Hà nội văn hóa và phong tục Q1

Hà nội văn hóa và phong tục

Muơc luơc

CHÛÚNG I: DÍỊU TÑCH 5

CHUĐA VUA 6

ẰNH ĂAƠI 8

LÏÎ HÖƠI CHUĐA TRÙM GIAN 11

CHUÝƠN NGÖI ẰNH 15

CHUÝƠN CAÂI AO LAĐNG 19

BA NGÖI MÖƠ “HÖÌNG NHAN” 23

CHUÝƠN CON TRÍU 27

CÍY ĂA 30

CHUÝƠN CAÂI CHÚƠ 33

CHUÝƠN CAÂI CÖÍNG LAĐNG 37

NHÛÔNG PHO TÛÚƠNG QUYÂ HIÏỊM 41

CÍY GAƠO 44

CON NGHÏ ĂAÂ 47

MIÏỊU ĂÖÌNG CÖÍ 49

CHÚƠ GIÚĐI HAĐ NÖƠI 52

CAÂI CÍÌU MAÂI NGOÂI 55

NINH HIÏƠP 59

CHÛÚNG II PHONG TUƠC 62

TÏỊT NHÛÔNG NÙM XÛA 63

MÍM NGUÔ QUAÊê 67

TRANH TÏËT 69

CẤNH ÀU MUÂA XUÊN 73

NGÂY RÙÇM THẤNG GIÏNG 76

MUÂA CƯËM, MUÂA HƯÌNG 79

CUÁNG CHẤO ÚÃ XỐM AO NGANG 81

TÏËT TRUNG THU ÚÃ HÂ NƯÅI 85

ÀÊN ÀÏM TRUNG THU 88

ƯNG GIÙÈNG ƯNG GIÙNG 90

ÀẤM CÛÚÁI NGÂY XÛA 92

NGHI THÛÁC TANG LÏỴ TRUYÏÌN THƯËNG 94

CHUYÏÅN ÀƯËT VÂNG MẬ 97

BỐI TUƯÌNG 102

HƯÅI LÂNG XÛA 104

PHẤO TRONG VÙN HOẤ TRUYÏÌN THƯËNG 107

CHÛÚNGIII:NGHÏÅTHUÊÅT ÊÍM THÛÅC 110

CƯỴỴ VÂ MÊM CƯỴ HÂ NƯÅI XÛA 111

NHÛÄNG BÛÚÁC THÙNG TRÊÌM CUÃA PHÚÃ 115

BUÁN CHẪ 118

BUÁN THANG 121

THÕT CÊÌÌY, QUẤN THÕT CÊÌY LẤI CHỐ 124

CHẪ CẤ 129

BÂN VÏÌ GIA VÕ 131

NÛÚÁC LỔ CÚM NIÏU 134

RÛÚÅU! 137

NGÛÚÂI HÂ NƯÅI UƯËNG RÛÚÅU 140

BAÁNH BEÂO 143

BAÁNH TRUNG THU 146

TRAÂ ÀAÅO 149

CHUYÏÅN BÏËP NUÁC 152

BUÁN ÖËC HAÂ NÖÅI 156

CHÛÚNG I: DÊËU TÑCH

CHUĐA VUA

ÚÊ lađng Chuđa Vua, nay thuöơc lađng Thõnh Yïn (quíơn Hai Bađ Trûng), hađng nùm coâ ba ngađy lïî höơi truýìn thöịng vađo ngađy möìng 6, möìng 7, möìng 8 thaâng giïng vađ ngađy möìng 9 lađ ngađy caâc tay cao cúđ tranh ngöi quaân quín Lađng Thõnh Yïn coâ tuơc lïơ caâc Cö gaâi líịy chöìng xa vađ caâc chađng trai líịy vúơ xa ăïìu phaêi thu xïịp vïì lađng ùn Tïịt vađ dûơ Höơi

Höơi coâ phíìn lïî, rûúâc xaâch vađ caâc trođ chúi nhû ăíịu víơt choơi gađ vađ thi cúđ tûúâng Ăíịt nađy thúđ Ăïị Thñch möơt öng vua cúđ tûúâng nïn mön cúđ tûúâng ặúơc coi troơng ăùơc biïơt

Chuđa Vua lađ möơt quíìn thïí kiïịn truâc trang nghiïm, ăeơp ăeô vađ cíìu kyđ Caâi ăöơc ăaâo cuêa quíìn thïí kiïịn truâc nađy lađ coâ chuđa vađ ằnh ăïìu thúđ vua Ăïị Thñch Ngay sau ăíịy lađ ăïìn thúđ Míîu, möơt trong tûâ bíịt tûê vađ thín phuơ Tríìn Hûng Ăaơo Nghôa lađ thúđ Phíơt Laôo, Nho, Tam giaâo ăöìng lûu Tûđ ăúđi Lï, quíìn thïí kiïịn truâc nađy goơi lađ Ăiïơn Thûđa Lûúng, lađ núi Vua, caâc hoađng tûê, caâc ăaơi thíìn, hoađng thín nghó laơi ăïí chuíín bõ lađm lïî tïị úê ăađn Nam Giao Ăađn Nam Giao trûúâc ăíy tûúâng cuêa öng trong cuöơc khúêi nghôa Yïn Thïị Khi khúêi nghôa thíịt baơi, öng Ăiïìu tröịn vïì Hađ Nöơi röìi truơ trò chuđa Cuông chñnh úê ăíy, ăöìng chñ Nguýîn Phong Sùưc, xûâ Bùưc Kyđ ăaô sûê duơng caâc vođm sau bïơ tûúơng vua Ăïị Thñch lađm núi ăi vïì, hoaơt ăöơng vađ íín naâu Ngađy 10-4-1956, ăöìng chñ Tríìn Danh Tuýn ặa Baâc Höì ăïịn thùm chuâa Baâc xem laơi míịy höị vođm sau tûúơng röìi ăi vïì phña trûúâc Baâc ăùơt muô lïn ngûơc, cuâi ăíìu Sau möơt luâc ýn lùơng, Baâc baêo bađ Lï Thõ Hiïìn lađ ngûúđi tröng chuđa rùìng: “Bađ tröng giuâp chuđa cho cíín thíơn, ặđng ăïí míịt maât gò”

Theo huýìn thoaơi, vua Ăïị Thñch lađ nhín víơt thûâ hai saâu Ngoơc Hoađng ÚÊê ÍỊn Ăöơ vađ Trung Quöịc cuông thúđ Ăïị Thñch vúâi cûúng võ nhû víơy Ăïị Thñch cođn lađ vua cúđ tûúâng Tûđ xa xûa, ăíịt Chuđa Vua ăaô coâ nhûông lođ cúđ tûúâng hay nhíịt nûúâc Caâc danh thuê moơi núi ăïìu phaêi keâo vïì chuđa Vua ăïí thi ăíịu vađ hoơc tíơp

Ăïịn nùm 1992, ăaô coâ 70 danh thuê ăïịn tranh giaêi qua caâc kyđ höơi lïî Moơi ngûúđi tríìm tröì vïì tađi nùng cuêa caâc danh thuê nhû Vïơ, Ngoơc, Lúơi, An Cuơ Hûâa Tiïịn lađ möơt trong nguô töịt, lyâ kiïơt, ăaô tûđng lađ kiïơn tûúâng chíu Myô Cûúđng vö ắch cuöơc thi cúđ tûúâng 1991, Phaâc lađê nöîi lo lùưng cuêa danh thuê bíịt cûâ tónh nađo Caâc ăaơi biïíu miïìn Nam cuông ăïịn thùm thuâ nhûông nûúâc cúđ hay trong tríơn ăíịu ÚÊê ăíy coâ caê cúđ búi vađ cúđ bađn

Hiïơn nay, Chuđa Vua cođn giûô ặúơc 14 pho tûúơng ăeơp bùìng göî hoađng ăađn Nöíi bíơt nhíịt lađ pho tûúơng vua Ăïị Thñch cao khoaêng 1,6m Möơt bûâc cûêu long chaơm tröí tinh vi, hai ẳnh ăöìng thúđi Nguýîn, möơt quaê chuöng nhoê thúđi Caênh Thõnh, hai quaê chuöng to thúđi Lï, hai choâe lúân cao chûđng 1,6m ặúơc ăuâc tûđ thúđi Lï Khu vûơc chuđa Vua, tûđ maâi ằnh cöí kñnh ăïịn nhûông cíy nhaôn, öíi cöí thuơ, bûâc tûúơng, ăöi choâe, bia kyâ ăïịn quaê chuöng ăïìu toêa ra nhûông lúđi vín vi khön nguöi vúâi hiïơn taơi vađ tûúng lai

ẰNH ĂAƠI

Ăònh Ăaơi nùìm trong cuơm di tñch phña Bùưc khu vûơc Baơch Mai, thuöơc phûúđng cíìu Dïìn, quíơn Hai Bađ Trûng, bïn caơnh chuđa Liïn Phaâi, chuđa vûúng Tuýịt, ằnh Ăöng, ằnh Tö Hoađng, chuđa Vua, ăađn Nam Giao (nay lađ nhađ maây cú khñ Tríìn Hûng Ăaơo) Ngöi ằnh ăùơc biïơt nađy coâ kiïịn truâc giöịng nhû nhûông ằnh cöí cuêa Viïơt Nam noâi chung

Noâ ặúơc xíy dûơng vúâi quy mö khaâ lúân Tiïìn ằnh cao, röơng, khoaâng ăaơt göìm 5 gian Híơu cung göìm 3 gian, Tam quan thoaâng, maâi ằnh cong, lúơp ngoâi ta Sín ằnh röơng, laât gaơch cöí, coâ vûúđn cíy, vûúđn hoa vađ möơt giïịng thúi hònh bíìu duơc Khung cûêa Ăònh Ăaơi lađm theo kiïíu bûâc bađn Kïịt cíịu khung xûúng ăïìu in bùìng göî ặúơc giûô vûông búêi nhiïìu cöơt caâi vađ cöơt quín to vađ cao bùìng göî tûâ thiïịt

Khöng gian Ăònh Ăaơi ặúơc múê röơng, múê ra böịn phûúng taâm hûúâng chûâ khöng xíy gaơch kñn xung quanh Moơi ngûúđi coâ thïí ăïịn thùm ằnh tûđ bíịt kyđ hûúâng nađo, qua nhûông con ặúđng tùưt vađ ặúđng lúân Nùm 1592, quín nhađ Maơc ăaô giao tranh vúâi Trõnh Troơng taơi ăíy Ngay saât caơnh cöíng Tam quan lađ con ặúđng Thiïn Lyâ nöíi tiïịng Nöịi liïìn Thùng Long vúâi caâc tríịn vađ caâc tónh phña Nam lađ möơt con ặúđng nhoê, ăađi hun huât qua nhûông ăöìi cíy cöịi ríơm raơp vađ caê möơt rûđng mai (nay thuöơc khu vûơc Baơch Mai vađ Trûúng Ăõnh)

Ăònh Ăaơi ặúơc xíy dûơng caâch ăíy khaâ líu vađ ăaô traêi qua nhiïìu líìn truđng tu, sûêa chûôa lúân vađo nhûông niïn hiïơu Vônh Thõnh (1705), Caênh Hûng (1774), Minh Maơng (1840), Thađnh Thaâi, Khaêi Ăõnh Thoaơt ăíìu, Ăònh Ăaơi chó coâ gian giûôa thúđ ặâc Thađnh Hoađng cao 5m Ăaơi vûúng thíìn lađ möơt trong 50 ngûúđi con lïn nuâi cuêa Laơc Long Quín vađ íu Cú, sau nađy lađ thuöơc tûúâng thín cíơn cuêa Sún Tinh Bïn traâi thúđ thín míîu cuêa Ăaơi Vûúng gheâp vúâi míîu Liïîu Haơnh Bïn phaêi thúđ caâc cö, cíơu cuêa Laôo Giaâo, nghôa lađ cuông coâ mađu sùưc Tam giaâo ăöìng lûu Ăònh Ăaơi cođn thúđ caê

hai öng phöîng lađ hai ngûúđi híìu cíơn cuêa Ăaơi Vûúng vúâi neât mùơt tûúi cûúđi, hoâm hónh vađ cuông mang nhûông neât chíịt phaâc cuêa con ngûúđi ăöìng qú Viïơt Nam Ăoâ chñnh lađ hònh aênh cuêa caâc vai “hïì cheđo” xuíịt hiïơn sau nađy, ngûúđi bònh dín ýu tiïịng cûúđi lađ víơy

Caâc maêng trang trñ ặúơc tíơp trung vađo bûâc cöìn naâch giûôa tođa ăaơi ằnh Ăïì tađi trang trñ lađ röìng leo vađ uöịn khuâc, víy caâ, trùng sao Coâ daâng díịp tûđ ăúđi Lï Bïn caơnh coâ nhûông bûâc chaơm khùưc röìng phûúơng, ím dûúngtûúng xûâng vúâi nhûông hoơa tiïịt söng, nûúâc, míy trúđi, nhûông bûâc cûêa voông, cuöịn thû, hoađnh phi, cíu ăöịi Tíịt caê ăïìu ặúơc chaơm khùưc tó

mó vađ Sún Son thïịp vađng choaâng ngúơp, vûđa lađ nhûông bûâc hoơa, vûđa coâ tiïịt tíịu nhaơc ăiïơu vúâi möơt nghïơ thuíơt ăiïu luýơn ăöơc ăaâo

