Khi cây già được đem trồng trong chậu, sự tăng trưởng của chúng bị dừng lại, mọi vết thương đều khó lành sau khi bị cắt cành, nếu được khắc, chúng sẽ mang dáng dấp dãi nắng dầm mưa của c[r]
Trang 1Kĩ thuật tạo dựng
cây thếThu Nhỏ Lá Cây
Có nhiều loại cây có thể dùng để tạo tác Bonsai rất đẹp chính là nhờ bản thân nó trong thiên nhiên đã có lá nhỏ như kim quýt, cần thăng, mai chiếu thủy, sam núi, cùm rụm, dương liễu … Bên cạnh
đó, cũng có nhiều loại cây có lá tương đối lớn, muốn thu nhỏ
chúng lại để có được một tổng thể hài hòa, cần phải có sự hiểu biết về sinh lý thực vật, am tường kỹ thuật trồng trọt và đầu tư nhiều công sức, thời gian
Qua nghiên cứu lý thuyết về các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển của cây và kinh nghiệm rút tỉa từ quá trình thực hành trồng Bonsai, để thu nhỏ lá ta cần thực hiện tốt các vấn đề sau: hạn chế tối đa lượng nước tưới; cho cây hưởng ánh sáng đầy đủ; áp dụng
kỹ thuật xén lá hoặc lặt lá và tỉa chồi; khống chế sự phát triển của
hệ thống rễ; sử dụng phân bón thích hợp với liều lượng vừa đủ và đúng thời điểm
Vấn đề đầu tiên là nước – yếu tố cần thiết cho sự tăng trưởng của
Trang 2cây Nước được hấp thu qua hệ thống rễ, di chuyển qua thân cành và thoát nước qua lá Sự di chuyển ấy là vô cùng quan trọng
vì nó góp phần cho sự vận chuyển thực phẩm trong cây
Duy trì cây ở tình trạng hơi thiếu nước sẽ làm cho sự tăng
trưởng của cây bị ngăn trở Vì vậy để thu nhỏ lá, trước hết cần thường xuyên thực hiện chế độ tưới nước vừa đủ, đảm bảo lượngnước mất đi do trong qúa trình thóat hơi nước gần cân bằng với lượng nước do rễ hút được trong cùng một đơn vị thời gian Để kiểm tra việc đáp ứng yêu cầu này, ta cần quan sát là và lớp đất mặt: vào buổi trưa nắng nóng, lá bị thoát hơi nước nhiều nên phải héo rũ, nhưng đến chiều tối lá phải khôi phục lại trạng thái cũ dù không cần tưới thêm nước; lớp đất mặt phải có dấu hiệu bị khô vào buổi chiều Nếu hai dấu hiệu này không xuất hiện trong điều kiện bộ rễ tốt, thì cây đã ở trạng thái căng nước Ta cần tạm thời ngừng tưới nước và giảm lượng nước tưới ở các lần sau Bên cạnh đó, khỏang thời gian khô hạn giữa hai lần tưới cần được kéodài, vì nó góp phần làm giảm sức tăng trưởng của cây và lá sẽ nhỏ lại Yêu cầu này được thực hiện bằng cách ta không tưới nước khi trời còn mát (chiều tối, sáng sớm), đợi đến 9 hay 10 giờ sáng mới tưới Liên quan đến vấn đề nước, điều quan trọng nhất
là cần hạn chế nước tối đa, chỉ phun nước vừa đủ để cây duy trì
sự sống từ lúc cây bắt đầu rụng lá khá nhiều, chuẩn bị đâm chồi,
