Thực trạng thờ cúng tổ tiên và thờ anh hùng dân tộc của người Việt nói chung, ở Bạc Liêu hiện nay nói riêng, có thể hai hoạt động tín ngưỡng này đang được khôi phục và phát triển nhanh từ nông thôn đến thành thị. Song bên cạnh những giá trị tích cực cần phải giữ gìn và phát. Thì hai hoạt động tín ngưỡng này đang có nhiều diễn biến phức tạp, tiêu cực cần phải khắc phục như: một bộ phận tuyệt đối hóa giá trị tâm linh của thờ cúng tổ tiên nên bị lợi dụng vào mục đích mê tín gây lãng phí tiền bạc của Nhà nước và nhân dân; đề cao quan hệ cộng đồng huyết thống, xem nhẹ các quan hệ xã hội khác dẫn đến dẫn đến cục bộ, hẹp hòi… Đồng thời du nhập một số lễ nghi, lễ vật không phù hợp ảnh hưởng đến đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân như: đua nhau sắm sửa vàng mã trong các dịp lễ, tết; nạn phong bì… làm biến dạng ý nghĩa nhân văn sâu sắc của truyền thống, tạo điểu kiện cho tư tưởng cơ hội, trục lợi, vì mục đích buôn thần bán thánh. Thực tế đó đã đặt ra yêu cầu công tác tôn giáo, tín ngưỡng của hệ thống chính trị cần quan tâm hơn nữa, đề ra và triển khai hiệu quả nhiều giải pháp đồng bộ nhằm phát huy mặt tích cực và khắc phục mặt hạn chế của hai hoạt động tín ngưỡng này trong thời gian tới.
Trang 1HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA
HỒ CHÍ MINH
HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ KHU VỰC IV
*
ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM
TIỂU LUẬN
-Môn: TÔN GIÁO VÀ TÍN NGƯỠNG
Lớp Cao cấp lý luận chính trị, hệ tập trung: A83
Họ và tên (viết bằng chữ in hoa): PHAN VĂN CÔNG LUẬN
Ngày tháng năm sinh: 04/12/1985
ĐIỂM KẾT LUẬN CỦA
BÀI VIẾT TIỂU LUẬN
GV chấm thứ 1 GV chấm thứ 2
15 trang (ghi bằng số) Ghi bằng số Ghi bằng chữ
mười lăm trang (ghi bằng chữ)
Tên bài: Đồng chí hãy phân tích thực trạng tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và tín
ngưỡng thờ anh hùng dân tộc Liên hệ thực trạng và đề xuất giải pháp thực hiện tốt hoạt động của hai tín ngưỡng này ở địa phương đồng chí.
Cần Thơ, ngày 31/05/2021
SBD 18
Trang 2NỘI DUNG CỦA TIỂU LUẬN
-I LỜI MỞ ĐẦU
Tín ngưỡng dân gian của người Việt là tín ngưỡng đa thần, dựa trên quan niệm vạn vật hữu linh Trong quan niệm của xã hội truyền thống, xung quanh con người là thế giới thần linh bao bọc, nó có thể mang tới điều tốt lành hay rủi ro cho con người Mọi hành động của con người đều hướng tới việc cầu xin các lực lượng siêu nhiên này trợ giúp, che chở, để cầu lành tránh dữ Tín ngưỡng dân gian của người Việt gắn liền với hệ thống các thần thoại, truyền thuyết, thần tích, các di tích đền miếu, các nghi lễ, phong tục và lễ hội, tạo thành một hệ thống văn hóa vừa mang tính vật thể và phi vật thể Cũng vì vậy nó gắn chặt với đời sống văn hóa của cộng đồng, đảm bảo tính bền chắc, bền vững Nhiều hình thức tín ngưỡng, như thờ cúng Tổ tiên, thờ anh hùng dân tộc,… có khả năng tự đổi mới để thích ứng với những điều kiện xã hội mới, kể cả xã hội hiện đại
Quyền tự do tín ngưỡng của nhân dân ta là vấn đề được Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm và đã trở thành chính sách nhất quán, xuyên suốt Một trong những cơ sở của chính sách ấy là vận dụng sáng tạo chủ nghĩa Mác Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh về
tự do tín ngưỡng Phải khẳng định rằng trong sự nghiệp đổi mới, Đảng và Nhà nước ta rất quan tâm đến đời sống vật chất cũng như tinh thần của các tầng lớp nhân dân, đáp ứng phần nào nhu cầu tâm linh của nhân dân Các hình thức sinh hoạt văn hóa truyền thống, như các nghi lễ thờ cúng tổ tiên, thờ anh hùng dân tộc được khôi phục và phát triển Nhằm khai thác kế thừa truyền thống và phát huy những giá trị văn hóa đã được chung đúc từ hàng nghìn năm nay
