NHỮNG KHÁI NIỆM CHUNG về PHÁP LUẬT

Khái niệm và đặc điểm quy phạm pháp luật  Khái niệm: Quy phạm pháp luật là những quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung do nhà nước đặt ra hoặc thừa nhận và bảo đảm thực hiện thể hiện

CHƯƠNG I NHỮNG KHÁI NIỆM CHUNG VỀ PHÁP LUẬT

I KHÁI NIỆM THUỘC TÍNH, HÌNH THỨC PHÁP LUẬT

1 Khái niệm, đặc điểm của pháp luật

a Khái niệm:

Pháp luật là hệ thống các quy tắc xử sự chung do nhà nước ban hành (hoặc thừa nhận)

để điều chỉnh các quan hệ xã hộ phù hợp với ý chí của giai cấp thống trị và được nhà nước đảm bảo thực hiện

b Đặc điểm:

- Pháp luật là một hệ thống các quy tắc xử sự chung

- Pháp luật thể hiện ý chí của giai cấp thống trị trong xã hội

- Pháp luật là công cụ điều chỉnh các quan hệ xã hội, điều chỉnh hành vi con người

2 Thuộc tính cơ bản của pháp luật

a Tính quy phạm phổ biến

Pháp luật là các quy tắc xử sự chung do nhà nước ban hành hoặc thừa nhận, đó là các khuôn mẫu, chuẩn mực cho hành vi của con người

b Tính xác định chặt chẽ về hình thức

- Nội dung của pháp luật được thể hiện bằng những hình thức xác định

Thông thường nội dung các quy phạm pháp luật thể hiện thông qua các hình thức như văn bản quy phạm pháp luật Các bản án của Tòa án (án lệ) và các tập quán được nhà nước thừa nhận

- Nội dung của các quy tắc pháp luật cần phải được thể hiện bằng ngôn ngữ pháp lý

c Tính được bảo đảm bằng nhà nước

Nhà nước cũng bảo đảm hiệu lực của các quy phạm pháp luật bằng các biện pháp cưỡng chế khi cần thiết

3 Hình thức pháp luật

- Khái niệm: hình thức pháp luật là phương thức tồn tại của pháp luật

Có 3 hình thức pháp luật cơ bản trên thế giới là tập quán pháp, tiền lệ pháp và văn bản quy phạm pháp luật

a Luật tập quán (Tập quán pháp)

Tập quán pháp là hình thức nhà nước thừa nhận một số tập quán lưu truyền trong xã hội, phù hợp với lợi ích của giai cấp thống trị, nâng chúng lên thành những quy tắc xử sự chung

và được nhà nước đảm bảo thực hiện

b Tiền lệ pháp

Tiền lệ pháp là hình thức nhà nước thừa nhận các quyết định của cơ quan xét xử đã có hiệu lực pháp luật để giải quyết các vụ việc cụ thể và lấy đó làm căn cứ pháp lý để áp dụng các

vụ việc xảy ra tương tự sau này

c Văn bản quy phạm pháp luật

Văn bản quy phạm pháp luật là văn bản do cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành theo thủ tục và trình tự nhất định Trong đó có quy tắc xử sự chung, nhà nước đảm bảo thực hiện, nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội và được áp dụng nhiều lần trong thực tế đời sống

Ví dụ: bộ luật hình sự, bộ luật dân sự…

II QUY PHẠM PHÁP LUẬT VÀ VĂN BẢN QUY PHẠM PHÁP LUẬT

1 Quy phạm pháp luật

a Khái niệm và đặc điểm quy phạm pháp luật

 Khái niệm:

Quy phạm pháp luật là những quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung do nhà nước đặt

ra hoặc thừa nhận và bảo đảm thực hiện thể hiện ý chí và lợi ích của giại cấp thống trị nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội cơ bản theo định hướng của nhà nước

 Đặc điểm của quy phạm pháp luật

- Quy phạm pháp luật bao giờ cũng do nhà nước đặt ra hoặc được nhà nước thừa nhận

- Quy phạm pháp luật được thể hiện bằng hình thức xác định

Ví dụ: bộ luật dân sự, bộ luật hình sự, bộ luật hành chính chứa đựng các quy phạm pháp luật điều chỉnh hành vi của con người trong từng lĩnh vực cụ thể

