Tuần hoàn tư bản sản xuất

Tuần hoàn tư bản sản xuất

2 TUẦN HOÀN CỦA TƯ BẢN SẢN XUẤT

Vị trí:

- tr80-107, chương 1, quyển 2 (quá trình lưu thông của tư bản), tập thứ hai, bộ tư bản.

- Đối tượng nghiên cứu

Sau khi nghiên cứu xong tuần hoàn của tư bản tiền tệ thì Mác tiếp tục nghiên cứu đến tuần hoàn của tư bản sản xuất Tuần hoàn tư bản sản xuất là sự phê phán tuần hoàn của tư bản tiền tệ Tuần hoàn tư bản tiền tệ biểu thị dưới hình thái tiền đẻ ra tiền, toàn bộ quá trình biểu hiện dưới dạng sự lớn lên của tiền mà sản xuất chỉ là điều kiện cần thiết của sự tự lớn lên đó Còn tuần hoàn của tư bản sản xuát lại quy tiền tệ thành phương tiện lưu thông hoặc phương tiện thanh toán, thành một cái cần thiết để phục vụ sản xuất và làm cho sx được đổi mới không ngừng chứ không phải sự tự lớn lên của giá trị Vì thế, nếu tuần hoàn của tư bản sx phê phán tuần hoàn của

tư bản tiền tệ thì cũng với mức độ ấy, tuần hoàn của tư bản tiền tệ phê phán lại tuần hoàn của tư bản sản xuất Chúng phủ định lẫn nhau và làm tiền đề cho nhau

Tuần hoàn của tư bản sản xuất còn bổ sung cho tuần hoàn của tư bản tiền tệ Mỗi tuần hoàn riêng biệt của tư bản tiền tệ không phản ánh tính liên tục của sx, còn trong tuần hoàn của tư bản

sx thì lại trực tiếp phản ánh tính liên tục nói trên, do tuần hoàn này bắt đầu từ sx và kết thúc bằng sx, quy thành Sx…SX

Phương pháp nghiên cứu: Trong chương này, Mác dựa vào phươg pháp biện chứng để phân

tích Đối với phái trọng thương, tiền tệ là tất cả, còn đối với các nhà kinh tế học cổ điển thì tiền

tệ chỉ là công cụ lưu thông cần thiết Dựa vào phương pháp này mà Mác đã nhìn thấy được tư bản công nghiệp là sự thống nhất của những hình thái bài trừ lẫn nhau và làm tiền đề cho nhau

Do đó, khắc phục được tính phiến diện của cả phái trọng thương lẫn các nhà kinh tế học cổ điển Trong chương này, tính phiến diện của tư bản tiền tệ được khắc phục bằng cách đem tư bản sản xuất đối lập với tư bản tiền tệ bởi tư bản sản xuất quy tư bản tiền tệ đơn thuần thành một hình thái đặc thù của tư bản

Trình tự nghiên cứu:

Trươc hết Mác nghiên cứu tái sản xuất giản đơn, sau đó phân tích tái sản xuất mở rộng, và ngày sau đó Mác chuyển sang nghiên cứu sự tích lũy tiền và cuối cùng Mác đi tới “Quỹ dự trữ ” để kết thúc chương này

Nội dung

I,Tái sản xuất giản đơn

1 Lưu thông trong tái sản xuất giản đơn

Xuất hiện trong cả tái sản xuất giản đơn lẫn tái sản xuất mở rộng Tính chất của nó thay đổi tùy thuộc vào : Giá trị thặng dư được chuyển hóa thành tư bản hay thành thu nhập Giá trị thặng dư chuyển hóa thành thu nhập trong tái sản xuất giản đơn, và thành tư bản trong tái sản xuất mở rộng

2 Giai đoạn lưu thông thứ nhất của tư bản sản xuất

H’ – T’ là giai đoạn thứ hai của tuần hoàn và là giai đoạn thứ nhất của lưu thông, giai đoạn này cần được bổ sung bằng giai đoạn H – T