ra lá non cho đến khi có bộ lá mới hoàn chỉnh Kỹ thuật này quyết định mức độ thu nhỏ lá, vì trong khỏang thời gian này cây dồn nỗ lực để sinh trưởng, ta cần ức chế nó lại Khi lá già nó sẽ không lớnnữa dù ta tưới nước đầy đủ
Vấn đề thứ hai là ánh sáng Yếu tố này quyết định toàn bộ sự sống của cây, vì nó đem lại nguồn năng lượng cần thiết cho phản ứng quang tổng hợp giúp cây tạo ra được chất dinh dưỡng Trong thiên nhiên, khi quan sát những cây cùng loài ta thấy những cây mọc trong mát có lá to hơn để tăng đối đa diện tích hấp thu ánh sáng, trong khi đó những cây mọc ngoài nắng thường có lá nhỏ hơn Do cây có khả năng thích nghi với môi trường ánh sáng, nên
để góp phần thu nhỏ lá ta cần đặt cây nơi có ánh sáng thật đầy đủ
Vấn đề thứ ba là xén lá, hoặc lặt lá và tỉa chồi Tùy loại cây mà ta
áp dụng biện pháp thích hợp: cắt bớt diện tích lá chỉ chừa lại từ ơ đến Ử phiến lá, hoặc cắt bỏ cả lá chỉ chừa lại cuống, hoặc ngừng tưới nước một khỏang thời gian để cho lá tự rụng Bên cạnh đó, tatỉa chồi ở các tược non vừa phát triển Các kỹ thuật này được lập lại nhiều lần sẽ làm cho những lá xuất hiện về sau nhỏ bớt lại, vì
nó có tác dụng hạn chế sự quang hợp của lá, ngưng trệ sự phát triển của rễ cám, qua đó tiết giảm việc tạo ra chất dinh dưỡng,
Trang 3đồng thời nó còn làm tiêu hao cả những chất dinh dưỡng mà cây đang dự trữ Tuy nhiên, do sinh lực của cây bị tổn hại, nên chỉ áp dụng các kỹ thuật này đối với những cây khỏe mạnh, nhằm tránh tình trạng cây bị suy nhược do hậu quả của quá trình xiết lá Cây Bonsai cổ lão, cân đối nhưng nhất thiết phải tràn đầy sức sống, thể hiện ở bộ lá xanh tươi gây ấn tượng cho người thưởng ngoạn
về sự trường tồn, vĩnh cửu Ngoài ra, cũng cần chú ý thêm là khi tỉa chồi thì tỉa đồng loạt cho toàn cây Nếu tỉa cành này, chừa cànhkia thì có nguy cơ cây sẽ bỏ cành bị tỉa, đặc biệt là cành dưới thấp, cành thiếu ánh sáng
Vấn đề thứ tư là khống chế sự phát triển của hệ rễ Kinh nghiệmchăm sóc bonsai thành phẩm cho thấy qua vài ba năm thường xuyên tưới nước, bón phân đầy đủ, lá của nó dần dần nhỏ lại, dù
ta không muốn điều đó xảy ra vì cây vốn đã có lá cân đối Khi thayđất, ta thường thấy cả một hệ rễ chằng chịt, dày đặc trong chậu, chẳng còn bao nhiêu chỗ cho rễ mới mọc ra để lấy nước, thức ăn
và không khí để thở Sau khi cắt tỉa để giảm số lượng rễ và bổ sung chất trồng mới một thời gian, cây lại tăng trưởng mạnh thể hiện qua bộ lá sung mãn như thuở ban đầu Vì vậy, đối với những cây có lá cần thu nhỏ lại, ta nên trồng trong chậu nhỏ lại và không nên thay đất trước thời điểm trưng bày, dự thi cả năm, thậm chí vài năm tùy loại cây có rễ mọc nhanh hay chậm
Vấn đề thứ năm là sử dụng phân bón thích hợp với liều lượng vừa
