Nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm phân bố giun đất ở huyện phú giáo, tỉnh bình dương

KHOA KHOA HỌC TỰ NHIÊN NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI VÀ ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ GIUN ĐẤT Ở HUYỆN PHÚ GIÁO TỈNH BÌNH DƯƠNG Thuộc nhóm ngành khoa học: Khoa học Tự nhiên Bình Dương, năm 2015... T

KHOA KHOA HỌC TỰ NHIÊN

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI

VÀ ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ GIUN ĐẤT

Ở HUYỆN PHÚ GIÁO TỈNH BÌNH DƯƠNG

Thuộc nhóm ngành khoa học: Khoa học Tự nhiên

Bình Dương, năm 2015

KHOA KHOA HỌC TỰ NHIÊN

BÁO CÁO TỔNG KẾT

ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU KHOA HỌC CỦA SINH VIÊN THAM GIA

CUỘC THI SINH VIÊN NGHIÊN CỨU KHOA HỌC NĂM HỌC 2014 - 2015

XÉT GIẢI THƯỞNG "TÀI NĂNG KHOA HỌC TRẺ ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT"

NĂM 2014 - 2015

NGHIÊN CỨU THÀNH PHẦN LOÀI

VÀ ĐẶC ĐIỂM PHÂN BỐ GIUN ĐẤT

Ở HUYỆN PHÚ GIÁO TỈNH BÌNH DƯƠNG

Thuộc nhóm ngành khoa học: Khoa học Tự nhiên

Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Mai Nam, Nữ: Nữ

Dân tộc: Kinh

Lớp, khoa: C12SH01 Khoa: khoa học tự nhiên

Năm thứ: 3 Số năm đào tạo: 3

Ngành học: Sư phạm Sinh học

Người hướng dẫn: ThS Nguyễn Thị Ngọc Nhi

Bình Dương, năm 2015

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

THÔNG TIN KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

1 Thông tin chung:

- Tên đề tài: Nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm phân bố giun đất ở huyện

Phú Giáo tỉnh Bình Dương

- Sinh viên thực hiện: Nguyễn Thị Mai

- Lớp: C12SH01 Khoa: Khoa học Tự nhiên Năm thứ: 3 Số năm đào tạo: 3

- Người hướng dẫn: ThS Nguyễn Thị Ngọc Nhi

4 Kết quả nghiên cứu:

- Về thành phần loài: Đã phát hiện được 17 loài giun đất thuộc 6 giống, 4 họ

Giống Pheretima có số loài phong phú nhất (chiếm 64,71% tổng số loài) Bổ sung 15 loài giun đất cho khu vực nghiên cứu, trong đó có 2 loài mới lần đầu tiên gặp ở Việt

Nam (Pheretima vulgaris, Drawida japonica) Có 2 loài loài chưa định được tên khoa

học

- Về phân bố: Mật độ giun đất trung bình trong các sinh cảnh thuộc huyện Phú

Giáo là 26,26 con/m2 và sinh khối là 37,04 g/m2 Giun đất ở huyện Phú Giáo có 3

nhóm hình thái - sinh thái: Nhóm thảm mục, nhóm đất - thảm mục và nhóm đất chính thức Trong đó nhóm đất chính thức chiếm ưu thế (chiếm 52,94%), nhóm thảm mục

có số loài nghèo nhất (chiếm 5,88%) Thành phần loài, mật độ và sinh khối giun đất

ở đất ruộng lúa

- Vấn đề sử dụng: Ở huyện Phú Giáo giun đất được sử dụng làm thức ăn cho vật

nuôi, mồi câu cá, cung cấp dược liệu, đối tượng giảng dạy thực hành

5 Đóng góp về mặt kinh tế - xã hội, giáo dục và đào tạo, an ninh, quốc phòng và khả năng áp dụng của đề tài:

- Bổ sung 15 loài giun đất cho vùng nghiên cứu, trong đó có 2 loài mới lần đầu

tiên gặp ở Việt Nam (Pheretima vulgaris, Drawida japonica) Kết quả này đã góp một

phần vào việc hoàn thiện bản đồ phân bố các loài giun đất ở tỉnh Bình Dương

- Đề tài đã cung cấp những dẫn liệu về trình tự DNA của một số loài giun đất ở huyện Phú Giáo, đây là nguồn tư liệu quý giá cho những nghiên cứu tiếp theo

- Cung cấp một số mẫu vật cho giảng dạy thực hành cho trường ĐH Thủ Dầu Một

6 Công bố khoa học của sinh viên từ kết quả nghiên cứu của đề tài

Ngày tháng năm

Sinh viên chịu trách nhiệm chính

thực hiện đề tài

(ký, họ và tên)

Nhận xét của người hướng dẫn về những đóng góp khoa học của sinh viên thực hiện

đề tài (phần này do người hướng dẫn ghi):

Tôi đánh giá rất cao về kết quả nghiên cứu của đề tài Trong thời gian ngắn nhóm sinh viên đã làm việc nghiêm túc và thực hiện được một nội dung lớn Kết quả thu được gồm 17 loài thuộc 6 giống 4 họ, trong đó có 2 loài mới cho Việt Nam Những đóng góp trên đã góp phần hoàn thiện dần bản đồ phân bố giun đất ở tỉnh Bình Dương

TRƯỜNG ĐẠI HỌC THỦ DẦU MỘT Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

THÔNG TIN VỀ SINH VIÊN CHỊU TRÁCH NHIỆM CHÍNH THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

I SƠ LƯỢC VỀ SINH VIÊN:

Họ và tên: Nguyễn Thị Mai

Sinh ngày: 14 tháng 09 năm 1994

Nơi sinh: Vĩnh Phúc

Lớp: C12SH01 Khóa: 2012 - 2015

Khoa: Khoa học tự nhiên

Địa chỉ liên hệ: Thôn 10 – Thống Nhất – Bù Đăng – Bình Phước

Điện thoại: 01652801548 Email: nguyenthimai90pm94@gmail.com

II QUÁ TRÌNH HỌC TẬP (kê khai thành tích của sinh viên từ năm thứ 1 đến năm

đang học):

* Năm thứ 1:

Ngành học: Sư phạm Sinh học Khoa: Khoa học Tự nhiên

Kết quả xếp loại học tập: Trung bình khá

C12SH01 C13SH01 C13SH01

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

MỤC LỤC I Danh mục các chữ viết tắt III Danh mục bảng IV Danh mục hình V MỞ ĐẦU 1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Nội dung nghiên cứu 2

5 Bố cục đề tài 2

NỘI DUNG Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Đặc điểm tự nhiên của huyện Phú Giáo, tỉnh Bình Dương 3

1.1.1 Vị trí và diện tích 3

1.1.2 Địa hình 4

1.1.3 Khí hậu 4

1.1.4 Sông ngòi 5

1.1.5 Thổ nhưỡng 5

1.1.6 Tài nguyên sinh vật 6

1.2 Tình hình nghiên cứu giun đất 6

1.2.1 Trên thế giới 6

1.2.2 Ở Việt Nam 7

Chương 2 ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, VẬT LIỆU VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Địa điểm và thời gian nghiên cứu 8