Gian chñnh giûôa phíìn cung cíịm ặúơc ăùơt möơt síơp thúđ Phña trïn lađ ngai cuêa ặâc Thađnh Hoađng Bïn caơnh ăoâ lađ hai chiïịc kiïơu baât cöịng cođn nguýn veơn Nhûông chiïịc kiïơu baât cöịng ặúơc chaơm, khùưc vađ sún son thïịp vađng vúâi cú man nađo lađ nhûông hoa vùn sinh ăöơng vađ duýn daâng, ăíy lađ möơt trong nhûông neât tiïu biïíu cuêa niïn hiïơu Gia Long Ăònh cođn giûô ặúơc hai hođm ặơng 7 sùưc phong cuêa niïn hiïơu Minh Maơng (1821) vađ Khaêi Ăõnh (1924); hai tíịm bia coâ niïn hiïơu Vônh Thõnh (1705) vađ niïn hiïơu ăúđi Nguýîn, baêy bûâc hoađnh phi, cuöịn thû, baêy ăöi cíu ăöịi, ba chiïịc hûúng aân Ăònh cuông cođn giûô ặúơc 4 baât hûúng, trong ăoâ coâ möơt chiïịc ặúơc lađm bùìng ăaâ, möơt böơ baât bûêu, möơt Cöìng, möơt chiïng

Trûúâc ăíy, Ăònh Ăaơi cuông nhû caâc ằnh lađng khaâc, víîn coâ nhûông buöíi cuâng lïî, rûúâc xaâch Nhûng Ăònh Ăaơi cođn trúê thađnh núi tíơp trung tûâ chiïịng cuêa moơi ngûúđi caâc ngaê Thúđi ăoâ, cûâ 5 giúđ chiïìu lađ cûêa ö Cíìu Dïìn ăoâng kñn laơi, khöng ai ặúơc ra vađo thađnh, chó trûđ nhûông ngûúđi cíìm hoêa bađi “Khíín cíịp” Tíịt caê nhûông ai muöịn vađo thađnh ăïìu phaêi nghó laơi úê Ăònh Ăaơi, ăúơi ăïịn saâng höm sau, khi cûêa ö múê, múâi ặúơc vađo Cuông coâ möơt söị ngûúđi buön baân muöịn tranh thuê thúđi gian ăaô vađo thađnh tûđ luâc 4 giúđ chiïìu, nhûng phaêi nghó laơi úê möơt caâi chúơ, ùn uöịng, nghó ăïm vađ sûêa soaơn laơi hađng ăïí saâng súâm höm sau coâ hađng baân úê caâc chúơ vađ caâc phöị trong thađnh Núi tíơp trung nađy goơi lađ chúơ Höm (tïn nađy ặúơc giûô cho ăïịn tíơn bíy giúđ) Vò víơy mađ Ăònh Ăaơi lađ núi dûđng chín cuêa ăuê moơi lúâp ngûúđi

trong xaô höơi Ngoađi ra, Ăònh Ăaơi cođn lađ möơt khu du lõch, vui chúi síìm uíịt cuêa möơt thúđi moơi ngûúđi ăïịn ăíy coâ thïí tuđy hûâng ăi thùm caâc chuđa, ăïìn, ằnh úê gíìn ăoâ hoùơc xuöịng caâc vûúđn mú baât ngaât vúâi caâc quaân rûúơu ven ặúđng, hoùơc ăïịn caâc quaân ùn Vín Höì Rûúơu lađng Mú vađ nûúâc mùưm Keê Ăö trûúâc hïịt ặúơc ăem baân úê ăíy röìi múâi toêa ăi khùưp núi vađ ăaô trúê nïn nöíi tiïịng

Ăònh Ăaơi lađ möơt di tñch trong quíìn thïí di tñch lõch sûê vùn hoâa vađ

du lõch coâ giaâ trõ cuêa quíơn Hai Bađ Trûng Nhûng, cuông nhû söị phíơn cuêa möơt söị di tñch khaâc, Ăònh Ăaơi chûa ặúơc chuâ yâ möơt caâch xûâng ăaâng Möơt söị gian ằnh bõ lúê, suơt, ăöì göî bõ moơt, con ngûúđi ăaô díìn líịn chiïịm, xím phaơm quanh ằnh Cöíng Tam quan, sín, vûúđn cíy, vûúđn hoa, giïịng bíìu duơc ăaô khöng cođn nûôa lađm cho caênh quan cuêa Ăònh Ăaơi bõ thu heơp Thiïịt nghô cíìn phaêi coâ sûơ quan tím ăùơc biïơt hún nûôa ăïịn viïơc khöi phuơc sûêa chûôa vađ truđng tu Ăònh Ăaơi ăïí hònh aênh vïì Ăònh Ăaơi maôi ăeơp trong tím trñ bao ngûúđi

LÏÎ HÖƠI CHUĐA TRÙM GIAN

Chuđa Trùđm Gian thuöơc xaô Tiïìn Phûúng; huýơn Chûúng Myô, tónh Hađ Tíy Ăíy lađ ngöi chuđa cöí dûơng trïn quaê ăöìi cao chûđng 50 meât, coâ cíy cao boâng caê vađ ăíơm möơt mađu cöí tñch Xung quanh lađ nhûông ngoơn nuâi Phûúơng Hoađng vöî caânh, nuâi Hoađng Xaâ coâ daâng con voi quyđ nuâi Ăöìng Lû, nuâi Sún Löơ, nuâi Tríìm Chuđa coâ ăuê 100 gian Cûâ 4 cöơt lađ möơt gian, coâ trïn

400 cöơt Möîi cöơt truơ trïn möơt hođn ăaâ chaơm hònh caânh hoa sen Daôy lan can quanh chuđa, cuông nhû caâc bíơc thïìm bùìng ăaâ coâ chaơm tröí Trïn caâc vaân long, laâ gioâ, ăíịu, xađ v.v coâ hònh: míy, hoa laâ, röìng, tiïn nûô

Phña trûúâc chuđa coâ gaâc chuöng cao hai tíìng, chöìng diïm, taâm maâi, nùìm trïn ăöìi cao vúâi hađng trùm bíơc ăaâ Ăíy lađ cöng trònh kiïịn truâc giaâ trõ lađm bùìng göî quyâ vúâi caâc ăíìu ăao cao vuât, mïìm maơi Trïn “ gaâc chuöng coâ treo möơt quaê chuöng lúân, ăuâc vađo nùm 1794 thúđi Tíy Sún vúâi bađi minh cuêa Tríìn Baâ Hiïn, ngûúđi xaô Vín Canh

Trong chuđa coâ 153 pho tûúơng ặúơc xíy dûơng tûđ ăúđi Lyâ Híìu hïịt ăïìu bùìng göî, möơt böơ bùìng ăíịt, sún son thïịp vađng Ăùơc biïơt bïơ tûúơng ặúơc xíy bùìng gaơch coâ hoa vùn cuêa thïị kñ 16 - 17 Bïn caơnh coâ tíịm bia ăaâ dûơng vađo nùm Caênh Thõnh thûâ 5 (1794) coâ ghi laơi chiïịn cöng cuêa Ăö ăöịc Ăùơng Tiïịn Ăöng do Phan Huy Chuâ viïịt, tíịt caê ăïìu lađ nhûông taâc phíím hiïịm coâ thúđi Tíy Sún ăïí laơi

Lïî höơi chuđa Trùm Gian ặúơc töí chûâc vađo hai ngađy cuêa thûúơng tuíìn thaâng hai ím lõch ặúơc xem lađ “töịt ngađy” Khi ăöịt xong möơt baânh phaâo treo trïn cađnh ăa cao xuöịng saât mùơt ăíịt, caâc chín kiïơu bùưt ăíìu rûúâc long kiïơu tûđ trong chuđa bûúâc ra, long kiïơu ra túâi cûêa Trung quan, ăaâm rûúâc phaêi ặâng laơi, chúđ quan viïn vađ caâc chín kiïơu cuêa xaô giao hiïịu (kïịt nghôa) ăïịn ăíịy vađ ặâng vađo hađng nguô chónh tïì, ăaâm rûúâc múâi bùưt ăíìu di chuýín Trong ăaâm rûúâc, xaô ăađn anh ăi ăíìu, xaô nađy thûúđng lađ xaô thúđ thíìn súâm nhíịt, coâ ăöng dín nhíịt, ăöìng thúđi cuông lađ xaô ăa tađi nhíịt Caâc

xaô baơn cuông phaâi kiïơu cuêa mònh túâi hoùơc phaâi möơt chín kiïơu ăïí thay vai khiïng kiïơu cuđng vúâi xaô chuê nhađ

Ăi ăíìu lađ hai laâ cúđ “Tiïịt Mao” Kïị ăeđn lađ 5 cúđ ăuöi nheđo goơi lađ cúđ nguô hađnh: kim, möơc, thuêy, hoêa, thöí vađ nhûông laâ cúđ vuöng: ăen, trùưng, vađng, ăoê, xanh Sau ăoâ lađ 4 laâ cúđ tûâ linh: long, ly, quy, phûúơng Ngûúđi cíìm cúđ ăöơi noân coâ choâp nhoơn hoùơc chñt khùn tai choâ, thùưt lûng boâ que xanh ăoê, chín ăi xađ caơp

Sau cúđ lađ tröịng caâi do hai ngûúđi khiïng Tröịng caâi do thuê hiïơu ăaânh bùìng chiïịc duđi sún son thïịp vađng Möơt ngûúđi vaâc loơng che cho thuê hiïơu vađ tröịng Ăi sau tröịng lađ chiïng, cuông do hai ngûúđi khiïng vađ coâ loơng che Khi ăi rûúâc, thuê hiïơu ăaânh möơt tiïịng tröịng, laơi ăaânh möơt tiïịng chiïng Tiïịng tröịng thuâc giuơc, tiïịng chiïng tríìm huđng, ngín nga nhû tiïịng cuêa ngađn xûa voơng vïì

Sau ăoađn tröịng vađ chiïng lađ sûơ diïîu hađnh cuêa ăöi ngûơa baơch, ăöi ngûơa höìng vađ ăöi voi Dûúâi chín nhûông con víơt linh thiïng nađy coâ nhûông baânh xe lùn Möîi con víơt ăïìu ặúơc che loơng vađ coâ möơt chiïịn binh ăi bïn caơnh

Hai chiïịc taân thïu long, phûúơng ăi trûúâc múê ặúđng cho caâc chíịp kñch lang nai nõt, mang löơ böơ, kim qua, phuê viïơt, chuđy ăöìng Caâc chíịp kñch lang ăi hai bïn Hoơ lađ nhûông chađng trai duông caêm, xöng pha tríơn maơc khi xûa, úê giûôa hoơ lađ möơt quan viïn mùơc aâo thuơng xanh, coâ loơng che, mang möơt chiïịc biïín coâ phuê vaêi ăoê ghi míịy chûô: “ Thûúơng ăùỉng töịi linh thíìn “ (thaânh töịi linh haơng nhíịt):

Sau ăoađn chíịp kñch lađ phûúđng “Ăöìng Vùn” göìm 2 ngûúđi chó huy cíìm tröịng khííu, möơt ngûúđi cíìm thanh la, 2 ngûúđi cíìm sïnh tiïìn, 8 ngûúđi ăaânh tröịng baên ăeo 8 thùưt lûng Hoơ ăaânh bùìng hai duđi nhoê coâ hai chađng thanh niïn mùơt hoa da phíịn ăoâng giaê lađ hai cö gaâi ăeo hai chiïịc tröịng cúm lađm “ Con ẵ ăaânh böìng” Hoơ vûđa muâa vûđa haât, vûđa vöî tröịng; mùưt nhòn ngang, nhòn doơc, lùỉng lú nhû nùưng muđa xuín

Sau ăoâ, möơt öng giađ coâ daâng tiïn phong ăaơo cöịt, mùơc aâo thuơng ăöơ mađu maâu, vaâi laâ cúđ “vña” Cúđ bùìng voâc ăoê viïìn vađng coâ thïu chûô “Lïơnh”

lïơnh ặúơc phíịt lïn ađo ađo, nhùưc laơi thúđi chinh chiïịn oai huđng cuêa thíìn Ngay sau ăoâ lađ mađn gûúm tuöịt tríìn do ba ngûúđi ăiïìu khiïín

Ăïịn phûúđng baât ím göìm 8 nhaơc cuơ, phaât ra tûđ 8 hïơ thöịng ím thanh cuêa 8 víơt liïơu khaâc nhau: Bađo (quaê bíịu), Möơc (göî thaơch (ăaâ), Kim (kim khñ), Ti (súơi tú), Truâc (tre) Chuâng lađ nhûông naôo baơt, ăađn, sïnh tiïìn, keđn, tröịng nhoê, nhõ, saâo hoùơc tiïu

Phûúđng baât ím thûúđng coâ míịy ăiïơu Lûu Thuêy, Hađnh Vín, Nguô Ăöịi trong suíịt cuöơc rûúâc Khi trang nghiïm coâ lïơnh thò cûê nhaô nhaơc

Sau phûúđng baât ím lađ long ằnh Ăoâ lađ chiïịc, nhoê vađ cao coâ maâi che Trong coâ bađy hûúng aân, nguô quaê ẳnh tríìm vađ baât hûúng coâ cùưm nhûông neân hûúng ăang chaây nghi nguât Long ằnh coâ 4 ngûúđi khiïng vađ coâ 4 ngûúđi ăi bïn caơnh ăïí thay vai nhau Hoơ ăïìu lađ nhûông chađng trai treê ăeơp, coâ tíìm cao ngang nhau Ăi trûúâc long ằnh coâ 1 ngûúđi cíìm tröịng khííu vađ möơt ngûúđi cíìm caênh Thónh thoaêng hoơ laơi ăaânh lïn möơt höìi tröịng vađ möơt höìi caênh Tíịt caê nhûông chađng trai nađy ăïìu ùn mùơc theo kiïíu khöị bao khùn vùưt vađ ăeo trûúâc ngûơc möơt chuöîi vođng tïịt bùìng hoa bûúêi toaê ngaât hûúng thúm Hai bïn long ằnh coâ tađn, quaơt, loơng Röìi ăïịn möơt loaơt ngûúđi cíìm cúđ, vung lïn Hoơ ùn mùơc quíìn aâo coâ neơp xanh ăoê, boâ xađ caơp ăen, höơ vïơ cho hai chađng trai cíìm loơng vađng Hai chađng nađy lađ hai anh chađng ăeơp trai nhíịt lađng Hoơ ăi hađi vađ trïn ngûơc tïịt möơt böng hoa lúân