đủ đúng thời điểm Ta nên sử dụng phân có tỷ lệ đạm thấp, vì phân bón có nhiều đạm sẽ giúp cho lá tăng trưởng Lượng phân
sử dụng nên giới hạn ở mức thấp, vì ta chỉ áp dụng kỹ thuật thu nhỏ lá đối với những bonsai đã thành thục có nhu cầu phân bón ít hơn nhiều so với cây đang phát triển Thời điểm bón phân thích hợp là lúc hệ lá ở giai đoạn trưởng thành, vì khi đó lá không lớn lên nữa Ta không nên bón phân khi lá còn non đầy sức phát triển,hoặc khi lá già sắp rụng để chuẩn bị bước vào chu kỳ phát triển mới
Thu nhỏ lá ở tác phẩm bonsai để có được một tổng thể hài hòa, đòi hỏi nhiều công phu, không phải chỉ mất một hai ngày, kéo dài qua cả năm, thậm chí nhiều năm Chính vì vậy, sự mất kiên nhẫn thường dẫ đến thất bại Chơi bonsai ta học được sự cần cù, nhẫn nại, bề chí, kiên tâm
Tạo và áp dụng Uro cho cây bonsai
Trang 4Nhiều chuyên gia bonsai đã trở nên quen thuộc với thuật ngữtiếng Nhật “Jin” (có nghĩa là cành chết, đã bị tước hết vỏ) và
“Shari” hay “Sharimiki” (một đoạn của thân cây bị bóc hết vỏ đểtạo nét giống như gỗ chết)
Bài viết này miêu tả kỹ thuật và mục đích của việc tạo “Uro
- vết lõm tự nhiên hay nhân tạo ngay tại chỗ cành vừa mới rời”, và giúp cho người đọc hiểu nghĩa đen của nó, đó là
bị mục rữa nhanh chóng và rời khỏi thân cây
Đối với những cây bonsai thuộc loài cây rụng lá, “Jin” vừa trông có
vẻ không tự nhiên và không thực đối với những cặp mắt tinhtường, mà nó còn khó bảo vệ nữa Đối với những cây thuộc loàinày ở ngoài tự nhiên, vết thương đó chắc chắn sẽ bị thối rữa rấtnhanh
Trang 5Những cây rụng lá hoặc cây lá rộng ở ngoài tự nhiên trên thân cây có nhiều vết lõm, vết sần sùi - Ảnh: Bonsai4me.com
Dưới gốc cội cây thanh lương trà này có khá nhiều vết lõm đãlâu Trong quá khứ, những cành thấp, có thể là những thân câynhỏ hay rễ cây đã bị chết và thối rữa, rời khỏi cây và lưu lại vếttrên thân cây Những vết thương nhỏ hơn (do những cành câynhỏ gây ra) rồi cuối cùng cũng được liền lại vết để thành vỏ cây.Nhưng thân cây vẫn tiếp tục phát triển, và phần gỗ bên trong cácvết thương lớn bị thối rữa, thân cây lúc đó sẽ có lỗ Đó là những lỗcây mà chúng ta cố bắt chước khi muốn tạo ra một “Uro” trên câybonsai
Kỹ thuật tỉa những cành cây lớn ở cây bonsai lá rộng
Đối với các loài cây có quả hình nón, thường khi tỉa cây người
ta chừa một vết nhú nhỏ để sau đó bóc vỏ cây của phần đó đi rồirắc vôi, lưu huỳnh vào Sở dĩ làm như vậy là vì nếu chúng ta tỉacành cho phẳng lì với thân cây thì vết tỉa sẽ trông rất xấu và khônglành lại được (không tạo được lớp vỏ mới) thậm chí là trong nhiềunăm trời
Còn đối với những cành cây lá rộng, vì vết thương có thể kliền lạikhá nhanh, người ta tỉa sao cho nó phẳng lì với bề mặt của thâncây, và tạo cho nó một cái lỗ nông (cạn)