2.2 Vật liệu và phương pháp nghiên cứu 9

2.2.1 Vật liệu nghiên cứu 9

2.2.1.1 Mẫu vật 9

2.2.1.2 Dụng cụ và thiết bị 9

2.2.2 Phương pháp nghiên cứu 9

2.2.2.1 Phương pháp thu mẫu 9

2.2.2.2 Phương pháp xử lý mẫu 9

2.2.2.3 Phương pháp định loại 10

2.2.2.4 Phương pháp xác định các nhóm hình thái - sinh thái 11

2.2.2.5 Phương pháp tính các chỉ số 12

2.2.2.6 Phương pháp xử lý số liệu 13

Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 3.1 Thành phần loài giun đất ở huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương 14

3.1.1 Danh lục các loài giun đất ở huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương 14

3.1.2 Tính chất thành phần loài ở huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương 34

3.1.2.1 Cấu trúc thành phần loài 34

3.1.2.2 Quan hệ thành phần loài giun đất ở huyện Phú Giáo với các vùng lân cận 34

3.1.2.3 Các nhóm hình thái – sinh thái giun đất ở huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương 35

3.2 Phân bố giun đất ở huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương 36

3.2.1 Phân bố giun đất trong các sinh cảnh vùng đồng bằng 36

3.2.1.1 Các sinh cảnh rừng 36

3.2.1.2 Các sinh cảnh khác của vùng đồng bằng 39

3.2.2 Mối quan hệ giữa số loài, mật độ, sinh khối và độ phong phú của giun đất giữa các sinh cảnh ở huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương 43

3.2.3 Phân bố giun đất theo các loại đất 45

3.3 Vấn đề sử dụng giun đất ở huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương 46

3.3.1 Tình hình sử dụng giun đất ở huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương 46

3.3.2 Định hướng việc sử dụng giun đất ở huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương 46

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 1 KẾT LUẬN 48

2 KHUYẾN NGHỊ 48

TÀI LIỆU THAM KHẢO i

PHỤ LỤC vi

DANH MỤC BẢNG

Bảng 2.1: Địa điểm, thời gian và sinh cảnh thu mẫu giun đất ở huyện Phú Giáo 9

Bảng 2.2: Đặc điểm phân biệt giữa 3 nhóm hình thái – sinh thái của giun đất……11

Bảng 3.1: Danh lục và tần số xuất hiện giun đất ở các sinh cảnh của huyện Phú Giáo 14 Bảng 3.2: Số lượng taxon bậc loài của các giống và họ giun đất ở huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương 34 Bảng 3.3: Quan hệ thành phần loài giun đất (R) của huyện Phú Giáo với huyện Dầu Tiếng 35 Bảng 3.4: Thành phần loài, mật độ [n (con/m2)], sinh khối [p (g/m2)] và độ phong phú (n%, p%) của các loài giun đất trong mùa mưa ở các sinh cảnh rừng vùng đồng bằng của huyện Phú Giáo 37 Bảng 3.5: Thành phần loài, mật độ [n (con/m2)], sinh khối [p (g/m2)] và độ phong phú (n%, p%) của các loài giun đất trong mùa khô ở các sinh cảnh rừng vùng đồng bằng của huyện Phú Giáo 38 Bảng 3.6: Thành phần loài, mật độ [n (con/m2)], sinh khối [p (g/m2)] và độ phong phú (n%, p%) của các loài giun đất trong mùa mưa ở các sinh cảnh vùng đồng bằng của huyện Phú Giáo 40 Bảng 3.7: Thành phần loài, mật độ [n (con/m2)], sinh khối [p (g/m2)] và độ phong phú (n%, p%) của các loài giun đất trong mùa khô ở các sinh cảnh vùng đồng bằng của huyện Phú Giáo 41 Bảng 3.8: Phân bố giun đất theo các loại đất ở huyện Phú Giáo 45

DANH MỤC HÌNH

Hình 1.1 Bản đồ vị trí địa lý tỉnh Bình Dương 3

Hình 1.2 Bản đồ số giờ nắng trung bình năm huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương 4

Hình 1.3 Bản đồ phân bố lượng mưa huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương 5

Hình 1.4 Bản đồ phân bố đất của huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương 6

Hình 2.1 Bản đồ thu mẫu ở một số xã thuộc huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương 10

Hình 2.2 Hình thái ngoài và cấu tạo trong của Pheretima posthuma 12

Hình 3.1 Pont corethrurus (Müller, 1856) 16

Hình 3.2 L mauritii Kinberg, 1866 17

Hình 3.3 Per excavatus Perrier, 1872 18

Hình 3.4 Ph bahli Gates, 1945 19

Hình 3.5 Ph californica Kinberg, 1867 20

Hình 3.6 Ph campanulata Rosa, 1890 21

Hình 3.7 Ph houlleti (Perrier, 1872) 22

Hình 3.8 Ph modigliani Rosa, 1889 23

Hình 3.9 Ph pacseana Thai 1987 24

Hình 3.10 Ph peguana (Rosa, 1890) 25

Hình 3.11 Ph posthuma (Vaillant, 1869) 26

Hình 3.12 Ph sp 1 27

Hình 3.13 Ph sp 2 28

Hình 3.14a Ph sp 3……….29

Hình 3.14b So sánh tương đồng trình tự DNA của Ph sp 3 với các trình tự từ ngân hàng gene 29

Hình 3.15 Glyphidrilus papillatus (Rosa, 1890) 30

Hình 3.16 Dr barwelli (Beddard, 1886) 31

Hình 3.17a Dr sp 1 32

Hình 3.17b So sánh tương đồng trình tự DNA của Dr sp 1 (mẫu A1) với các trình tự từ ngân hàng gene 32

Hình 3.17c So sánh tương đồng trình tự DNA của Dr sp 1 (mẫu A6) với các trình tự từ ngân hàng gene 32

Hình 3.18 Biểu đồ các nhóm giun đất theo hình thái – sinh thái ở Phú Giáo tỉnh Bình Dương 36 Hình 3.19 Sự khác biệt về mật độ (A) và sinh khối (B) của giun đất giữa rừng cao su

và rừng trồng 38 Hình 3.20 Sự khác biệt về mật độ (A) và sinh khối (B) của giun đất giữa các sinh cảnh của vùng đồng bằng 42 Hình 3.21 Mối quan hệ giữa số loài, mật độ, sinh khối và độ phong phú của giun đất trong các sinh cảnh ở huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương 44

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Giun đất là một đại diện của động vật không xương sống thuộc lớp Giun ít tơ (Oligocheata), ngành Giun đốt (Annelida), xuất hiện cách đây khoảng 600 triệu năm vào đầu kỉ Cambri [40]

Giun đất là nhóm tham gia tích cực và thường xuyên vào hình thành lớp đất trồng trọt [3], [45] Chúng tạo hệ thống hang cho đất tơi xốp, những viên phân của chúng tạo kết cấu hạt cho đất [10] Hoạt động của giun đất đã góp phần đẩy nhanh quá trình mùn hóa, khoáng hóa cho đất và làm thay đổi tính chất vật lí, hóa học trong đất dẫn đến cải thiện độ phì của đất [40], [3], [45] Giun đất góp phần rất lớn vào sự phát triển của thực vật và làm tăng sản lượng cho cây trồng [45] Giun đất mang lại giá trị kinh tế cao trong chăn nuôi, thịt giun đất có hàm lượng đạm cao được dùng làm thức