- Quy phạm pháp luật là quy tắc hành vi mang tính bắt buộc chung và được áp dụng nhiều lần trong đời sống

Ví dụ: điều 12 Luật Nghĩa vụ quân sự (sửa đổi năm 2005) quy định: “Công dân nam

đủ mười tám tuổi được gọi nhập ngũ; độ tuổi gọi nhập ngũ trong thời bình từ đủ mười tám tuổi đến hết hai mươi lăm tuổi" Quy định này có nghĩa là ai là công dân Việt Nam, giới tính nam

thì phải tham gia nghĩa vụ quân sự

Quy phạm này được áp dụng nhiều lần trong thực tế đời sống từ thời điểm phát sinh hiệu lực cho đến khi bị nhà nước thay thế, hủy bỏ

Ví dụ: bộ luật hình sự được áp dụng từ ngày 01/01/1986 bị thay thế bởi Bộ luật hình sự năm 1999, có hiệu lực từ ngày 1/7/2000

- Quy phạm pháp luật được nhà nước đảm bảo thực hiện

b Cơ cấu của quy phạm pháp luật

Về phương diện kỹ thuật, quy phạm pháp luật được hợp thành từ ba bộ phận: giả định, quy định và chế tài

 Giả định:

- Khái niệm: giả định là bộ phận của quy phạm pháp luật trong đó có nêu lên những

hoàn cảnh, điều kiện có thể xảy ra trong đời sống thực tế mà cá nhân hay tổ chức sẽ gặp và phải làm theo hướng dẫn của quy phạm pháp luật

+ Cách xác định: Để xác định bộ phận giả định trong quy phạm, những nội dung nào

trả lời cho câu hỏi “chủ thể nào, trong hoàn cảnh, điều kiện nào?”  đó là bộ phận giả định

+ Phân loại: Căn cứ vào số lượng, hoàn cảnh, điều kiện, giả định được chia thành 2

loại

+ Giả định giản đơn:

+ Giả định phức tạp:

 Quy định:

- Khái niệm: quy định là bộ phận trung tâm của quy phạm pháp luật, trong đó nêu lên

cách thức xử sự mà cá nhân hay tổ chức ở vào hoàn cảnh, điều kiện đã nêu trong bộ phận giả định được phép hoặc buộc phải thực hiện

+ Cách xác định: Bộ phận quy định trong quy phạm là những từ trả lời cho câu hỏi: “chủ thể sẽ

xử sự như thế nào?”

+ Phân loại: Căn cứ vào mệnh lệnh được nêu trong bộ phận quy định, có hai loại quy định + Quy định dứt khoát

+ Quy định không dứt khoát

 Chế tài:

- Khái niệm: Chế tài là một bộ phận của quy phạm pháp luật, nêu lên các biện pháp tác

động mà nhà nước dự kiến áp dụng đối với cá nhân hay tổ chức nào không thực hiện đúng mệnh lệnh của nhà nước đã nêu lên ở bộ phận quy định của quy phạm pháp luật

- Cách xác định: trả lời cho câu hỏi “chủ thể phải chịu hậu quả gì nếu không thực hiện

đúng quy định của pháp luật?” hoặc “chủ thể được quyền lợi gì nếu thực hiện tốt quy định của pháp luật?”

- Phân loại:

Căn cứ vào khả năng lựa chọn biện pháp áp dụng, mức độ nặng nhẹ của các hậu quả bất lợi cần áp dụng, chế tài được chia thành 2 loại:

+ Chế tài cố định:

+ Chế tài không cố định

Căn cứ vào tính chất của hành vi vi pham và thẩm quyền áp dụng biện pháp trừng phạt, chế tài được chia thành 4 loại:

+ Chế tài hình sự

+ Chế tài hành chính

+ Chế tài dân sự

+ Chế tài kỉ luật

2 Văn bản quy phạm pháp luật ở Việt Nam

a Khái niệm và đặc điểm văn bản quy phạm pháp luật

 Khái niệm:

Văn bản quy phạm pháp luật là một hình thức văn bản do cơ quan nhà nước ban hành hoặc phối hợp ban hành theo thẩm quyền, hình thức, trình tự, thủ tục luật định, trong đó có các quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung, được cơ quan nhà nước bảo đảm thực hiện nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội cơ bản và được áp dụng nhiều lần trong đời sống xã hội