Tuy vậy, có một số cây lá rộng không tạo thành sẹo được, rất lâulành vết thương, và kết quả là tạo ra một vết sẹo phẳng lì trôngchẳng thật chút nào
Còn có những trường hợp vết thương quá lớn (nhất là sau khithân cây bị chặt), bạn không thể mong cây lành được vết thươngtrong vòng 10, 20 năm hay thậm chí lâu hơn Chính lúc đó là lúcviệc tạo “Uro” trở nên hữu dụng nhất
Trang 6Tạo lỗ trên thân cây táo gai - Ảnh: Bonsai4me.com
Cây táo gai này có một cành đường kính khoảng ½ inch -1inch bị tách rời khỏi thân Cành cây này đã được cắt sao chophẳng lì với thân cây và tạo thành một lỗ nông, cách làm này thíchhợp đối với những loài cây lá rộng Tuy nhiên, vết thương/sẹo gây
ra sẽ không thể liền lại trong ít nhất là từ 5 đến 10 năm, hoặc cóthể lâu hơn Thậm chí khi đã liền lại rồi, cây vẫn còn cần thêmkhoảng vài năm nữa để phát triển lớp vỏ bao bọc xung quanh
Thay vì cứ để vết thương nhô ra (ngay phía trước mặt cây), người
ta tạo nó thành một cái lỗ Vết thương sẽ tạo thành một vết gỗchết khá đẹp
Tạo vết lõm
Tạo vết lõm rất đơn giản Bạn có thể dùng khoan, máy Dremelhay máy xay theo khuôn và đâm sâu vào vết thương để tạo lỗ.Bức ảnh trên cho thấy chủ nhân của cây bonsai đã dùng một cáimáy Dremel có gắn mũi khoan nhỏ dùng cho máy khoan
Một hình thù trạm trổ ngẫu nhiên sẽ làm cho vết thương trên câytrông tự nhiên nhất Nguyên tắc duy nhất là hãy cố tránh sao chovết thương đừng có tròn trịa quá Và bạn phải chắc một điều là vếtlõm không phải là một cái lỗ có kích thước và chiều sâu nhất địnhnào cả
Trang 7Dùng khoan, máy Dremel hay máy xay theo khuôn để tạo lỗ - Ảnh: Bonsai4me.com
Xử lý vết lõm
Ngay sau khi vết lõm được hình thành, màu của gỗ lộ ra là màutrắng Nếu cứ để phơi nó ra trước thiên nhiên, gỗ sẽ đổi sang màusắc tự nhiên hơn trong vòng vài tháng
Trong trường hợp bạn muốn nó giống thật ngay lập tức thì có thểdùng bột vôi lưu huỳnh pha với một ít mực Ấn Độ để tạo nên một
“Uro” có màu tối hơn, phơn phớt hơn Không nên chỉ dùng bột vôilưu huỳnh nguyên chất vì màu trắng quá rõ của gỗ sẽ làm vết lõmtrông không giống thực tí nào
Tuy nhiên, bạn cũng cần phải chắc chắn là gỗ sẽ không bị mục
Gỗ của một số loài cây như: cây bulô, cây hoa vân anh, và câyhoa giấy rất mềm và có xu hướng bị mục rữa nếu tiếp xúc vớikhông khí ẩm Đừng tạo lỗ trên những thân cây loại này nếu bạnkhông tìm ra cơ may nào cho vết thương có thể tự nhiên lành lại(và do đó vết thương sẽ được bảo vệ một cách tự nhiên)
Kỹ thuật tạo vết lõm: chỉ dẫn chung
Trang 8Tạo vết lõm là một kỹ thuật rất dễ làm, tuy nhiên, sẽ khó hơnnhiều để học được cách làm sao cho đúng để có một vết lõmmang tính thẩm mỹ.