ăn cho cá, gia súc, gia cầm [30] Ở nhiều nước như Philippines, Canada, Nhật, Đài Loan (Trung Quốc), Ý, giun đất là đối tượng nuôi công nghiệp nhằm sản xuất bột thức

ăn giàu đạm cho chăn nuôi [3] Giun đất được nhân dân nhiều nước dùng làm thuốc chữa các bệnh sốt rét, đậu mùa, suy nhược cơ thể sau khi sinh [14] Đặc biệt, các chiết xuất từ giun đất được sử dụng để điều trị nhiều bệnh như chống oxy hóa, kháng khuẩn, kháng viêm, chống ung ưng… [10], [48] Ngoài ra, các loại vi khuẩn có trong ruột của giun đất có thể được sử dụng để điều chế các loại thuốc phòng ngừa ung thư [48] Giun

đất có thể là vật chỉ thị cho tính chất của đất như Pheretima posthuma (giun quắn) chỉ thị cho đất cát pha, Pheretima elongata chỉ thị cho đất nặng [3] Bên cạnh những lợi

ích mà giun đất mang lại, nó còn là vật chủ trung gian của một số loài giun sán ký sinh Trong cơ thể giun đất, ấu trùng giun tròn thường tập trung trong mạch máu (giun phổi Metastrongilus, giun ruột non Porrocaecum) hoặc trong thể xoang rồi chuyển thành kén

trong cơ thể (giun phổi Syngamus trachaca) [3], [32]

Giun đất là đối tượng đặc biệt lý thú không chỉ trong các lĩnh vực ứng dụng mà cả trong các lĩnh vực lý thuyết Vì vậy, nó là đối tượng cần phải được tìm hiểu và nghiên cứu

Ở Việt Nam, giun đất được nghiên cứu từ rất sớm bởi các tác giả nước ngoài như: Michaelsen (1934), Perrier (1872, 1875),… Đến năm 2013, các nghiên cứu cơ bản về khu

hệ giun đất ở miền Bắc, miền Trung và một phần Nam Bộ (đồng bằng Sông Cửu Long) đã bước đầu hoàn tất Riêng ở Đông Nam Bộ, mới có công bố về 3 loài giun đất mới thuộc

giống Polypheretima được phát hiện ở tỉnh Đồng Nai [49] và 12 loài giun đất ở huyện

Dầu Tiếng, tỉnh Bình Dương [32] Đa số các tỉnh, huyện còn lại của vùng này vẫn

chưa có dẫn liệu nào về thành phần loài trong đó có huyện Phú Giáo, tỉnh Bình Dương

Để bổ sung thành phần loài giun đất cho vùng nghiên cứu và góp một phần nhỏ trong việc hoàn thiện bản đồ phân bố của các loài giun đất ở Bình Dương cũng như Đông Nam Bộ, đề

tài: “Nghiên cứu thành phần loài và đặc điểm phân bố giun đất ở huyện Phú Giáo

tỉnh Bình Dương” được đề xuất

3 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: Thành phần loài, đặc điểm phân bố và tình hình sử

dụng giun đất

- Phạm vi nghiên cứu: Mẫu giun đất thu ở phần đất liền của 7 xã và 1 thị trấn

thuộc huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương

4 Nội dung nghiên cứu

- Định loại các loài giun đất thu được dựa trên khóa định loại và đặc điểm mô tả

về từng loài của các tác giả như: Thái Trần Bái (1986), Gates (1972), Blakemore (2002), Sims và Easton (1972), Easton (1979)…

- Giải trình tự DNA đối với các loài còn nghi vấn

- Nghiên cứu đặc điểm phân bố của giun đất ở huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương theo sinh cảnh, mùa và các loại đất

- Tìm hiểu tình hình sử dụng giun đất ở vùng nghiên cứu

5 Bố cục của đề tài

MỞ ĐẦU: Lý do chọn đề tài, mục tiêu nghiên cứu, đối tượng, phạm vi nghiên cứu và nội dung nghiên cứu (2 trang)

NỘI DUNG

Chương 1: Tổng quan tài liệu (5 trang)

Chương 2: Địa điểm, thời gian, vật liệu và phương pháp nghiên cứu (6 trang) Chương 3: Kết quả nghiên cứu và thảo luận (35 trang)

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ (1 trang)

NỘI DUNG Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Đặc điểm tự nhiên của huyện Phú Giáo, tỉnh Bình Dương

1.1.1 Vị trí và diện tích

Huyện Phú Giáo được thành lập vào năm 1999, nằm ở phía Đông Bắc tỉnh Bình Dương, cách thị xã Thủ Dầu Một 45 km [37]

Huyện Phú Giáo có 11 xã và 1 thị trấn gồm Thị Trấn Phước Vĩnh, xã An Bình,

xã An Linh, xã An Long, xã Phước Sang, xã Tân Hiệp, xã Tân Long, xã Tam Lập, xã Phước Hoà và xã Vĩnh Hoà Với tổng diện tích tự nhiên là 54.378,16 ha và có vị trí tiếp giáp như sau: Phía đông bắc giáp với huyện Đồng Phú (Bình Phước), phía đông giáp huyện Vĩnh Cửu (Đông Nai), phía tây bắc giáp huyện Chơn Thành (Bình Phước), phía nam giáp huyện Tân Uyên (Bình Dương) và phía tây giáp huyện Bến Cát (Bình Dương) [37]

Hình 1.1 Bản đồ vị trí địa lý tỉnh Bình Dương [29]

1.1.2 Địa hình

Vùng đất Phú Giáo tương đối bằng phẳng, thấp dần từ bắc xuống nam Nhìn tổng quát thì Phú Giáo có nhiều dạng địa hình khác nhau như địa hình bằng phẳng, thung lũng bãi đồi,…[22]

1.1.3 Khí hậu

Huyện Phú Giáo cũng giống như tỉnh Bình Dương nói chung có vùng khí hậu nhiệt đới gió mùa ổn định, nhiệt độ cao quanh năm, ánh sáng dồi dào, nắng nóng và mưa nhiều, độ ẩm khá cao và có hai mùa rõ rệt (mùa mưa và mùa khô) [37]

Hình 1.2 Bản đồ số giờ nắng trung bình năm

huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương[29]

Nhiệt độ trung bình hàng năm ở từ 25°C - 27°C Đặc biệt là hầu như không có bão, mà chỉ bị ảnh hương những cơn bão gần Nhiệt độ cao nhất có lúc lên tới 39,3°C

và thấp nhất từ 16°C - 17°C (ban đêm) và 18°C vào sáng sớm Vào mùa nắng, độ ẩm trung bình hàng năm từ 76% - 80%, cao nhất là 86% (vào tháng 9) và thấp nhất là 66% (vào tháng 2) Lượng nước mưa trung bình hàng năm từ 1.800 - 2.000mm [37]