Tiïịp ăïịn lađ hai long kiïơu baât cöịng Möîi long kiïơu coâ 8 ngûúđi khiïng vađ 8 ngûúđi ăi keđm Ăoâ lađ long kiïơu cuêa Ăûâc Thaânh öng vađ Ăûâc Thaânh Bađ Nhûông ngûúđi khiïng kiïơu, ăíìu chñt khùn xanh, mùơc quíìn xanh, thùưt lûng bao vađng, ăi uêng Caâc bö laôo, caâc quan viïn ăi höơ giaâ kiïơu ăïìu mùơc aâo thuơng, khùn xïịp

Khöng khñ tûng bûđng naâo nhiïơt, hûúng khoâi muđ mõt, tiïịng chiïng tröịng, ăađn saâo nöíi lïn lađm cho moơi ngûúđi nhû say rûúơu Thónh thoaêng, nhûông chađng trai khiïng kiïơu laơi ăi nhanh, tùng töịc ăöơ vađ reo vang lïn Luâc nađy ngûúđi ta goơi lađ kiïơu bay rûúâc, sau vađ xung quanh ăaâm rûúâc ngûúđi ăöng nghòn nghõt

Ăaâm rûúâc ăi vođng quanh xoâm chuđa röìi trúê vïì chuđa Luâc ăoâ lađ luâc bùưt ăíìu coâ nhûông cuöơc tïị lïî Moơi ngûúđi vađo lïî, keê trûúâc ngûúđi sau hoùơc vađo cuđng möơt luâc

Sau khi ăaâm rûúâc ngûđng laơi trûúâc cöíng chuđa, ngûúđi ta töí chûâc caâc cuöơc vui chúi, múê höơi Coâ phûúđng haât Rö úê Quöịc Oai ăïịn, phûúđng cheđo tađu tûđ Ăan Phûúơng sang Coâ caê ăùơc saên “Xíím chúơ” Hađ Ăöng

Chuđa Trùm Gian lađ möơt trong nhûông ngöi chuđa cöí nhíịt miïìn Bùưc

“Múê höơi úê chuđa lađ hònh thûâc töí chûâc súâm hún kiïíu töí chûâc úê ằnh Do víơy, lïî höơi chuđa Trùm Gian cođn voơng laơi nhiïìu ím thanh vađ mađu sùưc ăiïín hònh cuêa möơt quaâ khûâ xa xûa vúâi nhûông neât huđng traâng mang tñnh nghïơ thuíơt

CHUÝƠN NGÖI ẰNH

ÚÊ caâc lađng, xaô Viïơt Nam xûa, híìu nhû lađng nađo cuông coâ möơt ngöi ằnh Coâ ngöi ằnh chung cho caê míịy xaô hoùơc huýơn Ăònh nùìm úê möơt khöng gian trung tím, röơng lúân vađ coâ phong caênh ăeơp cuêa lađng qú Viïơt Nam Moơi sinh hoaơt chñnh trõ, kinh tïị vađ xaô höơi cuêa cöơng ăöìng thúđi Lyâ thûúđng diïîn ra úê chuđa Nhûng tûđ giûôa ăúđi Tríìn, caâc sinh hoaơt ăoâ ặúơc chuýín sang ằnh vađ truýìn thöịng ăoâ ặúơc giûô cho ăïịn tíơn ăúđi Nguýîn Ăònh cođn lađ núi nghó ngúi, dûđng chín cuêa vua hoùơc caâc quan lúân ăi vi hađnh, tuíìn du Ăònh lađng lađ núi tuơ hoơp, bađn baơc cöng viïơc vađ lađ núi thúđ cuâng Thađnh Hoađng Chuđa duđng nhín, nghôa ăïí trõ dín, ằnh duđng phaâp trõ ăöịi vúâi dín Ăònh cođn lađ núi thûơc thi lïơ lađng: thu thúị, xeât xûê khao voơng, ngaê vaơ Con gaâi trong truýơn xûa, khöng chöìng mađ chûêa, bõ mang

ra ằnh ngaê vaơ Nhûông dõp lïî tïịt, höơi heđ, diïîn xûúâng v.v ăïìu diïîn ra úê ằnh vađ sín ằnh Vúâi ngûúđi bònh dùn, ằnh cuông lađ núi giao tiïịp gùơp gúô, trao ăöíi kinh nghiïơm lađm ùn Ăònh lađ möơt tíơp húơp kiïịn truâc múê, chûâ khöng kheâp kñn nhû chuđa Ăònh khöng coâ tûúđng bao quanh Tûđ böịn phûúng, taâm hûúâng ăïìu coâ thïí ăïịn vúâi ằnh Nöơi thíịt, ngoaơi thíịt cuêa ằnh ặúơc trang trñ nguy nga, ăöơc ăaâo Coâ nhûông bûâc tûúơng, phuđ ăiïu ặúơc chaơm tröí cöng phu ăaô gíy íịn tûúơng maơnh meô trong giúâi myô thuíơt trong vađ ngoađi nûúâc nhû úê ằnh Liïn Hiïơp (Hađ Tíy), ằnh Phuđ Laôo (Hađ Bùưc ằnh Tam Canh (Vônh Phuâ), ăïìn Giaâ (Hađ Nöơi) v.v

Vađo ằnh phaêi qua cöíng tam quan vađ sín ằnh Ăònh thûúđng ặúơc dûơng lïn bùìng nhiïìu cöơt göî to vađ dađi Ngûúđi ta thûúđng noâi: “To nhû caâi cöơt ằnh” Cođn cíu: “bao giúđ cíy caêi lađm ằnh” lađ chó caâi ăiïìu khöng bao giúđ coâ thïí xaêy ra Cöíng ằnh thûúđng ríịt röơng, coâ bïí nûúâc mûa vađ hođn non böơ Nöịi tiïịp sín lađ míịy bíơc ăaâ laât thïìm díîn vađo ằnh göìm ba gian dađi Gian dađi úê chñnh giûôa goơi lađ chñnh tíím Bïn trong gian giûôa lađ núi ăùơt bïơ thúđ, trïn coâ baât hûúng, ẳnh tríìm, cíy nïịn, bađi võ cuêa Thađnh hoađng, loơ ăöơc bònh cùưm hoa v.v Sau bïơ thúđ lađ híơu cung ăùơt tûúơng Thađnh hoađng

ngöìi trïn ngai sún son thïịp vađng Maâi ằnh lúơp ngoâi ím dûúng, viïn noơ öịp lïn viïn kia, ruê nhau bođ lïn noâc cao, keâo lïn 4 goâc cong vuât vúâi nhûông ngoơn ăao trang trñ khoeê maơnh mađ bay böíng Loaơi ngoâi nađy ặúơc goơi lađ ngoâi ím dûúng lađ ngoâi “cuöơc ăúđi” Ăöi vúơ chöìng nađo ăoâ thûúđng giaôi bađy:

“íịy ăíịy, chuâng ta ùn úê vúâi nhau coâ ăuê caê giíơn, húđn, ăau khöí, sûúâng vui vađ ýu thûúng Tíịt caê cûâ lúơp vađo nhau nhû maâi ngoâi ím dûúng ” Hai bïn ằnh cođn coâ hai daôy nhađ phuơ ăïí chûâa kiïơu baât cöịng, long ằnh, cúđ, biïín, tröịng, chiïng, quaơt, nhûông ăöì tïị lïî rûúâc xaâch Ăònh cođn ngùn riïng möơt gian ăïí cuâng híơu goơi lađ nhađ híơu Coâ núi, trûúâc mùơt ằnh cođn coâ möơt cöng trònh kiïịn truâc nhoê goơi lađ “phûúng ằnh” hoùơc “baâi ằnh”

Moơi viïơc lúân, nhoê trong lađng ặúơc quýịt ắnh úê ằnh do möơt höơi ăöìng kyđ muơc ăiïìu khiïín Lyâ trûúêng lađ thađnh viïn cao nhíịt trong viïơc chíịp phaâp Vai vïị cao hún lyâ trûúêng coâ tiïn chó Öng ta lađ ngûúđi ặâng ăíìu möơt lađng, xaô Thûúđng lađ ngûúđi coâ danh voơng, nhiïìu chûô nghôa vađ ặúơc moơi ngûúđi kñnh troơng Tiïn chó ngöìi riïng möơt mònh möơt chiïịu úê ằnh Nïịu võ nađo coâ cúô khoa bang cao hún tiïn chó thò ặúơc ngöìi chiïịu trïn cuêa tiïn chó Dín gian ăaô taê möơt caâch chím biïịm chín dung cuêa tiïn chó nhû sau: “Ngûúđi ặâng chiïịu ngang, ngûúđi sang chiïịu doơc, ngûúđi ăoơc vùn tïị, ngûúđi bïơ baât nhang, ngûúđi mang cöî ăađi, ngûúđi nhai thuê lúơn, ngûúđi trúơn mùưt lïn ” Tiïn chó lađ ngûúđi coâ quýìn thïị nhíịt lađng Phíìn riïng cuêa öng bao giúđ cuông phaêi coâ miïịng thõt thuê Ngađy xûa, ngûúđi ta ríịt chuâ yâ ăïịn viïơc choơn lûơa hûúâng ằnh vađ tröìng nhûông cíy caênh to, nhoê ăïí tö ăiïím cho caênh quan cuêa ằnh Vïì töíng thïí, ằnh vađ nhûông cöng trònh phuơ lađ nhûông cöng trònh xíy dûơng choaâng ngúơp vađ hoa myô Trong dín gian, ằnh lađ möơt hònh aênh quen thuöơc vađ gùưn boâ trong tím höìn möîi ngûúđi dín Viïơt Nam:

“Qua ằnh ngaê noân, tröng ằnh Ăònh bao nhiïu ngoâi, thûúng mònh bíịy nhiïu”

Hoùơc nhû:

“Truâc xinh truâc moơc ăíìu ằnh

Em xinh em ặâng möơt mònh cuông xinh”

Nam nûô tònh tûơ vúâi nhau úê ằnh:

“Bïn ằnh töi ăaô si mï

Töi ýu ngûúđii lùưm, xin thïì ằnh úi”

Coâ anh chađng kïí lïí:

“Höm qua taât nûúâc bïn ằnh vúâi em ”

Sín ằnh thûúđng coâ nhûông cíy cöí thuơ, cíy ăaơi, cíy si cíy taâo v v Thõ Míìu trong vúê cheđo Quan ím Thõ Kñnh haât rùìng:

“Tiïíu nhû taâo ruơng sín ằnh

Em nhû gaâi dúê ăi rònh cuêa chua”

Ăònh lađ ngöi nhađ ăeơp ăeô, trang nghiïm, to lúân nhíịt lađng Noâ thûúđng ặúơc vñ vúâi nhûông gò to lúân Caâi nöìi ằnh lađ nöìi to Cö gaâi coâ “möơt ằnh duýn” lađ Cö gaâi duýn daâng coâ thûđa Trong gam mađu folkhorviïơt Nam, ngûúđi xûa cho rùìng böơ ngûơc vađ möng cuêa cö gaâi cađng to thò cađng ăeơp Ngûúđi ta noâi: “Hai phíìn to ặúơc tađy ằnh, thò con ngûúđi íịy cađng xinh cađng giođn “ Cíu ca dao nađy phuđ húơp vúâi quan niïơm thíím myô ngađy nay, khi nhíịn maơnh vođng ăo söị 1 vađ vođng ăo söị 3 cuêa ngûúđi phuơ nûô cađng lúân thò giaâ trõ thíím myô cađng cao Tiïịng tröịng ằnh lađ tiïịng tröịng ăaânh ríịt to, baâo möơt ăiïìu gò quan troơng

Ngûúđi quaên lyâ, tröng nom ằnh lađ öng Tûđ öng thûúđng lađ ngûúđi coâ tuöíi, hiïìn lađnh, chíịt phaâc, ặúơc moơi ngûúđi quyâ mïịn, coâ khi laơi lađ ngûúđi chay tõnh, khöng coâ vúơ öng tröng nom ằnh, thùưp hûúng ăoân khaâch ăïịn lïî ằnh tröng nom vûúđn cíy caênh öng cuông tröìng thïm cíy ùn quaê ăïí thïm vađo thu nhíơp cuêa cuöơc söịng ăaơm baơc, thanh baơch

Nhûông nùm trûúâc caâch maơng thaâng Taâm, ằnh lađ núi ăi laơi, hoaơt ăöơng cuêa möơt söị chiïịn sô caâch maơng Tûđ nùm 1945 trúê ăi, sín ằnh lađ núi luýơn tíơp quín sûơ tuýín quín, töí chûâc nhûông cuöơc hoơp mùơt hoùơc mñt tinh kïu goơi dín lađng hûúêng ûâng nhûông phong trađo ýu nûúâc, cûâu nûúâc,

ăöìng thúđi cuông lađ núi tíơp trung cuêa caâc thanh niïn nhíơp nguô, lađ núi ngûúđi thín ặa tiïîn con em lïn ặúđng ra mùơt tríơn Trong lađng coâ hai ím thanh ăùơc biïơt khùưc síu trong tiïìm thûâc möîi ngûúđi, ăoâ lađ tiïịng chuöng

“chuđa vađ tiïịng tröịng ằnh Tiïịng tröịng ằnh baâo hiïơu lïî cúm múâi sau muđa gùơt, tiïịng tröịng mûđng quín hoùơc tiïîn ngûúđi ra tiïìn phûúng v.v thíơt lađ xuâc ăöơng

Ăònh lađ núi thúđ Thađnh hoađng, coâ thïí lađ töí sû caâc ngađnh nghïì, lađ ngûúđi coâ Cöng vúâi dín lađng, lađ liïơt sô, anh huđng dín töơc nhû Hai Bađ Trûng, phuđng Hûng v.v vađ coâ khi cuông lađ möơt con ngûúđi bònh thûúđng