Ví dụ: Bộ luật Hình sự, Bộ luật Dân sự, Bộ luật Lao động, Nghị định của Chính phủ là văn bản quy phạm pháp luật

 Đặc điểm của văn bản quy phạm pháp luật

- Văn bản quy phạm pháp luật là một hình thức văn bản do cơ quan nhà nước ban hành hoặc phối hợp ban hành theo thẩm quyền, hình thức nhất định

- Văn bản quy phạm pháp luật được ban hành theo trình tự, thủ tục do pháp luật quy định

- Văn bản quy phạm pháp luật chứa đựng các quy tắc xử sự mang tính bắt buộc chung, được áp dụng nhiều lần trong đời sống xã hội

- Văn bản quy phạm pháp luật được nhà nước đảm bảo thực hiện

b Phân loại văn bản quy phạm pháp luật

Căn cứ vào hiệu lực pháp lý, văn bản quy phạm pháp luật được chia thành văn bản luật và văn bản quy phạm pháp luật dưới luật

 Văn bản luật

- Hiến pháp

- Các bộ luật, đạo luật –

- Nghị quyết do Quốc hội ban hành

 Văn bản quy phạm pháp luật dưới luật (văn bản dưới luật)

- Pháp lệnh, Nghị quyết của Ủy ban Thường vụ quốc hội;

- Lệnh, quyết định của Chủ tịch nước;

- Nghị định của Chính phủ ban hành;

- Quyết định của Thủ tướng chính phủ;

- Thông tư của Bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ;

- Nghị quyết của hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao;

- Thông tư của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao;

- Thông tư của Viện trưởng Viện Kiểm sát Nhân dân tối cao;

- Quyết định của Tổng kiểm toán nhà nước;

- Văn bản quy phạm pháp luật liên tịch, bao gồm:

+ nghị quyết liên tịch giữa Ủy ban thường vụ quốc hội hoặc giữa Chính phủ với cơ quan trung ương của tổ chức chính trị xã hội

+ Thông tư liên lịch giữa Chánh án Tòa án nhân dân tối cao với Viện trưởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao; giữa Bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ với Chánh án Tòa

án nhân dân tối cao, Viện trưởng viện kiểm sát nhân dân tối cao

+ Thông tư liên tịch giữa các Bộ trưởng, thủ trưởng cơ quan ngang bộ

- Văn bản quy phạm pháp luật của Hội đồng Nhân dân, Ủy ban nhân dân được ban hành gồm có:

+ Nghị quyết của Hội đồng nhân dân các cấp

+ Quyết định của Ủy ban nhân dân các cấp

c Mối liên hệ giữa các văn bản quy phạm pháp luật

 Mối liên hệ về hiệu lực pháp lý

Hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật luôn tồn tại trong trật tự thứ bậc về hiệu lực pháp

lý từ cao xuống thấp, trong đó hiệu lực pháp lý cao nhất là Hiến pháp, dưới Hiến pháp là các

bộ luật, đạo luật rồi tiếp đến là các văn bản có giá trị pháp lý thấp hơn Mọi văn bản pháp luật trái với nội dung Hiến pháp đều bị coi là vi hiến và phải vị loại bỏ ra khỏi cơ chế điều chỉnh pháp luật

 Mối liên hệ về nội dung

Các văn bản trong hệ thống pháp luật phải thống nhất với nhau về nội dung, nghĩa là có sự phù hợp giữa các ngành luật, chế định luật và quy phạm pháp luật trong hệ thống cấu trúc bên trong của pháp luật, đảm bảo tính toàn diện, đồng bồ về đối tượng điều chỉnh, không mâu thuẫn, chồng chéo về nội dung quy định, các quan hệ xã hội thuộc các lĩnh vực khác nhau đều

có các văn bản quy phạm pháp luật tương ứng điều chỉnh

d Hiệu lực của văn bản quy phạm pháp luật

 Hiệu lực theo thời gian: xác định thời điểm bắt đầu để áp dụng văn bản vào đời sống cho đến khi chấm dứt sự tác động của văn bản đó

Xem xét về hiệu lực theo thời gian của văn bản quy phạm pháp luật thì phải xem xét về