Hình 1.3 Bản đồ phân bố lượng mưa trung bình năm ở

huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương [29]

1.1.4 Sông ngòi

Chế độ thủy văn của các con sông chảy qua huyện Phú Giáo thay đổi theo mùa: mùa mưa nước lớn từ tháng 5 đến tháng 11 (dương lịch) và mùa khô (mùa kiệt) từ tháng 11 đến tháng 5 năm sau, tương ứng với hai mùa là mùa mưa và mùa khô Phú Giáo có một con sông lớn là sông Bé và đây là con sông tự nhiên để phục vụ mục đích

tưới tiêu trong mùa khô [37]

1.1.5 Thổ nhƣỡng

Đất đai Phú Giáo rất đa dạng và phong phú về chủng loại Các loại đất như đất xám trên nền phù sa cổ, đất nâu vàng trên phù sa cổ, đất xám Gley, đất phù sa chưa phân hóa PD [29]

Hình 1.4 Bản đồ phân bố đất của huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương [29] 1.1.6 Tài nguyên sinh vật

Huyện Phú Giáo hiện có hơn 5522,40 ha diện tích rừng và đất lâm nghiệp Diện tích rừng Phú Giáo chủ yếu là rừng non tái sinh, rừng trồng bổ sung Các loại cây rừng bao gồm họ dầu, tre, trúc, xà cừ, bạch đàn, tràm bông vàng, và quý như sao, gỗ đỏ, cẩm lai, giáng hương, Rừng Bình Dương còn cung cấp nhiều loại dược liệu làm thuốc chữa bệnh, cây thực phẩm và nhiều loài động vật, trong đó có những loài động vật quý hiếm [37]

1.2 Tình hình nghiên cứu giun đất

có các dẫn liệu tại các điểm xung quanh thủ đô Phnôm Phênh và một số thị trấn đồng bằng, kết quả nghiên cứu đã thống kê 14 loài giun đất trong 5 giống sau: Pheretima, Drawida, Lampito, Pontoscolex, Glyphidrilus [18]

Blakemore cùng các tác giả khác đã liệt kê 505 loài giun đất từ Ấn Độ, Sri Lanka và các vùng lân cận, trong đó có 101 loài từ TamilNadu (phía Nam của Ấn Độ) [43]

1.2.2 Việt Nam

Giun đất ở Việt Nam đã được nghiên cứu từ lâu, từ công trình đầu tiên vào thế

kỷ XIX của Perrier năm 1872, 1875 và đầu thế kỷ XX của Stephenson.J năm 1931; Michaelsen năm 1934 đến các công trình nghiên cứu tập trung từ năm 1982 đến nay, phần lớn được công bố trên Tạp chí Sinh học và Thông báo khoa học Đại học Sư phạm

Hà Nội của các chuyên viên trong nước

Trước năm 1975, do điều kiện chiến tranh, việc nghiên cứu giun đất bị gián đoạn, chỉ được tiến hành ở một số vùng Các dẫn liệu thu được chủ yếu về mặt hình thái, sinh thái Từ năm 1982 đến nay, việc nghiên cứu giun đất ở Việt Nam mới được thực hiện một cách đầy đủ và có hệ thống Từ rất nhiều công trình nghiên cứu, Thái Trần Bái đã tổng kết số loài giun đất có trên lãnh thổ Việt Nam cho đến năm 2000 là

195 loài trong 8 họ giun đất [13]

Năm 2004, Thái Trần Bái và cộng tác viên đã cung cấp danh lục các loài giun đất ở một số đảo phía Nam Trong đó, đảo Thổ Chu có 6 loài và 4 taxon chưa xác định tên và đảo Phú Quốc có 4 loài và 4 taxon chưa xác định tên (thuộc Kiên Giang), đảo Côn Lôn và hòn Bảy Cạnh có 9 loài và 6 taxon chưa xác định tên khoa học (thuộc Bà Rịa – Vũng Tàu) và đảo Hòn Tre (có 5 loài và 1 số taxon thuộc nhóm Pheretima không

có manh tràng) thuộc Khánh Hòa [17]

Đến năm 2008, Nguyễn Thanh Tùng và Trần Thị Anh Thư đã công bố danh lục gồm 11 loài giun đất và 6 taxon chưa xác định được tên khoa học ở khu vực vành đai sông Tiền [39]

Năm 2013, Nguyễn Thanh Tùng đã công bố 34 loài giun đất ở đồng bằng sông Cửu Long [38] Hiện tại, Việt Nam có 207 loài giun đất (Theo Nguyễn Thanh Tùng tập hợp năm 2013 thì tại Việt Nam đã có 204 loài giun đất [38] Tháng 1 năm 2015, Nguyễn Thanh Tùng đã vừa công bố thêm 3 loài giun đất mới ở Việt Nam [49])

Tỉnh Bình Dương mới chỉ có dẫn liệu về 12 loài giun đất ở huyện Dầu Tiếng [32] Chính vì vậy, việc nghiên cứu thành phần loài giun đất ở huyện Phú Giáo là rất cần thiết nhằm góp phần hoàn thiện dần bản đồ phân bố giun đất ở tỉnh Bình Dương

Chương 2 ĐỊA ĐIỂM, THỜI GIAN, VẬT LIỆU

VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Địa điểm và thời gian nghiên cứu

Mẫu giun đất được thu ở 7 xã và 1 thị trấn thuộc huyện Phú Giáo, tỉnh Bình Dương Địa điểm thu mẫu được giới thiệu ở bảng 2.1

Ở khu vực nghiên cứu, tuỳ theo điều kiện tự nhiên, chúng tôi tập trung thu mẫu trong 6 sinh cảnh thuộc huyện Phú Giáo (rừng tràm, rừng cao su, đất vườn, đất ruộng lúa, đất bỏ hoang, bờ sông - suối - hồ) với dạng địa hình chính ở đây là đồng bằng Bảng 2.1: Địa điểm, thời gian và sinh cảnh thu mẫu giun đất ở huyện Phú Giáo (Phụ lục II)

Hình 2.1 Bản đồ thu mẫu ở một số xã thuộc

huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương [29]

2.2 Vật liệu và phương pháp nghiên cứu

2.2.1 Vật liệu nghiên cứu

2.2.1.2 Dụng cụ, thiết bị và hóa chất nghiên cứu

- Dụng cụ và thiết bị thu mẫu, phân tích hình thái giun đất gồm có: túi vải, giấy ghi nhãn, thước đo, máy ảnh kỹ thuật số, cân điện tử (độ chính xác 0,01 g), kính lúp, kính soi nổi và bộ đồ mổ

- Hóa chất: Hóa chất cố định mẫu gồm dung dịch formol 2%, formol 4%, cồn 30% và cồn 96%

2.2.2 Phương pháp nghiên cứu

2.2.2.1 Phương pháp thu mẫu

- Phương pháp thu mẫu định lượng: Mẫu định lượng của giun đất được thu theo cách lấy mẫu động vật đất của Ghiliarov (1975), mẫu được thu bằng tay trong các hố