ÚÊđ nûúâc ta cođn giûô laơi ặúơc nhiïìu ngöi ằnh lúân hoađnh traâng, tiïu biïíu cho nïìn nghïơ thuíơt kiïịn taơo ằnh chuđa truýìn thöịng cuêa Viïơt Nam nhû: ằnh lađng Ăònh Baêng, ằnh Chu Quýịn, ằnh Tíy Ăùìng, ằnh Triïìu Khuâc, ằnh Kim Liïn, ằnh Cheđm ăoâ lađ nhûông di Saên vùn hoâa vö giaâ cuêa dín töơc Tiïịn sô A Samadi, nhađ nghiïn cûâu myô hoơc ngûúđi philippine ăaô viïịt: “Ăïịn Viïơt Nam mađ khöng ăïịn thùm míịy ngöi ằnh lađ chûa biïịt

gò vïì Viïơt Nam”

Ngöi ằnh, möơt vang voơng cuêa tím höìn Viïơt Nam, tûđ ngađn xûa cho túâi höm nay

CHUÝƠN CAÂI AO LAĐNG

Möơt trong nhûông hònh aênh thín thûúng, ùn síu vađo trñ nhúâ con ngûúđi úê caâc lađng qú tûđ thúđi thú íịu cho ăïịn luâc vïì giađ lađ hònh aênh nhûông caâi ao lađng.Cíu “cođn ao rau muöịng, cođn ăíìy chum tûúng” noâi lïn möơt cuöơc söịng thanh ăaơm mađ ung dung trong caênh thanh bíìn

Nhûông ngađy giaâp Tïịt Nguýn ăaân, úê bïn búđ ao thûúđng diïîn ra nhiïìu hoaơt ăöơng naâo nhiïơt, öìn ađo mađ ăùìm thùưm Ngûúđi ta taât caơn ao röìi chia phíìn caâ cho nhau, coâ nhûông ngûúđi vúât tûđ dûúâi ao lïn nhûông cíy göî xoan ngím trong buđn tûđ thaâng giïng ăïí chuíín bõ lađm nhađ hoùơc sûêa nhađ Nhiïìu ngûúđi chung nhau möơt con lúơn vađ möí thõt ngay bïn búđ ao, chia thõt, luöơc lođng Ngûúđi ta rûêa laâ dong ăïí goâi baânh chûng thíơt tíịp níơp vađ nhöơn nhõp Phong caênh caâi ao thíơt ăeơp Muđa xuín, caâc ăaâm cûúâi ăuê mađu sùưc ngaê boâng xuöịng ao lađng vúâi nhûông tađ aâo, khùn, noân xïnh xang Daâng

ăi cuêa nhûông ngûúđi dûơ ăaâm cûúâi in xuöịng nûúâc nhû say nhû tónh Muđa haơ, trïn mùơt ao coâ sen quyđ trùưng, sen diïơp höìng hoùơc hoa suâng toaê ra möơt muđi thúm nheơ Bïn caơnh nhûông böng hoa suâng thûúđng coâ nhûông con chim cuöịc ăen luêi thuêi Laơi coâ cíu: “Ao caâ trï, ïm aê nguê chúđ sung” hoùơc: “beđo laơnh cíìu ao, ai ăúơi chúđ? ” Caâi ao cuông dûơ baâo muđa thu ăïịn: Búđ ao hiu hùưt, nûúâc trong xanh , hay: “Ao thu laơnh leôo nûúâc trong veo” Ăoâ lađ luâc cuöịi thu ăíìu ăöng

Búđ ao thûúđng ặúơc “trang ăiïím” bùìng caâc loađi cíy quen thuöơc nhû cíy vöịi, cíy sung, rùơng cuâc tíìn cöí tñch, vûúng vñt nhûông ăađn gađ con coâ mađu hoađng ýịn Búđ ao trong saâng nhû ca dao

Möơt goâc ao ặúơc bùưc giađn mûúâp ăïí cho nhûông quaê bíìu, quaê mûúâp ruê xuöịng Nhûông khi hoa mûúâp núê lađm vađng röơm caê möơt goâc ao vúâi nhûông caânh bûúâm bay ăi, bay laơi Nùm 1937 - 1938, úê bòa möơt söị baâo Tïịt coâ ăùng aênh möơt cö gaâi duýn daâng cuđng vúâi míịy lúđi chuâ thñch:

“Thoaêng tiïịng vađng thanh tao

Bïn göịc mai, búđ ao

Möơt nađng xinh nhû liïîu

Ngöìi ngùưm böng hoa ăađo ”

Khöng phaêi chó coâ thïị, cö gaâi ăeơp trong aênh bïn búđ ao nađy cođn ăang

mú mađng ngùưm nhòn nhûông ăaâm míy phiïu lûu trïn khung trúđi in boâng xuöịng mùơt ao Khi coâ khaâch quyâ ăïịn, chuê nhađ líịy voâ cíịt möơt vađi con caâ tûúi, xûê lyâ thíơt nhanh, uöịng rûúơu ngay bïn búđ ao ăoâ lađ möơt “bûôa tiïơc” khoâ qún Nhûng cuông coâ khi úê: vađo hoađn caênh: “Ao síu, nûúâc caê khön chađi caâ” thò chuê vađ khaâch chó uöịng rûúơu suöng vúâi nhau cuông víîn ríịt thín tònh

Ao cuông lađ núi heơn hođ, gùơp gúô cuêa trai gaâi trong lađng Hoơ heơn hođ vađ thïì thöịt vúâi nhau bïn búđ ao vađo nhûông buöíi chiïìu töịi, nhûông ăïm trùng hoùơc nhûông buöíi saâng súâm Nhûông cuöơc tònh nađy cuông ríịt nïn thú vađ laông maơn Caâc cö gaâi trong lïî vu qui, qua chiïịc ao lađng, lođng laơi böìi höìi nhúâ nhûông ăïm heơn hođ Tuöíi thú cuêa nhiïìu ngûúđi cođn gùưn liïìn vúâi nhûông kyê niïơm khoâ qún:

“Nhúâ nhûông ngađy tröịn hoơc

Ăuöíi bûúâm cíìu ao”

Meơ bùưt ặúơc

Chûa ăaânh roi nađo ăaô khoâc! ”

(Qú hûúng Giang Nam)

Hoơ hađng cuêa ao coâ ăíìm, coâ höì, kïnh, laơch Ao cuông coâ luíơt ím thíìm mađ chùơt cheô cuêa noâ Tíìng nûúâc trïn thûúđng lađ caâ riïịt Tíìng giûôa coâ caâ trùưm, caâ cheâp, caâ quaê caâ söơp Lúâp dûúâi cuđng lađ caâ trï Riïng coâ “caâ chuöịi ăùưm ăuöịi thò hoaơt ăöơng úê tíịt caê caâc tíìng nûúâc úê trong caâi ao, xaô höơi caâ giöịng hïơt nhû xaô höơi loađi ngûúđi Caâ tranh ùn, xö xaât, ăaânh nhau, nhûúđng nhõn, söịng coâ ăađn

Ao coâ nhiïìu tïn tuđy theo võ trñ ắa dû, daâng díịp hoùơc ăùơc trûng riïng nhû: ao cíìy vöịi, ao cíy sung, ao chuđa, ao ằnh, ao xoâm, ao cíy gaơo,

ao beđo, ao thaê caâ, ao thaê rau cíìn, ao nuöi võt, ao ngang

Ao cuông lađ núi dín lađng gùơp gúô, taân gíîu ăïí coâ nhûông thöng tin nhû:

Cö A xoâm Haơ sùưp cûúâi chöìng, bađ B ăi ra tónh thùm coi trai hoùơc öng C lïn laôo baêy mûúi Möơt vađi cö gaânh luâa, nghó bïn búđ ao, xuöịng ao khoaê nûúâc, nhuâng caâi noân xuöịng nûúâc cho maât noân hoùơc sùĩn tay ûúât vuöịt toâc vađ vuöịt löng mađy ăïí cho caâc chađng trai coâ cíu ca dao: “ Coâ rûêa thò rûêa chín tay, chúâ rûêa löng mađy chïịt caâ ao anh”

Ăûâng úê búđ ao möơt mònh, nhíịt lađ trong nhûông luâc thanh vùưng lađ coâ sûơ mong, nhúâ, tú tûúêng Nhû trong cíu ca dao: “Ăïm qua ra ặâng búđ ao, tröng caâ, caâ lùơn, tröng sao, sao múđ”: Tím traơng con ngûúđi trong luâc nađy lađ noâi buöìn trong coôi nhúâ

Tríìn Phûúng trong tñch cheđo “Suyâ Vín giaê daơi” lađ möơt tay nöíi tiïịng vïì khoe khoang vađ noâi khoaâc, ăaô noâi dûơng lïn: “Söng Tö Lõch lađ ao anh thaê caâ” Nghôa lađ ngay caê caâi con söng Tö Lõch xûa röơng, dađi lađ thïị mađ cuông chó lađ caâi ao thaê caâ cuêa nhađ anh ta mađ thöi Ngûúđi phûúng Tíy thíịy tûđ “ao” ríịt thín míơt vúâi hoơ nïn goơi biïín Caspienne lađ caâi ao cuêa ngûúđi

Sa La Ngûúđi ăi xa trúê vïì, thíịy chöịn qú hûúng lađ ăeơp hún caê, cuông böìi höìi: “Ta vïì ta tùưm ao ta; duđ trong duđ ăuơc ao nhađ víîn hún” Ao nhađ ta tuy khöng phaêi lađ ăeơp lùưm, nhûng noâ lađ caâi cuêa ta, caâi cuêa mònh nïn noâ ăeơp vađ quyâ vö cuđng

Ngađy xûa, höìi khaâng chiïịn chöịng Phaâp, ăíu ăíu cuông coâ nhûông mííu chuýơn bi huđng gùưn vúâi caâi ao lađng goơi lađ ao khaâng chiïịn Ăoâ lađ nhûông caâi ao ặúơc ăađo síu vađo bïn trong thađnh nhûông hađm ïịch lađm chöî íín naâu cho du kñch Tûđ nhûông hađm ïịch ăoâ laơi cođn ặúơc ăađo síu vađo bïn trong, xuýn vađo caâc ặúđng ngíìm trong xoâm Cho nïn, trong nhûông tríơn cađn hoùơc nhûông tríơn chiïịn ăíịu, du kñch nhaêy xuöịng ao lađ ắch khöng thïí tòm thíịy ặúơc Vađ nhûông du kñch níịp úê búđ ao laơi xöng lïn ăaânh ắch Coâ nhûông caâi ao nhuöơm maâu sau nhûông tríơn chiïịn ăíịu, ặúơc goơi lađ ao thiïng hoùơc mang tïn nhûông ngûúđi nûô du kñch anh huđng nhû: ao chõ Chiïn, ao chõ Maơc Thõ Bûúêi

Ngûúđi ta chï möơt ngûúđi nađo ăoâ coâ caâi cûúđi nhaơt nhû “nûúâc öịc ao beđo” lađ coâ caâi lyâ cuêa noâ Vò rïî beđo caâi trong ao híịp thuơ maơnh meô nhûông

chíịt khoaâng cíìn thiïịt ăïí hònh thađnh chíịt prötïin trong cú thïí öịc Do öịc thiïịu chíịt ăaơm tríìm troơng nïn thõt öịc nhaơt nheôo

“Ùn mađy ăaânh ăöí cíìu ao” lađ noâi lïn hiïơn tûúơng möơt ngûúđi nađo ăoâ ríịt khoâ khùn múâi ky coâp ặúơc möơt chuât gò ăoâ mađ laơi bõ míịt ăi saơch sađnh sanh

Vúâi nhõp ăöơ ăö thõ hoaâ choâng mùơt nhû ngađy nay, trong möơt ngađy gíìn ăíy, möîi ngûúđi trong chuâng ta seô “theđm” möơt caâi ao, möơt phong caênh, möơt hûúng võ, möơt chuýơn Cöí tñch vïì caâi ao”

BA NGÖI MÖƠ “HÖÌNG NHAN”

Coâ möơt ngûúđi ăađn bađ khöịn khöí nađo ăoâ ăaô ăùơt goâi taô loât boơc möơt beâ gaâi ăoê hoên úê ngay goâc ngöi ăïìn nhoê Möơt bađ ăi qua, ùĩm líịy caâi boơc, dûđng trûúâc cûêa ăïì nhíơn ặâa beâ lađ con nuöi vađ xin thíìn lađm chûâng cho mònh ăaô coâ möơt ặâa con trúđi cho Nhûng bađ böîng khoâc lïn nûâc núê vò bađ qún rùìng bađ quaâ ngheđo, nuöi miïơng mònh cuông cođn khoâ khùn Bađ liïìn gaơt nûúâc mùưt, truýìn caâi boơc íịy cho möơt ngûúđi ăađn bađ khaâc nuöi lađm phuâc

Cö beâ khöng cha, khöng meơ nhíơn ăuê muđi ăoâi raâch íịy lúân lïn coâ tïn lađ cö Tû Höìng Ngûúđi chöìng cuêa cö tïn lađ Höìng ăaô trúê vïì Trung Quöịc, cö líịy möơt viïn quan tû ngûúđi Phaâp Vađ trûúâc ăíy, cö ăaô coâ nhûông cuöơc tònh duýn ngoađi khuön khöí vúâi nhiïìu ngûúđi Cö khöng coâ “sùưc” lùưm nhûng coâ

“thanh”, duýn daâng, ùn noâi kheâo vađ ăíìy sûâc thuýịt phuơc Ngûúđi ta baêo ăöi mùưt cuêa cö lađ ăöi mùưt “nhaôn trung hûôu thuyê”(trong mùưt coâ nûúâc) lađm cho ăađn öng nhòn vađo lađ tûơ nguýơn khuíịt phuơc Cö ăaô thíìu caâc víơt liïơu xíy dûơng, laơi thíìu cúm tuđ cho caâc traơi giam, nhađ tuđ cö kinh doanh xíy dûơng nhađ úê, dinh thûơ” cíìu cöịng, múê caâc haông buön lúân Vò coâ tađi kinh doanh, cö nhanh choâng trúê nïn nöíi tiïịng vïì giađu coâ vađ thïị lûơc Cö coâ lođng thûúng ăöịi vúâi nhûông ngûúđi bõ tuđ töơi nïn luön can thiïơp ăïí lađm cho caâc baên aân cuêa hoơ ặúơc giaêm nheơ Vúâi nhûông ngûúđi mang aân tûđ 10 nùm ăïịn

15 nùm tuđ , cö cuông xin ặúơc tha böíng nhû khöng Bíịt cûâ úê núi nađo trong toađn quöịc ( bõ míịt muđa, baôo luơt cö ăïìu cho chúê gaơo, ngö ăïịn phaât cûâu tïị cho caâc naơn nhín vúâi söị lûúơng ríịt lúân Thónh thoaêng cö laơi ăi xe ngûơa, raêi nhûông goâi thõt bođ chûđng möơt laơng vúâi nhûông goâi laơc túâi nhûông ngûúđi dín ngheđo úê hai bïn ặúđng nhûông líìn phaât chíín nhû víơy, cö ăaô giïịt hađng chuơc con bođ lúân Cö phaât cho moơi ngûúđi nhûng khöng bao giúđ cao ngaơo mađ thûúđng cuâi xuöịng vúâi neât mùơt tríìm tû Coâ ngûúđi noâi lúân lïn:

- Cö neâm sang bïn nađy thïm ăi!