Lưu thông h – t – h là lưu thông giản đơn của hàng hóa Giai đoạn thứ nhất của lưu thông này là

h - t nằm trong lưu thông của tư bản hàng hóa H’ – T’, do đó nằm trong tuần hoàn của tư bản Giai đoạn bổ sung của nó là t – h thì lại nằm ngoài tuần hoàn ấy Lưu thông của H và của h tức

là của giá trị tư bản và giá trị thặng dư sẽ tách đôi sau khi H’ chuyển hóa thành T’

Chúng ta đã thấy h – t – h tức là lưu thông của thu nhập của nhà tư bản, chỉ gia nhập lưu thông của nhà tư bản chừng nào mà h còn là một phần giá trị của H’, tức là của tư bản dưới cái hình thái chức năng là tư bản hàng hóa Khi h đã độc lập trong hành vi t – h thì h – t – h không còn gia nhập vào vận động của tư bản ứng ra nữa, mặc dù nó do vận động ấy đẻ ra

Lưu thông chung bao gồm các tuần hoàn xen kẽ chằng chịt với nhau của những bộ phận độc lập khác nhau của tư bản xã hội, tức là tổng thể của các tư bản cá biệt, cũng như bao gồm cả lưu thông trong những giá trị được ném ra thị trường không phải với tư cách là tư bản, nghĩa là của những giá trị đi vào lĩnh vực tiêu dùng

3 T – H trong tuần hoàn của tư bản sản xuất

T – H chính là giai đoạn thứ hai trong lưu thông, T đã vào một vị trí khác trước nhưng chức năng của tư bản tiền tệ thì vẫn như cũ: chuyển hóa thành slđ và Tlsx Như vậy trong chức năng của tư bản hàng hóa H’ – T’, giá trị tư bản cùng một lúc với h – t đã tiến hành xong giai đoạn H – T và sau đó đi vào giai đoạn bổ sung T – H(Slđ + Tlsx) , do đó tổng lưu thông của nó là H – T – H (Slđ + Tlsx)

- giai đoạn thứ hai trong lưu thông này lại xuất hiện T T chính là một bộ phận của T’, tức T vừa là tư bản đã được thực hiện vừa là tư bản bắt đầu quá trình hoàn thành sự lớn lên của giá trị T’ Vậy T chính là biểu hiện bằng tiền của H’ , còn H’ là sản phẩm trực tiếp của Sx

- Sự tồn tại của tư bản dưới hình thái tiền tệ chỉ là một yếu tố nhất thời

- T – slđ không phải là việc trao đổi hàng hóa đơn thuần mà là việc mua hàng hóa slđ để sản xuất ra giá trị thặng dư, còn T – Tlsx thì chỉ là một công việc không thể thiếu được về mặt vật chất để có được mục đích đó Sau khi T – H (Slđ + Tlsx) được hoàn thành thì T được chuyển hóa thành tư bản sản xuất, thành sản xuất, và tuần hoàn lại bắt đầu trở lại

II,Tích lũy và tái sản xuất trên quy mô mở rộng

1 Định nghĩa

Định nghĩa : Tích lũy tư bản là sự chuyển hóa một phần giá trị thặng dư thành tư bản, hay là

quá trình tư bản hóa giá trị thặng dư

Nhân tố ảnh hưởng đến quá trình tích lũy tư bản:

- Trình độ bóc lột sức lao động

- Trình độ năng suất lao động

- Sự chênh lệch ngày càng tăng giữa tư bản sử dụng và tư bản tiêu dùng

- Quy mô của tư bản ứng trước

Ảnh hưởng của Tích lũy tư bản

- Ảnh hưởng tích cực:

Tăng quy mô tích lũy tư bản => Tăng tích tụ tư bản, làm tăng thêm quy mô sản xuất, dẫn đến

sự cạnh tranh gay gắt hơn giữa các nhà TB => Có lợi cho người tiêu dùng, đẩy mạnh nền Kinh

tế phát triển

- Ảnh hưởng tiêu cực:

Sự tiến bộ của KHKT => Tư bản đầu tư trang thiết bị hiện đại vào sản xuất => Tư bản sẽ thu hút một lượng lao động ít hơn => làm tăng tỷ lệ người thất nghiệp Làm cho sự phân hóa giàu nghèo ngày càng trở nên sâu sắc