đào có kích thước 50 cm x 50 cm (diện tích bề mặt hố đào là 0,25 m2), thu theo lớp đất dày 10 cm cho đến khi không gặp giun nữa Mẫu được thu vào thời điểm bất kỳ trong ngày

- Phương pháp thu mẫu định tính: Việc thu mẫu định tính được tiến hành song song với thu mẫu định lượng trong cùng một thời điểm ở tất cả các sinh cảnh của vùng nghiên cứu bằng các dụng cụ đơn giản như cuốc, xẻng, túi vải…gặp con nào thu con

đó kể cả những con tự bò lên mặt đất khi mưa, ngập nước

Chính vì thế, để kết quả định loại chính xác cần phải có nhiều mẫu cho 1 taxon Một số đặc điểm được sử dụng để định loại các taxon bậc giống như: đai sinh dục (kín hay hở, vị trí bắt đầu và số đốt), vị trí lỗ sinh dục đực và cái, vị trí tuyến tiền liệt, túi nhận tinh (vị trí, số lượng), nhú phụ sinh dục (hình thái, số lượng và vị trí sắp xếp), tình trạng vách ngăn đốt (tiêu biến, mỏng và dày)

Để định loại các loài trong giống Pheretima cần phải sử dụng một số đặc điểm chính như: manh tràng (sự xuất hiện và kiểu đơn giản hay phức tạp), lỗ sinh dục đực (vị trí và cấu tạo), túi nhận tinh (vị trí, số lượng), nhú phụ sinh dục (hình thái, số lượng

và vị trí sắp xếp), tình trạng vách ngăn đốt (tiêu biến, mỏng và dày) Ngoài ra, một vài đặc điểm khác có giá trị hỗ trợ, không thể thiếu trong các mô tả như: kiểu môi (epi, pro), lỗ lưng đầu tiên (vị trí xuất hiện), nơi bắt đầu của ruột, tim bên cuối, tuyến trứng

và túi trứng, túi tinh hoàn, số đốt, kích thước (chiều dài, đường kính, trọng lượng),…

và một số đặc điểm đặc biệt ở từng loài riêng biệt (hình 2.2)

Hình 2.2 Hình thái ngoài và cấu tạo trong của Pheretima posthuma [38]

Các mẫu giun đất ở huyện Phú Giáo được định loại dựa trên nhiều tài liệu khác nhau từ khóa định loại đến các mô tả từng loài của các tác giả như Gates G.E (1972),Thái Trần Bái (1987), Nguyễn Văn Thuận (1994), Blakemore (2010), Nguyễn Thanh Tùng (2013) Đối với một số mẫu còn nghi vấn về vị trí phân loại được gửi đi phân tích trình tự DNA

2.2.2.4 Phương pháp xác định các nhóm hình thái - sinh thái

Căn cứ vào đặc điểm hình thái và cấu tạo của cơ quan tiêu hóa (manh tràng, tấm lưng), cơ quan vận chuyển (tơ, cơ), tình trạng của vách đốt, màu sắc, của các loài giun đất để xếp vào các nhóm hình thái - sinh thái theo tiêu chuẩn phân chia của Thái Trần Bái (1983)

Bảng 2.2: Đặc điểm phân biệt giữa 3 nhóm hình thái – sinh thái của giun đất [1].

Nhóm

Đất chính thức Đất – thảm mục Thảm mục Đặc điểm

và phía trước cơ thể

Màu sẫm

không có

Đơn giản hoặcRăng cưa

Hình lược hoặclông chim

- Tính số lượng (n): Đối với con nguyên vẹn tính cả con non và con trưởng thành

Đối với những con bị đứt chỉ tính phần đầu mới là một con, phần đuôi không tính

- Tính sinh khối (p): Sinh khối được tính bằng trọng lượng cơ thể sau khi định hình

4% (kể cả phần đất trong ruột) Cân bằng cân phân tích điện tử có độ chính xác đến 0,1 g

- Tần số xuất hiện (Frequency): được tính bằng công thức của Sharma (2003)

C = x 100 Trong đó, p: số lượng các điểm thu mẫu có loài xuất hiện

P: tổng số các điểm thu mẫu nghiên cứu

Theo giá trị của C có các trường hợp sau: loài thường gặp C > 50%; loài ít gặp

25% < C < 50%; loài ngẫu nhiên C < 25% [38]

- Độ phong phú của loài: được tính toán theo công thức

D = ni

N x 100%

Trong đó: D = Độ phong phú của loài trong quần xã sinh vật; ni = Số lượng cá

thể của loài thứ i; N = Tổng số cá thể của tất cả các loài trong hiện trường [38]

- Xét quan hệ thành phần loài (R): Sử dụng công thức Radulescu (1961)

Z Y X

Z Y X

X

Z Y X Rss

Trong đó:

+ R: Hệ số tương quan thành phần loài và phân loài giữa hai khu vực

+ Rs: Hệ số tương quan ở mức độ loài

+ Rss: Hệ số tương quan ở mức độ phân loài

X (X’), Y(Y’): Số loài (phân loài) chỉ có riêng ở mỗi khu vực

Z(Z’): Số loài (phân loài) cùng có ở hai khu vực

Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 3.1 Thành phần loài giun đất ở huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương

3.1.1 Danh lục các loài giun đất ở huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương

Danh lục các loài giun đất ở huyện Phú Giáo được giới thiệu ở bảng 3.1 Trongdanh lục các thứ tự họ, giống, loài được sắp xếp theo vần chữ cái a, b, c

Đối với mỗi loài nêu: tên khoa học, tài liệu gốc, synonym, phân bố, tên địa phương và nhận xét (nếu có)

Bảng 3.1 : Danh lục và tần số xuất hiện giun đất ở các sinh cảnh

của huyện Phú Giáo tỉnh Bình Dương

1 Pont corethrurus (Müller, 1856) 0,77 0,60 0,09 0,52 0,41 0,40

MEGASCOLECIDAE (part Rosa, 1891)

mỗi sinh cảnh còn xuất hiện loài phổ biến đặc trưng riêng như ở rừng cao su có 10

loài nhưng đặc trưng nhất (Ph bahli, Ph pacseana), đất vườn có 9 loài (trong đó có

Ph houlitee, Ph peguana và L mauritii chiếm tỉ lệ khá cao), bờ sông - suối - hồ có 8 loài (trong đó có Ph houlleti, Ph sp 2, chiếm tỉ lệ cao nhất), ruộng bỏ hoang có 2 loài (Dr barwelli , Dr sp 1, nhưng Dr sp 1 có tỉ lệ cao nhất là C = 89%)

HỌ GLOSSOSCOLECIDAE (Michaelsen, 1900)

Giống Pontoscolex Schmarda, 1861

1 Pontoscolex corethrurus (Muller, 1856)

Lumbricus corethrurus muller, 1856: Aghaddl.Naturgeach Ges Halle 4: 26

Synonym: Pontoscolex corethrurus beddard, 1895: Proceedings of the

Zoological Society, London: 210

Tên địa phương: Trùn cơm

Đặc điểm: Kích thước trung bình Chiều dài 64 - 108mm, đường kính 3,0 - 4,0

mm, số đốt 162 - 179, trọng lượng 0,53 - 0,76 g Môi kiểu pro Đai sinh dục chiếm 7 đốt

từ đốt XV - XXI, hở, màu vàng cam hình yên ngựa, hở phía bụng Lỗ cái ở vách đốt 14/15 Túi nhận tinh 6/7/8/9, túi dài Dạ dày ở đốt VI Tim bên cuối ở đốt XIII Không

có manh tràng

Phân bố:

+ Trong vùng nghiên cứu: TT Phước Vĩnh, xã Phước Hòa, xã An Long, xã Phước

Sang, xã Tam Lập, xã An Thái, xã Vĩnh Hòa, xã Tân Hiệp

+ Vùng khác ở Việt Nam: Đồng Bằng Sông Cửu Long [38], Gia Lai, Bình Thuận, Ninh Thuận [23], Quảng Nam - Đà Nẵng [36],

Nhận xét: Pontoscolex corethrurus là loài phân bố rộng ở Việt nam và thế giới

Loài này có khả năng sống ở những vùng đất phèn hay độ ẩm rất thấp nơi mà các loài giun khác không sống được Ở khu vực nghiên cứu loài này gặp rất phổ biến tại tất cả các sinh cảnh

Hình 3.1: Pont corethrurus (Muller, 1856)

A Túi nhận tinh (amp: ampun; sep: vách ngăn đốt);

B Phần đuôi với các tơ xếp thành vòng xoắn; C,C1 Đai sinh dục hình yên ngựa;

D Cá thể trưởng thành lúc còn sống; E Kén

HỌ MEGASCOLECIDAE (PART ROSA, 1891)

Giống Lampito Kinberg, 1866

2 Lampito mauritii Kinberg, 1866

Lampito mauritii Kinberg, 1866:

Ofevers, K Vetens - Akad, Rorhandl Stokholm 23: 103

Synonym: Megascolex mauritii Michaelsen, 1900: Das Tierreich Vol 10: 227

Đặc điểm: Kích thước trung bình, chiều dài 92 – 132 mm, đường kính 3,4 - 4,0

1 mm

mm, số đốt 132 - 156, cân nặng 0,59 – 1,64 g Môi kiểu epi Lỗ lưng đầu tiên ở vách đốt 10/11 Có 3 đôi túi nhận tinh ở 6/7/8/9, mỗi túi nhận tinh có 2 diverticulum Đai chiếm 4 đốt, từ đốt XIV – XVII Lỗ sinh dục cái ở đốt XIV Lỗ sinh dục đực ở đốt XVIII Nhú đực có xuất hiện tơ giao phối Không có nhú phụ sinh dục ở vùng đực và vùng túi nhận tinh Tim bên cuối ở đốt XIII Không có manh tràng Vách 8/9/10 dày

Phân bố:

+ Trong vùng nghiên cứu: TT Phước Vĩnh, xã Phước Sang

+ Vùng khác: Phú Yên [35], Quảng Nam - Đà Nẵng [16],

Nhận xét: Loài này chỉ xuất hiện ở sinh cảnh đất vườn ven nhà của vùng nghiên

cứu Phân bố ở lớp đất tầng mặt từ 5 – 15 cm, gặp với số lượng lớn

Giống Perionyx Perrier, 1872

3 Perionyx excavatus Perrier, 1872

Perionyx excavatus Perrier, 1872:

Nouv Arch Mus Hist Nat Paris 8: 126

Synonym: Perionyx turaensis Stephenson, 1920: 216 Gates, 1972: 147

1mm

dv

1mm B1

C1

A1

amp

Hình 3.2: L mauritii Kimberg, 1866

A, A1 Vùng đực (mp: lỗ sinh dục đực; st: tơ giao phối);

B, B1 Túi nhận tinh (amp: ampun; dv: diverticulum); C, C1 Tuyến tiền liệt.

mp

Tên địa phương: Trùn quế

Đặc điểm: Kích thước trung bình, chiều dài 50 - 70 mm, đường kính 1,5 - 2,0

mm, trọng lượng 0,1 - 0,2 g Môi kiểu epi Đai kín, chiếm 5 đốt, từ đốt XIII – XVII Lỗ lưng đầu tiên ở vách đốt 4/5 Có 2 đôi lỗ nhận tinh ở 7/8/9, phía bên bụng Túi nhận tinh không có diverticulum Lỗ sinh dục cái ở đốt XIV Lỗ đực ở đốt XVIII nằm trong vùng khuyết sâu vào thành cơ thể, giữa phía bụng Không có manh tràng Dạ dày tiêu biến

Phân bố:

+ Trong vùng nghiên cứu: Xã An Thái, xã Phước Hòa

+ Vùng khác: Đồng bằng Sông Cửu Long [38], Phú Yên [35], Quảng Nam - Đà nẵng [16],

Hình 3.3: Per excavatus Perrier, 1872

A Vùng đực (mp: lỗ sinh dục); B Túi nhận tinh (amp: ampun);

C Tuyến tiền liệt; D Phía bụng dưới cá thể trưởng thành

Giống Pheretima Kinberg, 1867

4 Pheretima bahli Gates, 1945

Pheretima bahli Gates, 1945:

Spolia Zeylanica 24: pp : 85

Synonym: Pheretima bangoiana Michaelsen, 1934; Pheretima saigonensis

Omodeo, 1956; Metaphire bahli - Sims & Easton, 1972

Đặc điểm nhận dạng: Kích thước trung bình, chiều dài 103 - 116 mm, đường

kính 4,0 - 5,0 mm, số đốt 101 - 111, trọng lượng 0,91 – 1,68 g Môi kiểu epi Đai sinh dục chiếm 3 đốt từ đốt XIV - XVI, đủ Lỗ cái ở đốt XIV, giữa, phía bụng Nhú phụ sinh dục ở vách đốt 17/18, 18/19, vùng đực (gồm 1 đôi nhú đực và 2 đôi nhú phụ), thẳng

hàng theo từng bên, hình elip Túi nhận tinh 6/7/8/9, lệch phía bụng Tim bên cuối ở đốt XIII Tuyến tiền liệt ở đốt XVII - XIX, xẻ thuỳ thô Ruột bắt đầu từ đốt XV Manh tràng đơn giản từ đốt XXVII – XXIV

Hình 3.4: Ph bahli Gates, 1945

A, A1 Vùng đực (mp: lỗ sinh dục đực; gm: nhú phụ sinh dục);

B, B1 Túi nhận tinh (amp: ampun; dv: diverticulum);

C, C1 Tuyến tiền liệt; D Manh tràng đơn giản

Phân bố:

+ Trong vùng nghiên cứu: Đập Phước Hòa, xã An Thái

+ Vùng khác: Đồng bằng Sông Cửu Long [38], Phú Yên [35], Quảng Nam - Đà Nẵng [16], Nghệ An [15]

Nhận xét: Trong khu vực nghiên cứu chỉ thấy Ph bahli xuất hiện ở ven đập

Phước Hòa vào mùa mưa và không tìm thấy ở sinh cảnh khác

5 Pheretima californica Kinberg, 1867

Pheretima california Kinberg, 1867:

Ofvers K Veten Acad For Stockholm, 23:pp 102

Synonym: Metaphire california – Sims và Easton, 1972

Đặc điểm: Kích thước trung bình, môi kiểu epi Lỗ lưng đầu tiên 11/12 Có 2 đôi

túi nhận tinh ở 6/7/8 Chiều dài 146 – 182 mm chiều rộng 4,6 - 5,0 mm Cân nặng 2,0 -

pm

dv 8/9

B1

D

3,07 g Manh tràng đơn giản từ đốt XXVII - XXIV Vách 8/9/10 tiêu biến

Phân bố:

+ Khu vực nghiên cứu: Bờ sông – suối xã An Linh, An Long

+ Vùng khác: Bắc Cạn: H Chợ Đồn [15]; Lào Cai: TT Phố Lu; Yên Bái: H Lục Yên; Phú Thọ: TT Phú Thọ; vườn quốc gia Cúc Phương [1]

Hình 3.5 Ph californica Kinberg, 1867

A Vùng đực (mp: lỗ sinh dục đực);

B Túi nhận tinh (amp: ampun; dv: diverticulum; ag: tuyến phụ sinh dục);

C Tuyến tiền liệt; D Manh tràng đơn giản

6 Pheretima campanulata Rosa, 1890

Perichaeta campanulata Rosa, 1890:

Ann Mus Civ Sto Nat 30: 115

Tên địa phương: Trùn hổ

Đặc điểm nhận dạng:

Thân hình trụ Kích thước trung bình- lớn, chiều dài 85 - 129 mm, đường kính

5,0 - 6,0 mm, số đốt 48 - 87, trọng lượng 1,98 – 2,13 g Cơ thể có màu xám phía lưng

đậm hơn phía bụng, đai sinh dục có màu xám nâu Môi kiểu pro Không có nhú phụ sinh dục ở vùng đực và vùng nhận tinh Đai sinh dục chiếm từ đốt XIV - XVI, đủ Lỗ cái ở đốt XIV Lỗ đực ở đốt XVIII Lỗ lưng đầu tiên ở vách đốt 10/11 Có 3 đôi túi nhận tinh 6/7 - 8/9 Dạ dày ở đốt IX - X Tuyến tiền liệt ở đốt XVII - XX Manh tràng đơn giản từ đốt XXVII – XXIV Ampun có cuống ngắn, diverticulum hình ống, cuộn xoắn Tuyến tiền liệt xẻ thùy sâu ở đốt XVII – XXI

Phân bố:

+ Trong vùng nghiên cứu: Xã Phước Hòa, xã An Thái

+ Vùng khác: Quảng Nam - Đà Nẵng [16], Quảng Ngãi, Khánh Hòa, Lâm Đồng

[23], Bình Trị Thiên [34], Phú Yên [35],

Hình 3.6: Ph campanulata Rosa, 1890

A Túi nhận tinh (dv: diverticulum, amp: ampun); B Tuyến tiền liệt; C Manh tràng;

D Phía bụng phần đầu cá thể trưởng thành (mp: lỗ sinh dục đực)

7 Pheretima houlleti (Perier, 1872)

Perichaeta houlleti Perrier, 1872

Nouv Arch Nus Hist Nat Ports 8 Pp.99

Synonym: Perichaeta campanulata Rosa 1890; Pheretima wimberleyana

Stephenson, 1925; Pheretima meridiana Gates, 1932; Metaphire houlleti Sims & Easton, 1972

Đặc điểm: Kích thước trung bình, chiều dài 58 - 123 mm, đường kính 3,0 - 4,0

mm, số đốt 60 - 108, trọng lượng 0,42 – 1,35 g Có 3 đôi túi nhận tinh 6/7/8/9, bên bụng Môi kiểu epi Đai sinh dục chiếm từ đốt XIV - ½XVI, thiếu Lỗ cái ở đốt XIV Lỗ đực đổ trong buồng giao phối Lỗ lưng đầu tiên là ở vách đốt 9/10 hoặc trễ hơn Có 2 đôi tuyến phụ sinh dục ẩn trong thành cơ thể và đổ trong buồng giao phối Có tuyến sinh dục ở vùng nhận tinh Dạ dày ở đốt IX Tuyến tiền liệt ở đốt XVII - XX, xẻ thuỳ thô Ruột bắt đầu từ đốt XV, manh tràng đơn giản từ đốt XXVII – XXIV

Phân bố:

+ Trong vùng nghiên cứu: TT Phước Vĩnh, xã Phước Hòa, xã An Thái

+ Vùng khác: Bình Định [31], Gia Lai, Đăk Lăk, Lâm Đồng [23]…

Nhận xét: Cá thể trưởng thành của loài này thường gặp vào mùa mưa, còn mùa

khô chỉ thu được cá thể non

dv

1 mm

mp amp

1 mm

D

B

Hình 3.7 Ph houlleti (Perier, 1872)

A, A1 Vùng đực (mp: lỗ sinh dục đực); B, B1 Túi nhận tinh (amp: ampun, dv:

diverticolum, ag: tuyến phụ sinh dục); C, C1 Manh tràng; D, D1 Tuyến tiền liệt

8 Pheretima modigliani Rosa, 1889

Perichaeta modigliani Rosa, 1889: Ann Mus Genova Ser Lab Bd VII: 8 - 134.

Synonym: Amynthas modigliani Rosa, 1889: 134; Amynthas heterochaetus

Beddard’s, 1900: 622

Đặc điểm: Kích thước trung bình, chiều dài 121 – 187 mm, đường kính 6,0 –

8,6 mm, trọng lượng 3,86 – 4,92 g Có 4 đôi túi nhận tinh 5/6/7/8/9 Ampun hình nấm

Môi kiểu epi Đai không rõ Lỗ cái ở đốt XIV Lỗ đực ở vách đốt 18/19 Lỗ lưng đầu tiên là ở vách đốt 11/12 Tuyến tiền liệt từ đốt XVII - XX, xẻ thùy thô Ruột bắt đầu từ đốt XV, manh tràng đơn giản từ đốt XXVII – XXIV

dv amp

A Túi nhận tinh (amp: ampun, dv: diverticolum); B Tuyến tiền liệt; C Manh tràng;

D Phía bụng phần đầu cá thể trưởng thành (mp: lỗ sinh dục đực)

Phân bố:

+ Trong vùng nghiên cứu: Xã Phước Hòa, xã An Thái

+ Vùng khác: Bình Định [31], Bình Trị Thiên [34], Quảng Nam - Đà Nẵng [16], Nghệ An [15], …

Nhận xét: Ở vùng nghiên cứu loài này chỉ xuất hiện ở sinh cảnh rừng cao su với

mật độ thấp ở xã An Thái và xã Phước Hòa

9 Pheretima pacseana Thai, 1987

Đặc điểm: Kích thước lớn, chiều dài 364 - 387 mm, đường kính 9,0 – 13,2 mm,

số đốt 160 - 171, trọng lượng 18,35 – 27,4 g Thân hình trụ, màu sám phía lưng, nhạt hơn phía bụng Môi kiểu epi Đai kín, đủ Lỗ lưng đầu tiên ở vách đốt 11/12