Víng cö ăaâp

Cö ặúơc vua nhađ Nguýîn tùơng cho böịn chûô “Tiïịt haơnh khaê phong” vúâi hađm yâ röơng cuêa chuâng Nhûng vïì sau cö can thiïơp nhiïìu vađo viïơc giaêm aân cho caê nhûông ngûúđi tuđ bõ nhađ chûâc traâch cho lađ nguy hiïím, coâ tinh thíìn dín töơc nïn cö cuông bõ liïơt vađo “thađnh phíìn nguy hiïím” Tûđ ăoâ, cö bõ nhađ nûúâc baêo höơ khöng cho cö liïn laơc gò vúâi caâc cú quan, hoơ tííy chay cö, khöng cho líơp caâc haông buön vađ caên trúê nhûông hoaơt ăöơng cuêa cö Thïị lađ cö ăađnh Phaêi ruât lui vïì nhađ söịng nhûông ngađy cođn laơi vúâi möơt cuöơc söịng khaâ Phong lûu Cö víîn röơng raôi vađ lađm nhûông viïơc tûđ thiïơn khöng mïơt moêi khi chïịt Bia coâ ăïì chûô “ Cö Tû Höìng”

Nùm 13 tuöíi, cö Tyâ (ngûúđi Haêi Dûúng) ăaânh vúô chai díìu do cha sai

ăi mua Vïì nhađ súơ cha ăaânh cö ăaô boê nhađ ăi öng böị ăi tòm con maôi khöng thíịy nïn ăi xem boâi Thíìy boâi úê ăíìu cíìu Haêi Dûúng baêo: “phaêi 13 nùm sau öng múâi thíịy ặúơc con gaâi” öng cuông khöng tin vađ qún hùỉn chuýơn nađy Hún 10 nùm sau, cö Vuô Thõ Tyâ ăaô trúê thađnh bađ chuâa Hađng Baơc, coâ hùỉn möơt caâi ăöơng bađ chuâa nay úê khoaêng gíìn raơp Chuöng Vađng) Ăoâ lađ möơt ngöi nhađ röơng lúân, löơng líîy bađy ăùơt nhiïìu ăöì víơt ăeơp vađ laơ kyđ, múê cûêa röơng cho moơi khaâch thíơp phûúng xa gíìn ăïịn xem Núi ăíy coâ ăuê nhûông ăöì quyâ hiïịm, nhûông cöí víơt vö giaâ nhû ẳnh, bíìu rûúơu, ăöi ngađ voi cuêa vua Hađm Nghi, nhiïìu loơ ăöơc bònh, síơp guơ chaơm tröí ăuê 100 con phûúơng v.v Laơi coâ caê nhûông con víơt hiïịm nhû gađ ba chín, ruđa hai ăuöi, caâ vûđa lađ cheâp vûđa lađ trùưm, choâ huýìn ăïì, soâc bay, ó baơc maâ, phûúơng hoađng ăíịt v.v

Möơt öng laôo nhađ qú líìn ăíìu tiïn ra Hađ Nöơi cuông ngú ngaâc vađo thùm ăöơng “Cö Ba Tyâ” Öng loâng ngoâng caâi ö thïị nađo mađ moâc ö keâo giíơt lađm vúô chiïịc loơ ăöơc bònh ăúđi Khang Hi Gia nhín löi öng ra, ăaânh möơt tríơn Cö Ba Tyâ mùơc böơ aâo dađi sang troơng, ăíìu chñt khùn vađnh díy, chín

ăi hađi thïu phûúơng, thíịy nhöịn nhaâo liïìn ra can Qua sûơ viïơc khöng may nađy, cö Ba Tyâ nhíơn ra öng laôo nhađ qú kia chñnh lađ böị cuêa mònh ăaô 13 nùm xa caâch Cö ăaô qua míịy ăúđi chöìng vađ quan hïơ vúâi toađn nhûông ngûúđi coâ vai vïị cao trong xaô höơi Cö thñch giûô gòn nhûông caâi ăeơp ăöơc ăaâo trong

di saên vùn hoâa dín töơc Nhiïìu khaâch phûúng Tíy ăaô traê nhûông moân tiïìn ríịt cao cho nhûông ăöì víơt quyâ hiïịm, nhûng cö cuông khöng baân Cö ăöịi ăaôi vúâi moơi ngûúđi thíơt nhín híơu, röơng raôi, hay lađm nhûông viïơc phuâc ặâc, tûđ

thiïơn nïn cuông ặúơc vua ban cho böịn chûô “Tiïịt haơnh khaê phong” Cö khöng ăeơp rûơc rúô nhûng thín hònh khoeê maơnh, chùưc mađ húi thö Nhûng daâng veê thö nađy chñnh lađ caâi veê thö mađ danh hoơa Picasso say sûa lùưm Thín thïí cö ăuâng lađ möơt cú thïí “lïn tiïịng goơi” Nhiïìu nhađ chûâc traâch cao cuêa Phaâp ganh tõ, saât phaơt nhau chó ăïí ặúơc cö chuâ yâ ăïịn Cö xíy cho mònh möơt caâi sinh phíìn Trïn bia ăaâ coâ dođng chûô Madame Becty (vò ngûúđi chöìng Phaâp cuêa cö tïn lađ Becty), hađng chûô dûúâi ăïì: “cö Vuô Thõ Tyâ”

Möơt ngûúđi ăađn bađ ăaâng lûu yâ nûôa lađ cö Vûúng Thõ Phûúơng Cö ngûúđi Hađng Ăađo, líịy chöìng úê Hađng Ngang Cö ăeơp ăïịn nöîi bíịt cûâ ai ăi qua cûêa hađng cuông phaêi ngoaâi ăíìu laơi hoùơc ăi ăi laơi laơi vađi líìn ăïí ngùưm

cö Ngûúđi Hoa kiïìu úê Hađng Ngang noâi rùìng ăöi mùưt cuêa Thõ Phûúơng lađ ăöi mùưt “Hoađng diïơp laơc” Ăöịi tûúơng nhòn vađo ăöi mùưt íịy tûơ thíịy mònh nhû möơt chiïịc laâ vađng rúi Cö daâm tòm ăïịn tûơ do trong tònh ýu vađ thûơc hiïơn yâ ắnh ăoâ Nhûng khöng ặúơc Cö phaên ăöịi cuöơc söịng bùưt ngûúđi ăađn bađ lađm nö lïơ Cö ăaô boê chöìng ăi theo tiïịng goơi cuêa möơt anh chađng nhađ baâo treê ăíìy tađi hoa Sau ăoâ, vađo nhûông nùm 1927 -1928, cö phaêi chöịng traê hađng loaơt nhûông sûơ ăaê kñch túâi tíịp cuêa gia ằnh vađ xaô höơi Cö ăaô chõu sûơ lûđa döịi cuêa nhiïìu keê giùng bíîy Cö ăaô chõu nhûông nöîi cú cûơc suöịt caê nhûông thaâng nùm vađo Nam ra Bùưc Cö ăaô qua tay nhiïìu ngûúđi ăađn öng

vò sûơ töìn taơi vađ vò cuöơc ăúđi xö ăííy

Nhûng ăïịn khi chïịt cö khöng cođn ăöìng xu dñnh tuâi, phaêi nùìm chïịt möơt caâch ï chïì, ăiïu ặâng úê nhađ thûúng lađm phuâc Ăaâm tang chó coâ möơt ngûúđi tònh cuô ruê lođng thûúng, ặa xe cö ăïịn möơ vađ sau ăoâ khùưc cho cö möơt tíịm bia ăïì: “LC Möơ ngûúđi baơc mïơnh Vûúng Thõ Phûúơng” Caâi chïịt cuêa ngûúđi ăeơp coâ hađnh trònh söị phíơn mađ caê ba cuöịn saâch “Ana Karenina”

“Phuơc sinh” vađ Trađ Hoa Nûô cöơng laơi múâi noâi lïn ặúơc, ăaô lađm nao nuâng caê Hađ Nöơi vađ khùưp núi trong nûúâc

*

* *

Ngöi möơ cö Tû Höìng úê Phña tay phaêi, caâch cöíng chuđa Hai Bađ chûđng

150 bûúâc chín Nay úê khoaêng maênh ăíịt cuêa trûúđng PTCS Baơch Mai Möơ cuêa Vûúng Thõ Phûúơng ăöịi diïơn vúâi cöíng chñnh Bïơnh viïơn Baơch Mai Ăûúđng thùỉng tûđ ngöi möơ ăïịn cöíng bïơnh viïơn chûđng 150 meât Phíìn möơ cö

Ba Tyâ úê caâch Thaâp Buât chuđa Liïn PhaâiBaơch Mai chûđng 100 bûúâc Nay haôy cođn vođm cuêa sinh phíìn vađ möơt tíịm bia

Ba ngöi möơ “höìng nhan” nöíi tiïịng cuêa Hađ Nöơi, cuêa Viïơt Nam úê vađo nhûông thúđi kyđ khaâc nhau Ba söị phíơn ăöơc ăaâo coâ thïí ca ngúơi ặúơc, cuông coâ thïí khoâc ặúơc laơi coâ nhûông ăiïím ríịt giöịng nhau: nùìm úê cuđng möơt khu vûơc gíìn nhau úê Baơch Mai quíơn Hai Bađ Trûng Ba ngöi möơ laơi lađ ba goâc nhoơn cuêa möơt hònh tam giaâc cín, ríịt cín Phaêi chùng lađ möơt sûơ diïơu kyđ cuêa söị phíơn?

CHUÝƠN CON TRÍU

Trûúâc hïịt, ta haôy noâi vïì con tríu hiïịn sinh trong lïî Trím tríu cuêa caâc dín töơc Tíy Nguýn, cuông nhû úê Indonesia, Malaysia Con tríu trong lïî hiïịn sinh biïíu thõ tònh nghôa meơ con muön ăúđi Con tríu chïịt cho meơ, cho cöơng ăöìng Tríu biïíu hiïơn cuöơc söịng baên thïí, tûơ nguýơn phuơc höìi nùng lûơc sinh saên cuêa meơ Ăíịt ăaô mođn moêi do con ngûúđi bođn ruât maâu thõt cuêa mònh ăïí sinh söịng Tríu hiïịn mònh ăïí cho ýn lođng meơ Ăíịt goâp vađo sûơ sinh töìn vađ vônh cûêu Trong lïî ăím tríu, ngûúđi ta lađm cho tríu chïịt díìn chûâ khöng cho tríu chïịt hùỉn ngay ăïí lađm cho tríu trúê nïn

“anh huđng” Vò tríu hiïịn sinh nïn khi chïịt, tríu thađnh víơt töí (totem) Con tríu bõ phín thađnh nhiïìu maênh, boân cho ăíịt Meơ Hiïịn sinh lađ ặâc cuêa con ngûúđi muön thuúê

Ăûúđng ăi cuêa tríu lađ luöịng cađy, lađ ặúđng ăi cuêa nguô Cöịc cuêa vùn minh Con söng Kim Ngûu tûđ Hađ Bùưc lûúơn vïì tûđ nuâi Tríu Sún úê giïịng Viïơt, öm líịy Thuê ăö Hađ Nöơi,lađm nïn ăïị ăö Phöìn vinh úê lađng Phíơt Tñch (Hađ Bùưc) cođn coâ nhiïìu di tñch tríu ăaâ

Tríu lađ loađi nhai laơi, ùn giaê lađm thíơt, úê Viïơt Nam coâ ríịt nhiïìu giöịng tríu Con tríu ăaơi diïơn cho lođng töịt sûơ bònh ýn, sûâc maơnh, sûơ bònh tônh, lađ tûúơng trûng cho sûâc lûơc vađ sûơ hy sinh Tríu lađ möơt trong 12 con giaâp, lađ möơt trong luơc suâc göìm: ngûơa, dï, tríu, gađ, choâ, lúơn gíìn guôi nhíịt vúâi con ngûúđi Tríu thuöơc ím Ngûúđi ta goơi con tríu ríịt thín míơt:

“Tríu úi ta baêo tríu nađy “? Nùm Sûêu lađ nùm con tríu Giúđ sûêu lađ tûđ 1 giúđ ăïịn 3 giúđ saâng, lađ luâc tríu bùưt ăíìu cöng viïơc hađng ngađy, keâo cađy hoùơc bûđa Ngûúđi ăeê nùm Sûêu thûúđng coâ tađi nùng vađ coâ cûúđng ăöơ lao ăöơng tíịt Ăoâ lađ nhûông ặâc tñnh ríịt cíìn thiïịt ăöịi vúâi bíịt kyđ ai Thi sô Taên Ăađ Nguýîn Khùưc Hiïịu, sinh nùm Kyê Sûêu (1889) Viïơn sô Nguýîn Vùn Hiïơu, sinh nùm Ăinh Sûêu ( 1937)