Trước khi tạo vết lõm, luôn luôn phải xem xét xem chỗ mà bạn tạo
lỗ có phải là chỗ thích hợp cho cây không
Chỉ nên áp dụng kỹ thuật này rất ít trên mỗi cá thể Một thân câygià chỉ cần có từ một đến hai vết lõm là đủ, nếu thêm nữa thì thâncây sẽ rất dễ trở nên xấu đi
Một khi vết thương đã trở thành một cái hốc giống tự nhiên trênthân cây thì không có cách nào xóa nó đi được, vết thương sẽkhông bao giờ có thể liền lại mịn màng như trước
Và cuối cùng, xin hãy nhớ rằng, dù có thể tạo lỗ là phương phápkhá được ưa chuộng, nhưng đối với những loài cây lá rộng, nókhông phải là cách duy nhất để che đậy vết thương do việc mất đicác cành cây to gây ra, mà còn có những phương pháp khác nhưdùng hóa chất acrylics để quét lên vết thương hoặc dùng vỏ cây
để che vết thương (đối với những loài cây vỏ cứng)
Một số ví dụ ứng dụng kỹ thuật tạo lỗ trên cây bonsai
Trang 9Một vài ví dụ về tạo lỗ trên thân cây bonsai - Ảnh: Bonsai4me.com
Hình đầu tiên là hình cây táo gai lúc vừa được thao tác, chỉ có mộtvài cành nhỏ nhú ra, còn những cành to thì đã bị cắt mất Nhữngchỗ này đã được khoét để tiến hành kỹ thuật tạo lỗ 2 tấm ảnh cònlại cho thấy cũng cùng cây đó nhưng ở thời điểm là 3 năm sau vớicác cành cây đang phát triển Vết lõm dễ nhìn thấy, và các gờ của
nó cũng đã lành lại Trong hai ảnh này, tấm ảnh đầu tiên cho thấymột thân cây táo gai khi vừa mới bắt đầu thao tác Tôi đã quyếtđịnh chặt bỏ phần thân phụ nhỏ hơn và tạo một cái lỗ ngay chỗ vếtthương Sau 3-4 năm, cái lỗ đã tạo cho thân cây một nét mới nhìnrất hay
Cặp hình cuối cùng, cây táo gai nhỏ đã được thao tác xong nhưngvẫn chưa tạo hình hoàn chỉnh, có một cành rất to nhú ra ngay phíamặt trước của cây Một lần nữa, kỹ thuật tạo lỗ đã giúp cho chúng
ta vẫn có thể xoay cây ở mặt trước này mà không bị vết sẹo giảtạo làm xấu đi vẻ bề ngoài của cây
Trang 10Cách làm lá đa, sung nhỏ lại
Đa và sung là hai loại cây có bộ gốc, rễ, thân, cành rất đẹp, song
bộ lá của chúng lại quá to Vì vậy phải có cách làm cho lá sung và
lá đa nhỏ lại khi trồng trong chậu
Đối với cây đa: Đa có sức sống và chịu hạn tốt Để cho lá trên câycứng, già đều, ta lấy kéo cắt bỏ toàn bộ lá trên cây, chỉ cắt phần
lá, còn cuống để lại, sau vài ngày cuống lá sẽ rụng dần hết Phảitạm dừng tưới nước cho cây Chỉ một vài tuần sau, lá mầm ở cácmắt lá sẽ nhú ra Nếu trời mưa phải bê chậu cây vào nhà hoặcche đậy để nước mưa không vào bồn Khi lá non xoà ra gặp môitrường sống khô khan, thiếu nước sẽ nhỏ đanh lại, lá to nhất cũngchỉ bằng lá si, lá nhỏ chỉ bằng lá cây sanh Chờ toàn bộ lá trên câygià, có màu xanh thẫm, bắt đầu chăm bón, tưới nước bìnhthường, giữ cho bộ lá xanh quanh năm
Đối với cây sung: Cũng bắt đầu bằng việc cắt bỏ lá như cây đa.Nhưng do sung không chịu hạn nên ta vẫn phải tưới nước Khimầm lá nảy ra, được 2-3 lá, dùng tay bấm bỏ ngọn làm cho mầm
lá chùn lại không phát triển, lá sẽ già đanh nhỏ lại chỉ bằng ngóntay cái Tiếp tục theo dõi khi thấy mầm ở các mắt lá cứ nhú ra độ1-2 lá, lại tiếp tục bấm bỏ ngọn một vài lần như thế, những ngọn ralần sau sẽ nhỏ lại, chờ cho lá già thẫm lại, tiếp tục chăm bón bìnhthường
Kỹ thuật uốn cành
Trang 11Có nhiều phương pháp uốn cành Cách thức cổ truyền TrungQuốc là uốn cành bằng dây cọ (loại cây họ cau dừa), hiện nay vẫncòn được áp dụng Nhưng hiện nay người ta thích dùng dây kẽmhơn Hầu hết người yêu bonsai đều uốn cành bằng dây kẽm, vìnhanh chóng và tiện lợi hơn.