Lỗ cái ở đốt XIV, giữa, phía bụng Lỗ đực ở rãnh gian đốt XVIII Nhú đực ẩn trong buồng giao phối Có 2 đôi nhú phụ ở vách đốt 17/18 và 18/19, cách nhau khoảng 1/3 chiều rộng giữa 2 lỗ đực, phía bụng

Có 3 túi nhận tinh 6/7/8/9 thuôn dài, hoặc hình ovan Ampun có cuống dài, diverticulum hình ống Có 2 đôi nhú phụ ở đốt VIII và IX Dạ dày cơ từ đốt IV - XI Tuyến tiền liệt từ đốt XVI - XVIII xẻ thùy sâu Ruột bắt đầu từ đốt XV Manh tràng hình lược, có 5 nhánh Phân đùn cao

Phân bố: Xã An Linh

Nhận xét: Đây là loài giun lớn nhất gặp tại vùng nghiên cứu, sống sâu dưới mặt

đất vào mùa mưa, mùa khô hầu như không gặp Loài này thường gặp trong ở sinh cảnh rừng cao su với mật độ cao, kích thước lớn (30 - 40 cm)

10 Pheretima peguana (Rosa, 1890)

Perichaeta peguana Rosa, 1890:

Memorie Mus Civ Stor Nat Verona Vol V: 321 - 336

Synonym: Metaphire peguana, Sims & Easton, 1972: 239 (peguana - group);

Easton, 1981: 58

Đặc điểm: Kích thước trung bình, chiều dài 112 - 122 mm, đường kính 4,6 - 5

mm, số đốt 108 - 111, trọng lượng 1,62 - 2,3 g Môi kiểu epi Đai sinh dục chiếm từ đốt XIV - XVI Lỗ cái ở đốt XIV Lỗ đực ở đốt XVIII Nhú phụ sinh dục ở đốt VI - IX Túi nhận tinh có 3 đôi ở vị trí 6/7/8/9, ở bên bụng, diverticulum ở gốc cuống Dạ dày IX Tim bên cuối ở đốt XIII Tinh nang ở đốt XVII - XXI Tuyến tiền liệt từ đốt XVII - XXI Ruột bắt đầu từ đốt XV Manh tràng đơn giản từ đốt XXVII – XXII

Phân bố:

+ Trong vùng nghiên cứu: xã Vĩnh Hòa, xã Phước Hòa, xã An Thái

+ Vùng khác: Huế [34], đồng bằng sông Cửu Long [38],

Nhận xét: Ở vùng nghiên cứu loài này được tìm thấy ở những vùng đất như đất

vườn và rừng cao su

D

amp

Hình 3.9 Ph pacseana Thai 1987

A Vùng nhận tinh; B Hình nội quan;

C Tuyến tiền liệt;

D Túi nhận tinh (amp: ampun, dv: diverticulum)

E Manh tràng

11 Pheretima posthuma (Vaillant, 1869)

Perichaeta posthuma Vaillant, 1869:

Ann Sci Nat Soc 5 (10): pp 228

Synonym: Perichaeta affinis Perrier, 1872, Ph incerta Beddard, 1912;

Metaphire posthuma - Sims & Easton, 1972: Biological Journal of the Linnean Society

4: 239, - Blakemore, 2002:210

Tên địa phương: Trùn quắn

Đặc điểm: Kích thước trung bình, chiều dài 81 - 93 mm, đường kính 3,0 - 4,0

mm, số đốt 100 - 120, trọng lượng 0,8 - 1,2 g Môi kiểu epi Đai sinh dục chiếm từ đốt XIV - XVI, đủ Lỗ cái ở đốt XIV Lỗ đực ở đốt XVIII Lỗ lưng đầu tiên ở vách đốt 12/13 Nhú phụ sinh dục ở đốt XVII - XIX Có 4 đôi túi nhận tinh 5/6/7/8/9 Dạ dày ở đốt IX Tuyến tiền liệt ở đốt XVII - XX Ruột bắt đầu từ đốt XV Manh tràng đơn giản

từ đốt XXVII - XXIV

Hình 3.10: Ph peguana (Rosa, 1890)

A, A1.Vùng đực (mp: lỗ sinh dục đực; gm: tuyến phụ sinh dục);

B, B1 Túi nhận tinh (amp: ampun; dv: diverticulum);

C, C1 Tuyến tiền liệt; D, D1 Manh tràng;

1 mm

dv amp

Phân bố:

+ Trong vùng nghiên cứu: Xã An Thái

+ Vùng khác: Phân bố chủ yếu ở đồng bằng ven sông và hỗn hợp ven biển như

Kiên Giang, Vĩnh Long, Tiền Giang, Đồng Tháp, [38]

12 Pheretima sp 1

Đặc điểm: Kích thước trung bình, chiều dài 85 - 129 mm, đường kính 4,0 – 5,2

mm, số đốt 95 - 106, trọng lượng 1,9 – 2,5 g Môi kiểu epi Đai sinh dục chiếm từ đốt

XIV - XVI, đủ Lỗ cái ở đốt XIV Lỗ đực ở đốt XVIII Lỗ lưng đầu tiên ở vách đốt

10/11 Túi nhận tinh 6/7 - 8/9 Dạ dày ở đốt IX Tuyến tiền liệt từ đốt XVII - XX Manh

tràng đơn giản từ đốt XXVII - XXII

Phân bố: Xã Tân Hiệp, xã Vĩnh Hòa, xã An Linh, xã An Thái, xã Phước Hòa

Hình 3.11: Ph posthuma (Vaillant, 1869)

A, A1 Vùng đực (mp: lỗ sinh dục đực; gm: tuyến sinh dục phụ);

B, B1 Túi nhận tinh (anp: ampun; dv: diverticulum);

C, C1 Tuyến tiền liệt; D, D1 Manh tràng

Nhận xét: Loài này xuất hiện với tần số cao ở rừng cao su xã An Thái, xã Tân

Hiệp vào mùa mưa, mẫu được gửi đi phân tích giải trình tự DNA không có kết quả

Hình 3.12: Ph sp 1

A Túi nhận tinh (amp: ampun, dv: diverticulum);

B Tuyến tiền liệt; C Manh tràng; D Cá thể trưởng thành lúc còn sống

13 Pheretima sp 2

Đặc điểm: Kích thước trung bình - lớn, chiều dài 85 - 129 mm, đường kính 4,5 -

5,5 mm, số đốt 110 - 114, trọng lượng 2,18 – 2,65 g Môi kiểu epi Đai sinh dục từ đốt

XIV - XVI, đủ Lỗ cái ở đốt XIV Lỗ đực ở đốt XVIII Lỗ lưng đầu tiên ở vách đốt 12/13 Có 3 đôi túi nhận tinh 6/7/8/9 Dạ dày ở đốt IX Tuyến tiền liệt từ đốt XVII - XX Manh tràng đơn giản từ đốt XXVII - XXII

Phân bố: Xã Phước Hòa, xã An Thái

Nhận xét: Loài này xuất hiện ở sinh cảnh rừng cao su và bờ sông – suối – hồ

nhưng với mật độ thấp Loài này đã được gửi mẫu đi phân tích trình tự DNA nhưng không có kết quả