Ăúđi tríu lađm thíơt, ùn giaê, cöí cađy vai bûđa Noâ lađm viïơc cíơt lûơc cíìn cuđ, nhíîn naơi, keâo cađy traê núơ (núơ ăúđi): “Bao giúđ cíy luâa thađnh böng, thò cođn ngoơn coê ngoađi ăöìng tríu ùn “ Noâ chó ùn coê vađ rúm Xûa kia, ngûúđi chõu ún noâi vúâi ngûúđi taơo ún cho mònh rùìng: “Xin lađm tríu ngûơa ăïìn nghòn cöng ún ”? Trong Truýơn Kiïìu coâ cíu: Lađm thín tríu ngûơa ăïìn nghò truâc mai”? Ăoâ lađ lúđi thïì cuêa ngûúđi chõu ún kiïịp nađy nguýơn ăïịn kiïịp sau xin traê núơ

Vúâi xaô höơi nöng nghiïơp, con tríu lađ ăíìu cú nghiïơp Noâ goâp phíìn quýịt ắnh viïơc ăííy maơnh sûâc saên xuíịt vađ nùng suíịt lao ăöơng Tríu ríịt khoeê: khoeê nhû tríu möơng, ýịu tríu cođn hún khoeê bođ Con gaâi úê tuöíi thanh xuín cuông lađ luâc xuín tònh thõnh vûúơng nhíịt vađ coâ sûâc maơnh dûô döơi, hùng haâi nhíịt ặúơc goơi lađ: Gaâi 17 beê gaôy sûđng tríu ”? Cíu noâi nađy coâ hai yâ nghôa, chó ngûúđi con gaâi coâ dû sûâc lađm viïơc vađ cuông coâ dû sûâc trong

“chiïịn tríơn ýu ặúng ”

Con tríu coâ tai laâ mñt, ăñt löìng bađn lađ con tríu hay Mùưt tríu húi löìi, lúđ ăúđ, nhòn chùìm chùìm, röơng lûúơng, cam chõu duýn phíơn, hiïìn tûđ Khi ngûúđi ta ýu nhau, nhòn nhau bùìng ăöi mùưt tríu ăúđ ăíîn, thíîn thúđ lađ nhû víơy ăoâ

Con tríu si tònh, ríịt kñn ăaâo nïn chùỉng míịy ai ăïí yâ Vò hoơ khöng nhòn thíịy con tríu liïịc Hađng nùm úê Ăöì Sún vađo höơi choơi tríu truýìn thöịng ríịt naâo nhiïơt Nhûng ta chó thíịy coâ hai con tríu choơi nhau mađ thöi Cuơ Thòn, 91 tuöíi, úê chúơ Ăöì Sún cho biïịt: “Khi xûa, úê möîi bïn baôi choơi tríu ăïìu coê buöơc möơt con tríu caâi “ngon lađnh” bùìng möơt daêi luơa ăoê ăïí ăöơng viïn tònh lang cuêa mònh quýịt ăíịu” Nhû víơy lađ nhûông cuöơc choơi tríu xa xûa cuông phaêi coâ chuýơn “maâi suy” múâi trúê nïn quýịt liïơt Trúđi sinh ra thïị mađ

Con tríu coâ ñch cho cöng viïơc nhađ nöng ăaô ăađnh Ngûúđi ta cuông cođn coâ thïì sûê duơng tíịt caê nhûông gò úê con tríu: thõt, xûúng, da, lođng Ngay löng tríu, moâng tríu, sûđng ăïìu coâ thïì ặúơc axit cho hydrich (HCL) thuêy phín röìi cuđng vúâi möơt söị hoâa chíịt khaâc ăïí chïị thađnh xò díìu, magi, böơt ngoơt hoùơc mò chñnh Sûđng tríu cođn duđng lađm cöịc uöịng rûúơu theo kiïíu dín daô úê miïìn nuâi Noâ cuông lađ caâi tuđ vađ truýìn lúđi kïu goơi vađ baên thín

noâ cuông lađ möơt nhaơc cuơ hoađnh traâng Da tríu bõt mùơt tröịng cho caâc loaơi tröịng nhû: tröịng cheđo, tröịng tuöìng, tröịng chíìu, tröịng trong haât aê ăađo, tröịng cúm, tröịng böìng trong ăaâm ma ăaô lađm naâo nûâc tím höìn bao ngûúđi

Huýìn thoaơi kïí vïì chuýơn tònh cuêa Ngûu Lang vađ Chûâc Nûô Sûơ thûơc thò híơu dúơ cuêa hoơ lađ chađng chùn tríu vađ cö gaâi tröìng díu, dïơt vaêi Ăoâ lađ hai mùơt cuêa ím vađ dûúng, lađ chađng vađ nađng Gíìn ăíy nhíịt lađ chađng cöng nhín laâi maây cađy vađ cö gaâi lađm trong xûúêng dïơt

Trong vúê Quan ím Thõ Kñnh, sau khi thõ Míìu bõ thíịt voơng khöng

“ùn thõt” ặúơc Thõ Kñnh, ăaô ýu anh Nö theo kiïíu: “Tríu ta ùn coê ăöìng ta” vađ daơy cho anh Nö caâch thùưp hûúng khi thíịy oaên chuđa úê nûúâc ta xûa, nhađ nađo coâ 9 ăuơn 10 tríu lađ nhađ giíìu Ăûúđng söịng lađ ặúđng nhoê, göì ghïì, cao lïn úê phña giûôa tríu chíơm uöịng nûúâc ăuơc lađ noâi ngûúđi ăïịn sau bao giúđ cuông chó thu hoaơch ặúơc nhûông gò cođn laơi Ăíìu tríu mùơt ngûơa lađ chó nhûông keê ăaâo ăïí, hung dûô mađ ai cuông muöịn traânh mùơt Nhûông ngûúđi cuđng hoađn caênh, cuđng khaê nùng, nhíịt lađ coâ tñnh tònh giöịng nhau, kïịt baơn vúâi nhau goơi lađ tríu tòm tríu, ngûơa tòm ngûơa Nhûông cíu noâi nađy duđng trong trûúđng húơp khöng míịy tíịt ăeơp Tríu trùưng ăi ăíu míịt muđa ăíịy lađ chó sûơ vö duýn víơy Ngûúđi ta baơc ăaôi vađ gheât con tríu trùưng chó vò noâ khöng giöịng ăöìng loaơi cuêa noâ coâ mađu ăen Laơi coâ cíu: “Coâ ùn coâ choơi, múâi goơi lađ tríu” khuýn moơi ngûúđi haôy maơnh daơn ăíịu tranh trong cuöơc söịng

Ngađy 23 thaâng chaơp hađng nùm, úê chúơ Bûúêi coâ phiïn chúơ tríu naâo nhiïơt Ngûúđi ta thûúđng baêo: “Thíơt thađ cuông thïí laâi tríu Cíu noâi nađy cođn coâ víịn ăïì phaêi bađn Thaâch cûúâi 3 bođ 9 tríu lađ thaâch cûúâi nùơng mađ bïn trai khoâ lođng ăaâp ûâng nöíi

Con tríu! Con tríu trïn caânh ăöìng cođ bay moêi caânh cuêa Viïơt Nam Con tríu trong huýìn thoaơi: “Tríu vađng Höì Tíy”, trong giíịc mú cuêa caâi tuöíi: “Ai baêo chùn tríu lađ khöí con tríu cođn coâ trong nhûông cíu haât ru:

“tríu ta, ta buöơc búđ ao” Dùơn dođ to nhoê lađm sao tao cuông bùìng lođng con tríu lađ hònh aênh thín thûúng vađ gíìnguôi trong cuöơc söịng cuêa lađng qú Viïơt Nam

CÍY ĂA

Xung quanh Ăïìn Bađ úê lađng yê La, Tuýn Quang coâ míịy cíy ăa khöíng löì nöíi cöơm lïn nhû nhûông ngöi nhađ líìu nöịi tiïịp nhau Chuâng ăan kïịt laơi vúâi nhau bùìng nhûông chuđm rïî phuơ baơt ngađn, bao la Chuâng ău ặa trûúâc gioâ nhû nhûông chiïịc voông treo thúđ úê caâc ăïìn Míîu, phuê Míîu Ăíy lađ hònh tûúơng gúơi yâ cho caâc bađ meơ thúđi xa xûa lađm ra lûúâi bùưt caâ, tïịt voông vađ lađm nghïì dïơt vaêi Thaơch vaêi Thaơch Sanh ngađy xûa coâ möơt tuâp lïìu tranh dûúâi göịc cíy ăa Öng Buơt nhín tûđ cuông tûđ nhûông cíy ăa hiïơn

ra

Cíy ăa bïì thïị, bïơ vïơ, to cao vúđi vúơi Caâc cađnh cao thaê dađi xuöịng ăíịt röìi laơi sinh ra rïî meơ, rïî con, bïìn vûông vađ ăíìy sûâc söịng Cíy ăa ýu ăúđi, ăeơp ăeô vađ noâ tûúơng trûng cho sûơ phöìn sinh vađ tuöíi thoơ Biïíu tûúơng cuêa “ Höơi nhûông ngûúđi cao tuöíi thïị giúâi” ặúơc thïí hiïơn qua hònh aênh möơt cíy

ăa cöí thuơ Cíy ăa tríìn truơi vúâi veê nguýn thuyê, coâ nhûông ăiïìu íín chûâa, coâ nhûông ăiïìu röịi rùưm vađ huýìn aêo Noâ tûúơng trûng cho sûơ tröịng traêi, cho sûâc maơnh víơt lyâ vađ ắa lyâ Noâ thu huât vađo mònh nhûông tia seât, nhûông dođng ăiïơn trûúđng Nhûông ăïm mûa to gioâ lúân, cíy ăa ăaô chöịng choơi laơi vúâi gioâ baôo, duông caêm phi thûúđng Cíy ăa xođe taân xanh vađ röơng

ra ăïí che nùưng, che mûa cho moơi ngûúđi Noâ che chúê cho moơi ngûúđi Noâ lađ cíy meơ, lađm cho con ngûúđi ýn tím vúâi nuơ cûúđi, nûúâc mùưt, hûúâng vïì vônh cûêu

Ngûúđi ta goơi cíy ăa lađng, cíy ăa huýơn, cíy ăa baôi, cíy ăa bïịn söng, cíy ăa xoâm, cíy ăa chúơ v.v Cíy ăa lađ ăiïím ghi nhúâ, ăiïím ăaânh díịu nöíi bíơt, ăaơi diïơn cho möơt núi chöịn ăaâng ặúơc lûu yâ

Cíy ăa chûâng kiïịn nhûông thùng tríìm cuêa caâc lúâp ngûúđi, trong tñn ngûúông dín gian, coâ tuơc thúđ cíy ăa Bïn göịc ăa thûúđng coâ möơt caâi miïịu nhoê ăùơt baât hûúng, nhûông chiïịc bònh vöi ăïí hûúng khoâi cho thíìn cíy ăa:

“Thíìn cíy ăa, ma cíy gaơo”

Chađng vađ nađng gùơp gúô heơn hođ, thïì thöịt vúâi nhau ? bïn göịc cíy ăa Hoơ baêo: “Coâ cíy ăa biïịt möịi tinh ăöi ta” Cíy ăa tha thiïịt vađ thiïng liïng: “Trùm nùm, ăađnh lúô heơn hođ Cíy ăa bïịn cuô, con ăođ nùm xûa”? Cíy

ăa cuông lađ nhín víơt, lađ thađnh viïn cuêa xoâm lađng: “Giïịng nûúâc, cíy ăa tiïîn chađng trai ra tríơn”!

Cíy ăa lađ hònh aênh cao ăeơp, lađ caê möơt bûâc tranh hoađnh traâng gùưn boâ vúâi maâi ằnh, chuđa, miïịu, giïịng thúi v v dûơng nïn caê möơt thïị giúâi tinh thíìn bïìn vûông cho moơi ngûúđi tûđ khi cođn treê thú cho ăïịn luâc vïì giađ Cíy da tûúơng trûng cho veê ăeơp qú hûúng Noâ goâp thïm mađu sùưc, ím thanh cho lađng qú ïm ăïìm Noâ víîy goơi nhûông ăađn chim nhiïìu mađu ăïịn höơi tuơ, lađm töí róa quaê ăa chñn Vađ thónh thoaêng vađo nhûông buöíi ăeơp trúđi tûđ nhûông cađnh ăa nhùìng nhõt, tung ra nhûông tríơn mûa chim

Ngûúđi ta nhòn lïn mùơt trùng huýìn aêo, thíịy nhûông neât ăíơm nhaơt mađ nghô ngay úê núi ăoâ coâ hònh aênh cíy ăa vađ chuâ cuöơi Thïị röìi caâi huýìn thoaơi íịy ùn síu vađo lođng ngûúđi: “aânh trùng trùưng ngađ, coâ cíy ăa to, coâ thùìng cuöơi giađ, öm möơt möịi mú”

Ngađy xûa, úê trïn thín cíy ăa thûúđng coâ nhûông túđ caâo thõ, ýịt thõ Thúđi kyđ caâch maơng xuíịt hiïơn nhûông túđ hiïơu triïơu ăöìng bađo saên xuíịt, chiïịn ăíịu, ăoađn kïịt Ngûúđi quan hoơ coâ bađi “Lyâ cíy ăa” nöíi tiïịng Ăoâ lađ möơt bađi haât ríịt hay noâi vïì anh trai lađng ăi ăïịn gíìn göịc ăa, nhòn thíịy cö gaâi thùưt lûng xanh mađ ăem lođng ýu mïịn

Sau möơt ngađy lađm viïơc víịt vaê buöíi chiïìu maât meê, ngûúđi ta thûúđng tuơ tíơp nhau bïn göịc ăa Hoơ uöịng cheđ vöịi huât thuöịc lađo röìi kïí chuýơn vúâi nhau, bađn baơc vađ bònh luíơn vïì cuöơc söịng Ăöi khi, bïn quaân nûúâc nhoê caơnh göịc ăa coâ ăöi vúơ chöìng xíím keâo nhõ, haât lïn bađi “Anh khoaâ” lađm bíng khuíng caê ăaâm ăöng ngûúđi nghe

