn gọi là núi Long Đỗ (rốn
Trang 11rồng) hiện nay không còn tồn tại) Một việc quan trọng trong mảng này là khoanh vùng
khu vực tương ứng với vị trí hiện nay của các đối tượng đó
e) Lập bảng ý nghĩa của địa danh, trong đó có mô tả đối tượng địa danh hiện
nay và trước đó, tìm hiểu ý nghĩa của việc đặt tên, lý do đặt tên Đây là một khâu
quan trọng trong việc phân tích và tìm ra các quy luật, các phương thức cấu tạo của
địa danh trong ngôn ngữ
f) Xác định nguồn gốc ngôn ngữ của các yếu tố địa danh (là từ thuần Việt hay
Hán Việt, là yếu tố vay mượn hay biến âm )
Bên cạnh đó, mỗi địa danh được thống kê đều được xác định vị trí địa bàn mà
nó tồn tài, hay khoảng không gian địa lý mà nó từng tồn tại Vị trí này được xác định
dựa trên địa bàn hành chính của 14 phường trong quận
0.5 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
- Luận văn áp dụng phương pháp thu thập, thống kê và xử lý tư liệu Việc
thống kê được thực hiện kết hợp với phân tích và phân loại: bậc 1 gồm những phân
loại lớn (địa danh tự nhiên, địa danh nhân tạo), bậc 2 gồm những phân loại nhỏ hơn
(địa danh đơn vị dân cư, địa danh công trình xây dựng, địa danh công trình giao
thông), bậc 3 gồm những tiểu loại nhỏ hơn nữa (địa danh mang tên người, địa danh
mang tên làng, thôn, trại trước đây, địa danh mang yếu tố Hán Việt, thuần Việt)
- Luận văn áp dụng thao tác thu thập tư liệu trên bản đồ theo hướng đồng đại
(bản đồ hiện nay) và theo hướng lịch đại (bản đồ trước đây) nhằm xác định vị trí, đặc
điểm địa lý khi tiến hành khảo sát điền dã Với bản đồ lịch đại, chúng tôi có thể nhận
thấy ngay được những địa danh còn hay mất, mới hay cũ trên địa bàn Nhiều địa danh
đã mất, địa danh cũ có khi còn nhiều hơn địa danh mới hiện nay Mặc dù, chúng vẫn
được khảo sát, nhưng tôn chỉ của chúng tôi là không thiên về hướng lịch đại Bởi việc
tra cứu những địa danh trước đây so với ngày nay là công việc của người làm địa chí,
địa bạ, còn đối với người làm địa danh theo chúng tôi là phải đứng ở thời điểm hiện
nay để xem xét sự biến đổi của lịch sử