4 vấn đề: về thời điểm phát sinh hiệu lực; thời điểm chấm dứt hiệu lực, vấn đề tạm ngưng hiệu lực cũng như về hiệu lực hồi tố của văn bản quy phạm pháp luật

 Hiệu lực theo không gian: phạm vi lãnh thổ mà văn bản tác động tới

 Hiệu lực theo đối tượng tác động: gồm nhiều cá nhân, tổ chức chịu sự tác động của văn bản

III QUAN HỆ PHÁP LUẬT

1 Khái niệm, đặc điểm quan hệ pháp luật

a Khái niệm quan hệ pháp luật

Quan hệ pháp luật là những quan hệ xã hội được các quy phạm pháp luật điều chỉnh

b Đặc điểm của quan hệ pháp luật

 Quan hệ pháp luật là quan hệ có tính ý chí

 Quan hệ pháp luật có cơ cấu chủ thể nhất định

 Quan hệ pháp luật có nội dung là quyền và nghĩa vụ của các chủ thể

 Quan hệ pháp luật được nhà nước đảm bảo thực hiện

2 Phân loại quan hệ pháp luật

Căn cứ vào tiêu chí phân chia các ngành luật, quan hệ pháp luật được phân thành: quan

hệ pháp luật hình sự, quan hệ pháp luật dân sự, quan hệ pháp luật hành chính…

Căn cứ vào nội dung quan hệ pháp luật được phân thành: quan hệ pháp luật nội dung,

và quan hệ pháp luật hình thức

3 Chủ thể quan hệ pháp luật

a Khái niệm chủ thể quan hệ pháp luật

Chủ thể quan hệ pháp luật là những cá nhân, tổ chức đáp ứng được những điều kiện mà pháp luật quy định cho mỗi loại quan hệ pháp luật và tham gia vào quan hệ pháp luật đó

Để một cá nhân, tổ chức trở thành chủ thể của quan hệ pháp luật trước hết cá nhân, tổ chức phải đáp ứng những điều kiện về năng lực pháp luật và năng lực hành vi pháp lý, được gọi chung là năng lực chủ thể

 Năng lực pháp luật của chủ thể: là khả năng của chủ thể được hưởng quyền và nghĩa

vụ pháp lý theo quy định của pháp luật Năng lực pháp luật của chủ thể có những đặc

điểm sau:

Đặc điểm thứ 1: đối với cá nhân, năng lực pháp luật xuất hiện từ khi người đó sinh ra

và chấm dứt khi người đó chết

Đặc điểm thứ 2: năng lực pháp luật của chủ thể bao gồm các quyền pháp lý và nghĩa

vụ pháp lý được nhà nước quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật

 Năng lực hành vi pháp lý của chủ thể: là khả năng chủ thể được nhà nước xác nhận

trong quy phạm pháp luật cụ thể

Như vậy, năng lực hành vi là khả năng thực tế của chủ thể để thực hiện năng lực pháp luật Nhà nước xác nhận năng lực hành vi pháp lý của cá nhân qua việc quy định về độ tuổi, khả năng nhận thức, về tình trạng sức khỏe

 Mối quan hệ giữa năng lực pháp luật và năng lực hành vi của chủ thể

- Thứ nhất, năng lực pháp luật là điều kiện cần, năng lực hành vi là điều kiện đủ để cá nhân, tổ chức có thể chủ động tham gia vào các quan hệ pháp luật và trở thành chủ thể của quan hệ pháp luật

- Thứ 2, một chủ thể pháp luật đơn thuần chỉ có năng lực pháp luật không thể tự mình tham gia một cách chủ động vào các quan hệ pháp luật trên thực tế và không thể trở thành chủ thể của quan hệ pháp luật theo nghĩa đầy đủ của khái niệm này Trong một

số trường hợp theo quy định của pháp luật, chủ thể có thể tham gia một cách thụ động vào quan hệ pháp luật thông qua hành vi của người thứ 3

b Các loại chủ thể quan hệ pháp luật

 Cá nhân:

 Pháp nhân:

 Nhà nước

4 Sự kiện pháp lý

a Khái niệm sự kiện pháp lý

Sự kiện pháp lý là những điều kiện, hoàn cảnh, tình huống được dự kiến trong quy phạm pháp luật gắn với việc phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan hệ pháp luật cụ thể khi chugs diễn ra trong thực tế đời sống