Nhađ nghiïn cûâu ngûúđi phaâp M Colami ăaô viïịt hùỉn möơt cuöịn saâch vïì cíy ăa öm taêng ăaâ taơi lađng Thanh Khï huýơn Do Linh, tónh Quaêng Trõ Cíy ăa Tín Trađo lađ hònh aênh qú hûúng caâch maơng muđa thu khöng bao giúđ phai múđ trong tím trñ ngûúđi Viïơt Nam qua cíu thú “Maâi ằnh Höìng Thaâi, cíy ăa Tín Trađo”

Ngûúđi Hađ Nöơi thûúđng hay nhùưc ăïịn cíy ăa Cöí thuơ nöíi tiïịng: cíy ăa nhađ Bođ Xûa kia, úê ngay caơnh noâ lađ nhađ ăuâc tiïìn Bíy giúđ coâ möơt nhađ höơ sinh Qua hai cuöơc khaâng chiïịn trûúđng kyđ, cíy ăa cuông gaânh chõu trïn mònh ăíìy nhûông vïịt thûúng chiïịn tranh Cíy ăa cûêa quýìn úê phöị Hađng Böng coâ nhûông chuýơn kïí quaâi dõ kiïíu Liïu trai chñ dõ

Chuýơn kïí rùìng cûâ chíơp töịi, thónh thoaêng coâ nhûông cö gaâi ríịt ăeơp ngöìi trïn nhûông chiïịc xe tay coâ ngûúđi keâo, ăi thùm caâc cíy ăa quanh vuđng Hađ Nöơi röìi biïịn míịt luâc nađo khöng biïịt Ngađy höm sau, ngûúđi phu

xe seô ríịt ăùưt khaâch Cíy ăa chuđa Hai Bađ úê Ăöìng Nhín phaêi cíìn ăïịn hún mûúđi saêi tay múâi öm xúí

Cíy ăa úê lađng Vín Höì coâ hađng trùm rïî ruê xuöịng ăíịt nhû möơt chiïịc mađnh mađnh lúân, ăeo trïn mònh hađng trùm chiïịc bònh vöi cöí kñnh vađ nhûông baât hûúng líơp lođe aânh lûêa vađ khoâi úê quanh nhađ Baâc cöí (nay lađ Viïơn Baêo tađng lõch sûê) coâ 6 cíy ăa lúân Gíìn Höì Tíy, quaông ăíìu Thuơy Khú coâ cíy ăa goơi lađ cíy ăa cö Son bïn caơnh miïịu cö Son Ăoâ lađ núi xûa kia anh khoâa Höìng vađ cö Son gùơp nhau vađ chia tay nhau Cíy ăa chuđa Bađ Ăanh nguy nga nhû möơt líu ăađi Taơi phöị Quaân Thaânh coâ ba cíy ăa chuơm laơi gíìn nhau, rúơp boâng caê möơt khu phöị Ngûúđi ta dûơng ngay caơnh ăoâ möơt quaân cađ phï goơi lađ quaân cađ phï Quaân Thaânh ngûúđi ta cuông thûúđng nhùưc ăïịn cíy ăa lađng Luê, cíy ăa söng Tö Lõch, cíy ăa Hađng Gai v.v

Nhûông võ cao tuöíi uýn thím, ặâc ăöơ, ặúơc moơi ngûúđi tön kñnh goơi lađ caâc võ cíy ăa cíy ăïì Laơi coâ caê nhûông cuơm tûđ cûêa miïơng nhû: cuâng chaâo laâ ăa, traơch ăeê ngoơ ăa, con nhađ saôi chuđa ăi queât laâ ăa, cíơy thíìn phaêi nïí cíy ăa

Cíy ăa lađ möơt veê ăeơp, lađ biïíu tûúơng, lađ hònh aênh sinh ăöơng cuêa lađng qú Viïơt Nam Noâ goâp Phíìn lađm cho vùn hoâa lađng xaô thïm ăíơm ăađ, líịp laânh

CHUÝƠN CAÂI CHÚƠ

“Trai thûúng vúơ, ăang ăöng buöíi chúơ Gaâi thûúng chöìng, nùưng quaâi chiïìu höm”

Chúơ lađ núi öìn ađo naâo nhiïơt nhûng tònh nghôa vúơ chöìng laơi ăùìm

thùưm mùơn mađ vađ kñn ăaâo

Coâ möơt thúđi, ngûúđi ta chó trñch möơt löịi söịng thiïịu sûơ ăöịi xûê töịt vúâi

nhau, ăaô ặa ra cíu: “Tònh nghôa anh em, cuông chúơ giúđi”! Chúơ giúđi lađ caâi

chúơ trúđi úi ăíịt húôi, coâ ăuê nhûông maânh khoeâ, lûđa loơc ăiïín hònh hún úê

nhûông chúơ truýìn thöịng Chúơ ím phuê hoùơc chúơ giúđi ngađy xûa lađ úê trong

hoang tûúêng Thi sô Taên Ăađ ngađy xûa coâ yâ ắnh mang vùn cuêa mònh lïn

baân úê chúơ giúđi ÚÊê ta cuông coâ möơt vađi núi heo huât mua baân luâc trúđi nhaâ

nhem töịi nhû giûôa ngûúđi vúâi ma quyê Ngûúđi ta goơi nhûông núi nađy lađ chúơ

ím phuê

AÂ Nam Tríìn Tuíịn Khaêi ăaô taê caâi chúơ lađng nhûông nùm 1930 - 1931

nhû sau:

Líu vùưng, nhû qún caênh chúơ nhađ

Nay vïì, coâ dõp laơi thùm qua

Noâi nùng trùưng trúơn, tay buön thõt

Chađo goơi xön xao, boơn baân quađ

Höịng haâch thíìy cai, lïn mùơt dûô

Tung tùng luô búơm, kiïịm ùn giađ

Tûơ do ngön luíơn, khöng ngùn cíịm

Chûêi búâi huýn thuýn luô cùưp gađ

ÚÊ ăíu coâ sûơ trao ăöíi, coâ möơt söị ngûúđi baân, möơt söị ngûúđi mua lađ

thađnh chúơ Noâi ăïịn chúơ la đnoâi ăïịn sûơ phûâc taơp nhín sinh Coâ chúơ thön,

chúơ lađng (chúơ lađng töi coâ nhûông cö gaâi, möơt ngađy hai bûôa cúm ăeđn), chúơ huýơn (chúơ huýơn möơt thaâng saâu phiïn, gùơp cö hađng xeân kïịt duýn Chíu Tríìn), chúơ quaân, chúơ chuđa, chúơ ằnh, chúơ cíìu, chúơ vuđng cao, chúơ bïn söng (quanh nùm buön baân úê mom söng) Nhûng ăùơc biïơt vađ gíìn vúâi moơi ngûúđi hún caê lađ caâi chúơ lađng Ăúơi meơ ăi chúơ vïì lađ möơt caâi ăúơi chúđ ăùơc biïơt, haơnh phuâc, ngöơ nghônh vò cíơu beâ hoùơc cö beâ seô ặúơc ăoân meơ, ặúơc nhíơn tûđ bađn tay thín ýu, chai saơn, giaâ buöịt mađ nöìng íịm cuêa ngûúđi meơ nhûông caâi baânh ăa, goâi keơo, ăùĩn mña, caâi buât v.v Ăoâ lađ nhûông moân quađ tuýơt vúđi nhíịt, ngon lađnh nhíịt, khöng gò saânh nöíi Vađo nhûông dõp Tïịt laơi cođn tûng bûđng hún nûôa

Chúơ lađ núi giao tiïịp, nhöơn nhõp Thöng qua chúơ, ngûúđi ta coâ thïí biïịt ặúơc nhiïìu thöng tin khöng chó vïì buön baân, lađm ùn mađ cođn vïì moơi mùơt trong ăúđi söịng hađng ngađy:

“Dín chúơ Phuđ Ninh ai cuông baêo

Em cođn treê lùưm, nhíịt lađng trong

Míịy nùm cö íịy lađm du kñch

Khöng hiïíu vò sao, chùỉng líịy chöìng ”

(Nuâi Ăöi Vuô Cao)

Chúơ qú thûúđng nöíi bíơt lïn hònh aênh nhûông cö hađng xeân vúâi nhûông ăöi mùưt nhòn bíng khuíng Hoơ lađ nhûông böng hoa cuêa chúơ nhađ thú Hoađng Cíìm ăaô viïịt vïì hoơ ríịt hay:

“Nhûông cö hađng xeân rùng ăen

Caâi nhû muđa thu toêa nùưng ”

Ngûúđi ta ăi chúơ ăïí mua baân nhûông thûâ cíìn thiïịt Nhûng cuông coâ nhûông ngûúđi ăi chúơ chúi, daơo chúơ vađ coi ăoâ lađ möơt thuâ vui Cuông coâ nhûông ngûúđi ăi chúơ ăïí tòm hiïíu nhau, manh möịi möơt tònh ýu nađo ăoâ

Chúơ xûa, ngoađi caâc daôy hađng thõt, hađng quađ, taơp hoâa, quaân rûúơu, tríìu cau, coâ caâc lïìu gađ, võt, choâ, caâ, cua, töm v.v , cođn coâ lođ nhuöơm, coâ caâi chaêo lúân ăun nûúâc mađu nhuöơm aâo, ýịm, caơp vaây Goâc noơ, goâc kia cođn

coâ caâc öng thíìy boâi, thíìy tûúâng söị vađ coâ phiïn laơi coâ vađi ba ngûúđi haât xíím

Qua thùm möơt caâi chúơ, ngûúđi ta coâ thïí biïịt sú qua vïì tònh hònh kinh tïị, vùn hoâa, xaô höơi cuêa möơt ắa phûúng nađo ăoâ Vò tíịt caê moơi mùơt ăúđi thûúđng ăïìu phúi bađy ra úê chúơ Chúơ cuông lađ möơt baên nhaơc giao hûúêng khöíng löì ăuê caâc loaơi hònh ím thanh

Coâ nhûông caâi chúơ thíơt ăöơc ăaâo nhû úê biïn giúâi Laơng Sún, Cao Bùìng, ngoađi viïơc mua baân ra, nam nûô thanh niïn cođn tòm hiïíu nhau röìi haât sli lûúơn vúâi nhau Khi gùơp ặúơc ngûúđi vûđa yâ, hoơ liïìn ặa nhau ra khoêi chúơ ÚÊê Hađ Giang (Međo Vaơc) vađ Lađo Cai (Sa Pa) cođn coâ chúơ tònh ÚÊ ăíy, trai gaâi ýu nhau, íu ýịm nhau ngay taơi chúơ ăaô ăađnh, nhûông ngûúđi coâ vúơ coâ chöìng röìi víîn coâ thïí ăïịn ăíy ăïí gùơp ngûúđi tònh cuô cuêa mònh möơt caâch tûơ

do mađ khöng chõu sûơ rađng buöơc cíịm ăoaân cuêa chöìng (hoùơc vúơ)

Nhûông nùm gíìn ăíy, úê Giaêng Voô, Kim Liïn, Ngaô Tû Súê cuêa Hađ Nöơi coâ nhûông nhoâm ngûúđi tuơ hoơp nhau laơi hònh thađnh chúơ lao ăöơng Thađnh phíìn cuêa chúơ lao ăöơng nađy göìm caâc thanh niïn khöng coâ viïơc lađm, nhûông ngûúđi nöng dín trong nhûông ngađy nöng nhađn keâo nhau ra Hađ Nöơi kiïịm viïơc lađm Chúơ xuín cuêa ta cuông thíơt ăùơc biïơt Möơt vađi ngađy sau Tïịt Nguýn ăaân, khi khöng khñ Tïịt víîn cođn trađn ngíơp khùưp núi, ngûúđi ta hoơp chúơ líịy may ngađy ăíìu nùm

Chúơ ríịt ăa daơng vađ phong phuâ, coâ ăuê caâc tïn goơi khaâc nhau Chúơ giúđi lađ caâi chúơ Trúđi úi ăíịt húôi, núi diïîn ra sûơ mua baân ăuê caâc loaơi mùơt hađng tûđ ăún giaên nhíịt ăïịn maây moâc tinh vi Chúơ ím phuê lađ núi diïîn ra sûơ mua baân vïì ăïm, khöng nhòn roô mùơt ngûúđi Ngoađi ra cođn coâ chúơ coâc, chúơ ăuöíi, chúơ taơm, chúơ bïịn, chúơ cíìu, chúơ chiïìu Tan taâc nhû caênh chúơ chiïìu, ăoâ lađ caâi caênh ruât lui sađo saơc ăïịn mûâc chùỉng cođn ai Ai cuông muöịn vïì cho súâm Ca dao xûa cođn nhùưc ăïịn: “Bađ giađ ăi chúơ Cíìu Ăöng” Ăoâ lađ caâi chúơ úê phöị Hađng Ăûúđng ngađy xûa, núi Tuâ Uýn mua ặúơc bûâc tranh nađng Giaâng Kiïìu Chúơ baân ăuê caâc loaơi mùơt hađng “Thûúơng vađng haơ caâm” Bûâc tranh baân úê chúơ Cíìu Ăöng cođn ăaâng giaâ hún nhiïìu líìn Noâ trúê thađnh möơt cíu chuýơn dín gian ngûúđi ăúđi cođn nhùưc ăïịn

Ngûúđi ta noâi “Cûâ nhû lađ vúô chúơ” lađ vñ caênh quaâ öìn ađo Ăođn “Höơi chúơ” lađ coâ nhiïìu ngûúđi tham gia vađo cuöơc ăaânh röìi laơi boê ăi ăïịn nöîi ngûúđi bõ ăaânh khöng cođn roô lađ nhûông ai ăaô ăaânh mònh Laơi cođn coâ möơt cíu chuýơn caêm ăöơng Möơt cö gaâi gaânh hađng ăi chúơ, bõ chađng trai giûô laơi ăïí toê tònh

Cö gaâi cíìn phaêi tranh thuê túâi chúơ cho súâm, ăaô traê lúđi ríịt thíơt tònh mađ tha thiïịt:

“Chađng trai boê aâo em ra Ăïí em ăi chúơ, keêo mađ chúơ trûa Chúơ trûa hađng baân hïịt ăi Líịy gò nuöi meơ, líịy gò nuöi em!”