2 Tư bản tiền tệ ngân hàng

T’ gồm có T+t, tức là gồm có giá trị tư bản và giá trị thặng dư Trong tái SX đơn giản, t gia nhập lưu thông chung, tách khỏi tuần hoàn của tư bản Trong tái sx mở rộng, t không gia nhập trong lưu thông chung, nhưng cũng không thể tham gia tích cực ngay vào sự vận động của tư bản, giá trị thặng dư là giá trị tư bản tiền tệ tiềm tàng Tư bản tiền tệ tiềm tàng là tiền tích trữ, tiền tệ tạm thời ở trong trạng thái đứng yên, vì chưa đến hạn thanh toán Còn giá trị thặng dư dưới hình thái tiền tệ sở dĩ trở thành tiền tích trữ, nó chưa thể hoạt động như là tư bản, vì nó còn quá ít ỏi để làm việc đó Tuy nhiên giá trị thặng dư đã được thực hiện vẫn là tư bản tiềm tàng vì

nó được dùng để tư bản hóa, để biến thành giá trị tự lớn lên

3 Công thức của tái sản xuất mở rộng.

Sx…H’ -T’ -H’ (Slđ + Tlsx)…Sx’

H’ (Slđ+Tlsx) :

sx được lặp lại trên quy mô mở rộng

điểm xuất phát là Sx, chứ ko phải là Sx’ Trong quá trình sản xuất, tư bản sản xuất tự lớn lên, một khi hành vi Sx’ trở thành điểm xuất phát của tuần hoàn mới, thì nó chuyển hóa thành Sx, tức là nó không phải là tư bản sản xuất đã lớn lên, mà là tư bản sản xuất đang tự lớn lên

Nhưng, là điểm kết thúc của tuần hoàn tư bản sản xuất, Sx’ có nghĩa là:

1 Giá trị thặng dư đang được tư bản hóa

2 Sự tích lũy đã đạt tới quy mô làm cho tái sản xuất trở thành tái sản xuất mở rộng Đó là

sự khác nhau riêng giữa Sx’ và T’: Sx’ biểu hiện sự tích lũy, T’ chỉ nói lên rằng giá trị thặng dư

đã được đem lại; T’ gồm có giá trị tư bản và giá trị thặng dư, Sx’ gồm có giá trị tư bản và giá trị thặng dư đã tư bản hóa

Sx’ có nghĩa là tư bản sản xuất cộng với giá trị thặng dư đã tư bản hóa

Sx’ có nghĩa là tư bản sản xuất cộng với giá trị thặng dư đã tư bản hóa, nhưng không phải do những chức năng của nó trong quá trình sản xuất, mà do nó khép kín vòn tuần hoàn của tư bản sản xuất, do nó mà kết quả của sự vận động của tư bản công nghiệp Hơn nữa, thậm chí trong khuôn khổ của một tuần hoàn, quá trình sản xuất cũng có những ý nghĩa khác nhau tùy theo chỗ

nó là điểm đầu hay điểm cuối của tuần hoàn Như chúng ta đã biết, nếu đó là điểm đầu thì nó là quá trình tự lớn lên, biểu hiện ở số lượng các yếu tố sản xuất nhiều hơn

III, Việc tích lũy tiền

Giá trị thặng dư không thể biến thành tư bản ngay lập tức mà phải được tích lũy dưới hình thái tiền tệ

Mác gắn liền việc tích lũy tư bản với những điều kiện kỹ thuật- tự nhiên của sản xuất và tái sản xuất

Trong các ngành công nghiệp khác nhau có những quy mô tối thiểu khác nhau mà sự tích lũy giá trị thặng dư dưới hình thái tiền tệ phải đạt tới để bắt đầu hoạt động như là tư bản Khi chưa đạt tới quy mô đó, thì giá trị thặng dư là tiền tích trữ

Tiền tệ dưới hình thái tiền tích trữ đã từng tồn tại cả trong những thời đại trước chủ nghĩa tư bản nhưng lúc ấy nó không phải là tư bản tiền tệ tiềm năng

Bản chất của tư bản tiền tệ tiềm năng không phải là ở chỗ tiền tệ là tiền tích trữ mà do:

 Tiền tích trữ đó gồm giá trị thặng dư đã được thực hiện

 Sự tích lũy giá trị thặng dư dưới hình thái tiền tệ là điều kiện cần thiết để tích lũy tư bản Giá trị thặng dư dưới hình thái tiền tích trữ là tư bản tiền tệ tiềm năng vì trong tương lai khi liên kết với những số lượng giá trị thặng dư tương lai, nó bắt đầu tự lớn lên cùng với những số lượng giá trị thặng dư ấy Trong các ngành sản xuất khác nhau quá trình đó diễn ra khi nhanh hơn khi chậm hơn tùy theo điều kiện kỹ thuật- tự nhiên của các ngành

IV,Chức năng quỹ dự trữ

- Chức năng phụ của T dưới dạng tiền tích trữ đồng nghĩa với việc tạo ra khả năng sử dụng tiền lặp lại quá trình sản xuất trong những trường hợp H’ không thể bán được hay chỉ bán được

1 phần

- Tư bản tiền tệ đang hoạt động cũng thường ở trong trạng thái dự trữ Đó là do bản thân của hình thái tiền tệ quyết định Đối với bản thân tiền tệ tiềm tang thì kết quả của việc tích lũy giá trị thặng dư – trở thành quỹ dự trữ là hoàn toàn phụ

- Hình thái tiền tích trữ chỉ đơn thuần là hình thái tiền không nằm trong lưu thông, là hình thái của số tiền mà lưu thông của chúng bị gián đoạn và vì như vậy mà được giữ lại dưới hình thái tiền, chừng nào tiền còn nằm dưới trạng thái tiền tích trữ thì chúng chưa làm được chức năng tư bản tiền tệ, chúng được xem như tư bản nhàn rỗi

- Quỹ tích trữ này có chức năng đảm nhiệm công việc đặc thù, tức là có thể gia nhập quá trình tuàn hoàn của tư bản, mà không cần phải mang hình thái Sx…Sx’, do đó, không có sự mở rộng quy mô tái sản xuất tư bản chủ nghĩa…

- Quỹ tiền tích lũy được dùng làm quỹ dự trữ để khắc phục những rối loạn của quá trình tuần hoàn như giá cả tư liệu lên quá cao, hàng hóa không bán được để thu hồi tư bản mới về…

Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của tuần hoàn TBSX:

Công thức chung của tuần hoàn tư bản sản xuất là: SX…H’-T’-H…SX Tuần hoàn này nói lên

sự hoạt động lắp đi lặp lại một cách chu kỳ của tư bản sản xuất do đó, nói lên quá trình tái sản xuất gắn liền với việc tăng thêm giá trị

Trong tuần hoàn của tư bản sản xuất, lưu thông có dạng lưu thông giản đơn Lưu thông giản đơn xuất hiện trong cả tái sản xuất giản đơn lẫn tái sản xuất mở rộng Tính chất của nó trong hai trường hợp này sẽ thay đổi tùy thuộc vào : Giá trị thặng dư được chuyển hóa thành tư bản hay thành thu nhập Giá trị thặng dư chuyển hóa thành thu nhập trong tái sản xuất giản đơn, và thành tư bản trong tái sản xuất mở rộng

- Nghiên cứu tích lũy tư bản và tái sản xuất mở rộng cho phép ta rút ra những kết luận vạch rõ hơn bản chất bóc lột của quan hệ sản xuất tư bản : Nguồn gốc duy nhất của tư bản tích lũy là giá trị thăng dư và tư bản tích lũy chiếm tỷ trọng ngày càng lớn trong toàn bộ tư bản trong quá trình tái sản xuất, lãi cứ đập vào vốn, vốn càng lớn thì lãi càng to, do đó lao động của công nhân trong quá khứ lại trở thành phương tiện để bóc lột chính người công nhân Quá trình tích lũy đã làm cho quyền sở hữu trong nền kinh tế hàng hóa biến thành quyền chiếm đoạt TBCN

- Giá trị thặng dư dưới hình thái tiền tích trữ là tư bản tiền tệ tiềm năng vì trong tương lai khi liên kết với những số lượng giá trị thặng dư tương lai, nó bắt đầu tự lớn lên cùng với những

số lượng giá trị thặng dư ấy Trong các ngành sản xuất khác nhau quá trình đó diễn ra khi nhanh hơn khi chậm hơn tùy theo điều kiện kỹ thuật- tự nhiên của các ngành