Trước khi uốn, ta tỉa bớt lá, cắt bỏ những cành quá sát nhau gâykhó khăn trong việc tạo dáng cho cây Trong cấu trúc bonsai, nêntránh những cành song song, tỏa đều, gối lên nhau, uốn về phíasau, trước chéo, đối xứng và cành rũ Nên loại bỏ vỉ chúng làmmất vẻ thẩm mỹ của tổng thể cảnh quan
Tiến trình của việc uốn là trước hết uốn thân chính, rồi đến cànhchính, sau là những cành quanh thân cây khởi đi từ gốc lên ngọn,cành lớn trước, cành nhỏ sau Để quấn thân cây bằng dây kẽm, tacắm một đầu dây kẽm sâu trong đất của chậu Không quấn quáchặt hay quá lỏng và đường quấn chéo phải hình thành nhữnggóc 45o với trục thẳng đứng của cây
Sau khi quấn xong, ta uốn cành bằng cách xoắn thật nhẹ nhàng
Trang 12theo hướng quấn dây kẽm để dây kẽm luôn luôn được giữ chặtvào vỏ cây Những loại cây sớm rụng lá thì thường mau tăngtrưởng, do đó, có thể tháo dây kẽm sau ba, bốn tháng.
Còn đối với thông, bách thì phải hơn một năm Những cây haycành lớn thì thời gian sẽ lâu hơn Nếu cây hay cành trở lại hìnhdáng ban đầu sau khi ta tháo bỏ dây kẽm, hãy quấn lại một lầnnữa và buộc chặt Vì vỏ cây thích và lựu hơi mỏng, ta cần bọc dâykẽm bằng một lớp giấy để không làm đau cây đồng thời ngăn cảnsức nóng mặt trời truyền vào dây kẽm, làm hỏng cây Phải để ýtháo bỏ dây kẽm đúng lúc, nếu không, dây kẽm sẽ ăn ngập sâuvào trong vỏ làm hại đến sự phát triển của vỏ cây
Để tạo dáng già nua cho cây, gọt bỏ vỏ một số cành rồi rắc hỗnhợp vôi - lưu huỳnh vào chỗ gọt để chúng đổi sang màu trắng.Trong thiên nhiên, rễ của cây già thường lộ trên đất, bò ngoằnngoèo Để tái tạo cảnh kỳ dị đó, rút rễ cây thật nhẹ nhàng hàngnăm khi ta trồng lại cây vào mâm hay chậu khác, cây sẽ dần dầnphô bày rễ trên mặt đất Ta uốn rễ vào thời gian còn ít tuổi cũngbằng cách cuốn dây kẽm sẽ mục trong đất, nhưng những rễngoằn ngòeo sẽ giữ nguyên hình dáng
Khắc và uốn thân cây
Không thể nào uốn được những cây già đào ở nơi hoang dã.Chúng cần được khắc, tô điểm nếu chúng thiếu vẻ đẹp
Khi cây già được đem trồng trong chậu, sự tăng trưởng của chúng
bị dừng lại, mọi vết thương đều khó lành sau khi bị cắt cành, nếuđược khắc, chúng sẽ mang dáng dấp dãi nắng dầm mưa của câysống lâu năm nơi hoang dã.Để tạo bề ngoài già nua cho cây non,
ta khắc phía trước của thân, nhưng chú ý tuyệt đối không đượckhắc một đường vòng quanh lớp vỏ của thân, vì như thế, ta đã cắtđứt những ống dẫn nhựa và ống bọc trong vỏ cây Sau khi khắc,những cây non trông dày dạn, gian khổ, mang nét giản dị cổ kính,
và sự quyến rũ mỹ thuật Nếu một thân cây quá mảnh mai, khônggià cỗi, ta có thể đính một miếng gỗ già, gân guốc vào trước thân
nó, để những cành và lá non sẽ trông như mọc từ một cây già cỗi