Khi noâi: “Cúm hađng, chaâo chúơ, vúơ nhùơt, con thïm” lađ nhûông tûđ duđng ăïí chó nhûông gò taơm búơ, qua quñt khöng ặúơc nghiïm chónh

Chúơ ngađy xûa cođn coâ möơt nhín víơt ăùơc biïơt Ăoâ lađ anh moô chúơ, lađ ngûúđi thöng baâo, ăi rao moơi tin tûâc vïì viïơc buön baân trong chúơ Anh ta cođn lađm ăuê moơi viïơc nhû giuâp moơi ngûúđi öín ắnh chöî ngöìi, sûêa lïìu laân, thu lïơ phñ v.v Nhûng anh ta, chöî nađo cuông coâ mùơt vađ lađm cho moơi ngûúđi vûđa lođng Anh ta luön chín luön tay, noâi nhiïìu, ùn mùơc xöơc xïơch, chñt caâi khùn tai choâ

Chúơ lađ cuöơc ăúđi tríìn tuơc Coâ ăuê caâc muđi võ vađ hònh aênh sinh ăöơng cuêa cuöơc söịng Ngûúđi ta viïịt quaâ nhiïìu vïì caâi chúơ Chuýơn vïì caâi chúơ khöng bao giúđ hïịt Coâ ăiïìu nhûông caâi chúơ xûa chó cođn giûô laơi möơt chuât thúm thaêo vađ da diïịt trong kyâ ûâc cuêa con ngûúđi ngađy nay

CHUÝƠN CAÂI CÖÍNG LAĐNG

Ngûúđi ăi xa , nhòn thíịy cíy ăa, bïịn nûúâc, cíy gaơo, noâc ằnh vađ cöíng lađng lađ biïịt ăaô vïì ăïịn qú

Lađng nađo cuông coâ möơt caâi cöíng lađng Coâ lađng laơi coâ Möơt cöíng chñnh, möơt cöíng phuơ Caâi cöíng lađng chiïịm möơt ắa võ quan troơng, thiïng liïng, thûúđng trûơc troơng lođng tíịt caê moơi ngûúđi trong lađng

Phaêi ăi qua cöíng lađng röìi múâi vïì ăïịn nhađ Caâi cöíng lađng chûâng kiïịn sûơ ăïịn vađ sûơ ăi cuêa moơi ngûúđi Ăaâm cûúâi tûng bûđng ăi vađo lađng vúâi nhûông mím cau, tríìu, lïî víơt phuê tíịm vaêi ăoê röìi nhûông ăaâm ma nöíi keđn tröịng tiïîn ngûúđi quaâ cöị qua cöíng lađng Khi ăi qua cöíng lađng, ngûúđi chïịt phaêi ặúơc khiïng tay , haơ thíịp xuöịng ăïí chađo vônh biïơt caâi cöíng lađng thiïng liïng mađ thín thiïịt

Möîi lađng xíy cöíng theo kiïíu daâng vađ phong caâch cuêa mònh Nhûng ăïìu coâ ăiïím giöịng nhau lađ lađm sao cho caâi cöíng lađng phaêi nghiïm trang, hoađnh traâng, khoeê mađ ăeơp Coâ nhiïìu lađng xíy dûơng cöíng lađng giaên ăún mađ ûa nhòn Coâ nhûông lađng xíy dûơng cíìu kyđ hún

Cöíng lađng Ăöng lađ möơt cöíng tođ vođ cao 4 meât Phña trïn lađ hai maâi ngoâi nùìm trïn khung, vò keđo bùìng göî tûâ thiïịt Phña bïn ngoađi maâi ặúơc xíy lïn möơt bûâc tûúđng gaơch díìy Trïn maâi cong coâ ăùưp nhûông maêng trang trñ nuâi, míy Bïn dûúâi coâ ăïì tïn lađng Bûâc tûúđng gaơch vöì nöịi liïìn hai bïn cöíng tođ vođ vúâi hai cöơt truơ cao vuât Trïn ẳnh cöơt truơ coâ hònh möơt quaê ăađo tûúơng trûng cho sûơ trûúđng thoơ Maâi nhađ saât cöíng che cho möơt khoaêng ăíịt chûđng 10 meât vuöng ăïí cho moơi ngûúđi taơm thúđi traânh mûa nùưng Thín cöơt lađ cíu ăöịi vúâi nhûông chûô röìng bay phûúơng muâa:

“Cao quyâ phong thanh thiïn vaơn cöí

Nam thanh nûô tuâ nhíịt hûúng chung”

Lađng Ăöng cođn möơt cöíng thûâ hai nûôa vúâi ăöi cíu:

“Khúêi tím tiïìn nhín líơp

Tñch ặâc híơu thïị truýơn”

Trïn tûúđng cöíng lađng coâ trang trñ nhûông nhađnh laâ vaơn niïn caâch ăiïơu thađnh nhûông ặúđng gíịp khuâc duýn daâng la ăađ, moâc vađo nhau Ăi vađo cöíng lađng phaêi qua ba bíơc laât ăaâ

Cöíng lađng Höì coâ ăöi cíu ăöịi:

“Myô tuơc thuíìn phong caênh chiïịu Tíy Höì minh kñnh

Thiïơn ngön, haêo sûơ trûúêng lûu maơt lúơi danh hung”

(Maơt lúơi lađ hoa nhađi) Cöíng lađng Thoơ gíy íịn tûúơng bùìng hai cöơt truơ xíy cao Coâ ba bíơc ăi lïn laât ăaâ xanh Trûúâc ăíy coâ möơt cíy si cao, sum sï, xanh laâ, phuê lïn möơt bïn cöơt Ngûúđi ta coâ cíu veđ:

“Chuđa Thiïn Niïn coâ cíy laâ coơ

Bïn lađng Thoơ coâ caâi cöíng xanh

Chuđa Bađ Ăanh vùưng tanh vùưng ngùưt”

Cöíng lađng caê cuông lađ möơt noâc nhađ hai maâi Möơt maâi ra ngoađi, möơt maâi vađo trong Tíịt caê ặúơc 4 chiïịc cöơt göî lim lúân ăöơi lïn Dûúâi chín cöơt coâ chön hai con síịu ăaâ Coâ ngûúđi goơi lađ con nghï ăaâ Vađo lađng phaêi qua nùm bíơc xíy gaơch Hai bïơ cöơt truơ cöíng lađng vuât lïn thanh thoaât nhû muâa vúâi trúđi xanh

Cöíng lađng Sún Ăöìng (Hoađi Ăûâc), cöíng lađng Yïn Sún (Quöịc Oai) ặúơc ríịt nhiïìu du khaâch nûúâc ngoađi tòm ăïịn, nghiïn cûâu, chuơp aênh sao cheâp Hoơ tríìm tröì khen ngúơi hïịt lúđi nhûông caâi cöíng lađng nađy Mùơc duđ, chuâng ta cođn ríịt nhiïìu nhûông caâi cöíng lađng khaâc ăeơp hún nhiïìu

Coâ nhûông cöíng lađng ặúơc xíy dûơng thíơt hoađnh traâng vúâi ba cöíng tođ vođ liïìn nhau Hai cöíng hai bïn nhoê hún cöíng giûôa nhû kiïíu toađ tam quan

úê ằnh ÚÊ nhûông lađng coâ nhiïìu ngûúđi lađm quan to, thíơm chñ coâ caê nhûông tûúâng quín hiïín haâch, bïn caơnh cöíng lađng ặúơc dûơng möơt bia “haơ maô”

Ai ăi ngûơa túâi ăíy phaêi xuöịng ngûơa ÚÊê hai caânh cûêa coâ möơt höí phuđ Lađng

nađo coâ nhiïìu ngûúđi ăöî ăaơt, nhiïìu quan vùn thò cöíng lađng coâ nhiïìu cíu ăöịi hay, nhûông bûâc hoađnh ăïí ngúơi ca vađ khuýịn hoơc Coâ nhûông cöíng lađng ăùưp quaê bíìu trïn noâc Quaê bíìu nađy lađ quaê bíìu chûâa ặơng tinh hoa cuêa caê vuô truơ Coâ hònh hai con caâ hoâa long chíìu hai bïn quaê bíìu Bûâc hoađnh thûúđng ăïì chûô Tiïíu vi ăaơi (caâi nhoê lađ caâi lúân) hoùơc hađng chûô Trûơc ăaơo vi hađnh (ăi ặúđng thùỉng).Coâ cöíng laơi coâ caê ăiïịm canh nhö lïn cao Ăoâ lađ núi ăïí caâc tuíìn phu ặâng lïn cao mađ quan saât xung quanh Ăïm ăöng hoơ ăöịt lûêa trïn chođi

Trûúâc kia xíy cöíng lađng phaêi coâ thíìy ắa lyâ xem phong thöí, xem ắa thïị Cöíng lađng phaêi dûơa vađo thïị ăíịt coâ long quyđ höí phuơc hoùơc buơng con caâ múâi mong coâ ặúơc uy vuô vađ sûơ sinh söi Nïịu dûơa ăuâng vađo thïị bõ gíơy thò khöng hay

Riïng vïì mùơt kiïịn truâc vađ trang trñ nhûông míy, nûúâc, hoa, laâ, mađu sùưc, ặúđng neât nhûông caâi cöíng lađng xûa cođn giûô laơi caê möơt kho baâu vö giaâ Chuâng ặúơc xíy dûơng bùìng nhûông bađn tay thíìn tònh cuêa caâc bíơc cha öng chuâng ta Nhûông ặúđng neât, hoa vùn mang laơi cho chuâng ta nhiïìu tñn hiïơu tûđ xa xûa cuông nhû nhûông míơt maô vïì caâi ăeơp vađ tû duy truýìn thöịng, ăođi hoêi ngûúđi ăúđi sau giaêi maô

Ngùưm cöíng lađng, coâ luâc ta thíịy noâ dõu dađng nhû tònh meơ, luâc ăoê rûơc lïn nhû raâng chiïìu, luâc ăùm chiïu dùìn vùơt Coâ luâc noâ laơi mú mađng sûúng khoâi Cöíng lađng quan saât nhûông ăiïìu thaânh thiïơn vađ nhûông ăiïìu ma quyê trong cöơng ăöìng Noâ lađ sûơ ăoân nhíơn Cöíng lađng giûô laơi nhûông kyê niïơm cuêa nhûông phuât giíy lõch sûê Cöíng luön im lùơng, giûô trong mònh nhûông ăiïìu bñ míơt cuêa ngađn ăúđi Cöíng lađng rung ăöơng khön xiïịt cuđng vúâi bûâc tûúđng cuô rïu phong vađ vúâi nhûông chûâng tñch nhiïìu nùm thaâng ăaô qua Cöíng lađng khöng chó nhòn vađ thíịy, noâ cođn suy tû Caânh cûêa cöíng lađng múê lađ thuöơc vïì dûúng, ăoâng lađ thuöơc vïì ím Chuâng ta khöng qún caâi cöíng lađng Vuô Ăaơi gùưn boâ vúâi nhûông nhín víơt Chñ Pheđo, Thõ Núê, Laôo Haơc, Baâ Kiïịn cuêa Nam Cao Cuông khöng qún caâi cöíng lađng trong tiïíu thuýịt Tùưt Ăeđn cuêa Ngö Tíịt Töị Chó vò míịy suíịt sûu chûa ăoâng ăuê mađ tuíìn phu nhíịt ắnh khöng múê cöíng lađng cho moơi ngûúđi ra ăöìng lađm viïơc hoùơc ăi laơi khiïịn nhín dín bíịt bònh ăíịu tranh” Qú hûúng lađ ăïm trùng

toê Qú hûúng lađ chuđm khïị ngoơt v.v Nhûng qú hûúng cuông cođn lađ caâi cöíng lađng nhûông ngûúđi con khi xa qú hûúng ăïìu cuâi ăíìu chađo trûúâc cöíng lađng, heơn ngađy trúê laơi Ngađy xûa, quan Traơng vïì lađng cuông phaêi vaâi chađo caâi cöíng lađng röìi múâi ăi qua Tíịt caê moơi hoaơt ăöơng trong lađng ăïìu ặúơc ặa ăïịn caâi cöíng lađng Nhûông tin tûâc ặúơc niïm ýịt lïn vađ ặúơc moơi ngûúđi khaâo nhau, bađn baơc, truýìn baâ thađnh nhûông cíu chuýơn khöng bao giúđ hïịt Ngay sau caâi cöíng lađng thûúđng moơc lïn möơt vađi quaân hađng Möơt söị gia ằnh quíy quíìn tuơ tíơp laơi vúâi nhau hònh thađnh möơt xoâm goơi lađ xoâm cöíng

Xoâm cöíng nađy thûúđng lađ xoâm ăöng vui nhíịt lađng Ngûúđi ta ăïịn ăíy ăïí nghó ngúi, vui chúi thû giaôn vúâi baât nûúâc trađ, ăiïịu thuöịc lađo vađ taân chuýơn gíîu vúâi nhau Caơnh caâi cöíng lađng cuông lađ núi trai gaâi heơn hođ Hoơ nhòn lïn cöíng lađng mađ thïì thöịt ýu nhau “ăïịn ăíìu baơc rùng long” Coâ khi laơi coâ ăaâm haât xíím ăïịn haât lađm naâo nûâc ăaâm ăöng vúâi nhûông ăiïơu haât buöìn dín daô Tiïịng ăađn bíìu hođa theo tiïịng nhõ lađm bíng khuíng caê löịi xoâm Trong nhûông ngađy höơi heđ, lïî tïịt, xoâm cöíng thûúđng lađ xoâm ăöng vui hún caê

Cöíng lađng thín thiïịt vađ gíìn guôi vúâi möîi ngûúđi trong chuâng ta Khöng thïí nađo qún ặúơc hònh aênh caâi cöíng lađng rïu phong, sûúng khoâi tríìm mùơc mađ kiïu huđng