Không phải sự kiện nào diễn ra trong thực tế đời sống cũng được coi là sự kiện pháp lý Tính pháp lý của các sự kiện thực tế phải được nhà nước quy định trong pháp luật và khi xảy

ra những sự kiện ấy sẽ làm phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt quan hệ pháp luật cụ thể

b Phân loại sự kiện pháp lý

Căn cứ vào kết quả tác động của sự kiện pháp lý đối với quan hệ pháp luật có thể chia sự kiện pháp lý thành 3 loại:

 Sự kiện pháp lý làm phát sinh quan hệ pháp luật

 Sự kiện pháp lý làm thay đổi quan hệ pháp luật

 Sự kiện pháp lý làm chấm dứt quan hệ pháp luật

Căn cứ vào dấu hiệu ý chí ta phân loại thành sự biến pháp lý và hành vi pháp lý

 Sự biến pháp lý: là những hiện tượng tự nhiên xảy ra ngoài ý chí của chủ quan của con người, được nhà làm luật dự kiến trong quy phạm pháp luật gắn liền với việc hình thành, thay đổi hoặc chấm dứt các quan hệ pháp luật cụ thể

Ví dụ: thiên tai, dịch bệnh, cái chết tự nhiên của con người, sự luân chuyển của thời gian…được coi là sự biến pháp lý trong những tình huống cụ thể

 Hành vi pháp lý: là hành vi của con người khi tham gia vào các quan hệ xã hội và được điều chỉnh bởi pháp luật Khi chủ thể thực hiện những hành vi này trong những tình huống, hoàn cảnh cụ thể thì quan hệ pháp luật sẽ phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt

IV THỰC HIỆN PHÁP LUẬT, VI PHẠM PHÁP LUẬT VÀ TRÁCH NHIỆM PHÁP

LÍ

1 Thực hiện pháp luật

a Khái niệm thực hiện pháp luật

Thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động có mục đích làm cho những quy định của pháp luật đi vào cuộc sống, trở thành những hành vi thực tế hợp pháp của các chủ thể pháp luật

b Đặc điểm của thực hiện pháp luật

- Thực hiện pháp luật là hành vi hợp pháp của các chủ thể pháp luật

- Thực hiện pháp luật là hoạt động đưa các quy phạm pháp luật được thực hiện trên thực

tế

- Thực hiện pháp luật có thể do chủ thể là cá nhân hay do tổ chức, pháp nhân tiến hành

c Các hình thức thực hiện pháp luật

- Tuân theo (tuân thủ) pháp luật

- Thi hành pháp luật

- Sử dụng pháp luật

- Áp dụng pháp luật

Chủ thể áp dụng pháp luật đặc biệt hơn các hình thức thực hiện pháp luật khác Áp dụng pháp luật là hình thức thực hiện pháp luật trong đó luôn có sự tham gia của nhà nước Đây là một hinh thức thực hiện pháp luật quan trọng vì vậy được tách ra nghiên cứu thành một phần riêng

d Áp dụng pháp luật

• Khái niệm áp dụng pháp luật

Áp dụng pháp luật là hình thức thực hiện pháp luật trong đó nhà nước thông qua cơ quan, cán bộ nhà nước có thẩm quyền hoặc tổ chức xã hội được nhà nước trao quyền, tổ chức cho các chủ thể thực hiện quyền hoặc nghĩa vụ do pháp luật quy định hoặc tự mình căn cứ vào các quy định của pháp luật ra các quyết định làm phát sinh, thay đổi, đình chỉ hoặc chấm dứt quan hệ pháp luật

• Các trường hợp cần áp dụng pháp luật

Khi các quyền và nghĩa vụ của chủ thể không thể mặc nhiên phát sinh, thay đổi, chấm dứt nếu thiếu sự can thiệp của nhà nước

Khi các quyền và nghĩa vụ của chủ thể đã phát sinh những có sự tranh chấp mà các chủ thể không thể tự giải quyết được và yêu cầu nhà nước can thiệp

Khi cần áp dụng các biện pháp cưỡng chế nhà nước đối với các chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật

Khi nhà nước thấy cần phải tham gia để kiểm tra, giám sát các bên tham gia quan hệ pháp luật hoặc để xác nhận sự tồn tại hay không tồn tại của một sự kiện thực tế nào đó

• Đặc điểm của áp dụng pháp luật

Áp dụng pháp luật là hoạt động mang tính tổ chức, thể hiện quyền lực nhà nước Hoạt động áp dụng pháp luật chủ yếu dựa vào ý chí đơn phương của nhà nước mà không phụ thuộc vào ý chí của chủ thể bị áp dụng

Áp dụng pháp luật có tính bắt buộc đối với chủ thể bị áp dụng và các chủ thể có liên quan

Áp dụng pháp luạt có hình thức, thủ tục chặt chẽ

Áp dụng pháp luật mang tính cá biệt, cụ thể

Áp dụng pháp luật là hoạt động có tính sang tạo

e Áp dụng pháp luật tương tự

• Khái niệm:

Áp dụng pháp luật tương tự là hoạt động áp dụng pháp luật nhằm khắc phục kịp thời các “lỗ hổng” của pháp luật, áp dụng pháp luật tương tự khi vụ việc được xem xét có liên quan đến quyền, nghĩa vụ của nhà nước, xã hội hoặc của cá nhân, đòi hỏi nhà nước phải xem xét giải quyết nhưng không có quy phạm pháp luật trực tiếp điều chỉnh

2 Vi phạm pháp luật

a Khái niệm vi phạm pháp luật, các dấu hiệu vi phạm pháp luật

• Khái niệm vi phạm pháp luật

Vi phạm pháp luật là hành vi nguy hiểm cho xã hội, trái pháp luật, do người có năng lực trách nhiệm pháp lí thực hiện một cách cố ý hoặc vô ý, xâm hại hoặc đe dọa xâm hại đến các quan hệ xã hội được nhà nước xác lập và bảo vệ

• Các dấu hiệu của vi phạm pháp luật

- Dấu hiệu thứ nhất:

Vi phạm pháp luật trước hết phải là hành vi xác định của chủ thể

- Dấu hiệu thứ hai: vi phạm pháp luật là hành vi trái pháp luật

- Dấu hiệu thứ ba: vi phạm pháp luật phải chứa đựng lỗi của chủ thể

Thể hiện dưới hai hình thức là cố ý và vô ý

- Dấu hiệu thứ tư: vi phạm pháp luật phải là hành vi do người có năng lực trách nhiệm pháp

lí thực hiện

b Cấu thành vi phạm pháp luật

• Khái niệm cấu thành vi phạm pháp luật

Cấu thành vi phạm pháp luật là tổng thể các dấu hiệu cơ bản, đặc thù cho một loại vi phạm pháp luật cụ thể, được nhà nước quy định trong các văn bản quy phạm pháp luật, do các

cơ quan nhà nước có thẩm quyền ban hành

• Các yếu tố cấu thành vi phạm pháp luật

Vi phạm pháp luật có bốn yếu tố cấu thành: mặt khách quan, mặt chủ quan, chủ thể và khách thể vi phạm pháp luật

a/ Mặt khách quan của vi phạm pháp luật: là những biểu hiện ra bên ngoài của vi phạm pháp

luật, bao gồm:

+ Một là hành vi trái pháp luật:

+ Hai là hậu quả nguy hiểm cho xã hội: là thiệt hại gây ra cho các quan hệ xã hội được nhà nước xác lập và bảo vệ của vi phạm pháp luật (đây là dấu hiệu không bắt buộc phải có trong mọi vi phạm pháp luật) Thiệt hại cho xã hội thể hiện dưới những hình thức:

Thiệt hại về thể chất: , Thiệt hại về tinh thần,Thiệt hại về vật chất:

+ Ba là mối quan hệ nhân quả giữa hành vi trái pháp luật và hậu quả nguy hiểm cho xã hội + Bốn là các yếu tố khác: công cụ, phương tiện, phương pháp, thủ đoạn, thời gian, địa điểm, hoàn cảnh vi phạm pháp luật…

b/ Mặt chủ quan của vi phạm pháp luật:

Là hoạt động tâm lí bên trong của người vi phạm pháp luật, bao gồm: lỗi, động cơ và mục đích vi phạm pháp luật

+ Lỗi :thể hiện dưới hai hình thức: cố ý và vô ý