Nhưng đồng thời cũng cần phải thừa nhận rằng thực hành tín ngưỡng dân gian hiện nay không chỉ hoàn toàn mang tính tích cực mà cũng tồn tại nhiều mặt tiêu cực, vì thế tín ngưỡng dân gian cũng có vai trò nhất định trong việc tạo ra/gây ra không ít các
hệ lụy cho xã hội Vì vậy, bên cạnh việc khẳng định những giá trị, vai trò của tín ngưỡng dân gian trong đời sống xã hội hiện nay thì cũng cần phải làm rõ ranh giới giữa niềm tin tín ngưỡng và hiện thực cuộc sống
Do đó, việc nghiên cứu nội dung: “Phân tích thực trạng tín ngưỡng thờ cúng tổ
tiên và tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc Liên hệ thực trạng và đề xuất giải pháp thực hiện tốt hoạt động của hai tín ngưỡng này ở địa phương ” là rất cần thiết đối với
học viên Cao cấp Lý luận chính trị nói riêng, toàn thể cán bộ công chức, viên chức trong nhà nước và nhân dân nói chung Thông qua tiểu luận này, giúp cho bản thân củng cố lại kiến thực đã học, đó là những kiến thức về cơ sở lý luận, những đánh giá tổng kết thực tiển, những giải pháp nhằm thực hiện tốt hoạt động của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc
II CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ TÍN NGƯỠNG, TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN VÀ TÍN NGƯỠNG THỜ ANH HÙNG DÂN TỘC
Trang 31 Các khái niệm
- Tín ngưỡng: là niềm tin của con người được thể hiện thông qua những lễ nghi
gắn liền với phong tục, tập quán truyền thống mang lại sự bình an về tinh thần cho cá
nhân và cộng đồng (Luật tín ngưỡng, tôn giáo số 02/2016/QH14 do Quốc hội nước
Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ban hành ngày 18/11/2016, hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2018) Mặc dù vẫn còn nhiều quan điểm trái chiều nhưng các nhà khoa học
và nhà quản lý thống nhất một nhận định chung: Tín ngưỡng là khái niệm dùng để chỉ những hiện tượng tôn giáo xuất hiện trong thời kỳ công xã thị tộc, bộ lạc; những hành
vi cúng tế trong dân gian, sùng bái đa thần, không tuân theo một nghi thức nhất định (tùy theo từng vùng, từng phong tục địa phương có những nghi lễ khác nhau); không có giáo chủ/ người khai đạo, không có giáo lý, giáo luật và không có tín đồ hoặc tín đồ không ổn định
- Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên (TNTCTT): hiện được hiểu theo hai nghĩa: Nghĩa
hẹp, TNTCTT là sự thờ cúng cha mẹ, ông bà và các thế hệ tổ tiên đã chết có cùng huyết thống với chủ thể thờ cúng Nghĩa rộng, TNTCTT không chỉ mở rộng huyết thống từ gia đình đến họ tộc mà còn mở rộng ra cả tổ tiên làng xã, đất nước bao gồm những người có công lập làng, giữ nước và những vị thần linh liên quan đến cuộc sống thường nhật của con người
- Tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc (TNTAHDT): được hiểu là tín ngưỡng thờ
thần, đó là những nhân vật khi còn sống có công trạng to lớn đối với đất nước, dân tộc
và khi qua đời, họ được nhà nước phong kiến sắc phong thần, kèm theo những quy định
về thiết chế thờ cúng cụ thể
2 Đặc trưng của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và thờ anh hùng dân tộc ở Việt Nam
- Đặc trưng của tín ngưỡng Thờ cúng tổ tiên của người Việt được biểu hiện qua
hệ thống 3 cấp độ:
+ Ở cấp độ gia đình - dòng họ, người Việt Nam thờ cúng ông bà, cha mẹ,… là những người cùng huyết thống đã chết (từ 5 đời trở xuống) Đã là người Việt Nam, dù sang hèn, giàu nghèo khác nhau ai cũng thờ cúng cha mẹ, ông bà, tổ tiên của mình Đây không chỉ là vấn đề tín ngưỡng mà còn là vấn đề đạo lý, phản ánh lòng biết ơn của con cháu đối với công sinh thành, dưỡng dục của cha mẹ, ông bà, tổ tiên Nơi thờ cúng là ở gia đình và nhà thờ họ
+ Ở cấp độ làng xã, người Việt còn thờ những ông tổ nghề, người có công khai phá vùng đất mới, dựng làng, lập ấp, đánh giặc cứu dân,.v.v được dân làng tôn vinh là Thành hoàng và nơi thờ cúng ở đình làng
+ Ở cấp độ Nhà nước, người Việt thờ cúng những người có công đối với đất nước, như các Vua Hùng, Thánh Gióng, Trần Hưng Đạo, Hồ Chủ tịch… Vua Hùng được thờ cúng như là tổ tiên chung của cả cộng đồng các dân tộc Việt Nam Hiện nay, Quốc tổ
Trang 4Hùng Vương được thờ cúng chính ở Đền Hùng, Thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ và 1.417 đền thờ Hùng Vương ở khắp các tỉnh thành trong cả nước
- Đặc điểm của tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc ở Việt Nam
+ Tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc ở Việt Nam phản ánh sâu đậm quá trình dựng nước và giữ nước hào hùng và oanh liệt của dân tộc
+ Tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc ở Việt Nam đan xen, hoà đồng với các loại hình tín ngưỡng, tôn giáo khác
+ Cơ cấu đối tượng thờ anh hùng dân tộc ở Việt Nam có sự hài hoà giữa Nam thần
và Nữ thần
+ Tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc ở Việt Nam mang đậm màu sắc chính trị chính thống, nhưng nhìn chung phù hợp với lợi ích của nhân dân lao động
+ Nghi lễ thờ anh hùng dân tộc ở Việt Nam được tiến hành rộng rãi, thường xuyên, từ quy mô quốc gia cho đến làng xã
III THỰC TRẠNG TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN VÀ THỜ ANH HÙNG DÂN TỘC Ở VIỆT NAM
1 Thực trạng tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam
* Về ưu điểm:
Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam mặc mặc dù có lúc thăng, lúc trầm nhưng
có sức sống lâu bền và từ lâu đã trở thành một nét đẹp trong đời sống cộng đồng của các dân tộc Việt Nam Trong bối cảnh thế giới và trong nước có nhiều thay đổi hiện nay, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên đang có dấu hiệu phục hồi và phát triển mạnh mẽ Thờ cúng tổ tiên ở cấp độ gia đình – dòng họ được chú trọng, hầu hết các gia đình người Việt Nam đều thờ cúng tổ tiên không kể trưởng thứ, con trai con gái, tôn giáo, thành phần dân tộc
Từ thời kỳ đổi mới đến nay, cuộc sống của người dân ngày càng được nâng cao, nhu cầu tìm về nguồn cội và nhu cầu tâm linh đồng thời tăng lên Các dòng họ đua nhau
tu bổ, sửa chữa hoặc xây mới nhà thờ, từ đường, các nghi lễ tế tổ được phục hồi, việc
họ cũng được khôi phục Ở cấp độ làng xã, hoạt động thờ cúng tổ tiên cũng hết sức sôi động mỗi khi tết đến xuân về Nhiều ngôi đình thờ thành hoàng cũng đã được phục dựng lại hoặc được trùng tu, sửa chữa khang trang hơn Hàng ngàn lễ hội gắn với tín ngưỡng thờ thành hoàng làng nở rộ khắp nơi Còn ở cấp độ quốc gia, lễ hội giỗ tổ Hùng Vương hiện nay cũng thu hút được sự quan tâm của đông đảo nhân dân trong cả nước
Ước tính, mỗi năm có tới trên 3 triệu người hành hương trẩy hội Đền Hùng (Phú Thọ).
Đó là chưa kể hàng triệu người dân đến thờ cúng Quốc tổ ở các đền thờ Vua Hùng trên
cả nước
Thờ cúng tổ tiên trong các gia đình, dòng họ hiện nay đã có phần giản đơn, song phần ý thức tâm linh vẫn được đề cao Qua đây có thể thấy xuất phát từ những quan niệm đúng đắn, từ mối liên hệ huyết thống sâu nặng trong gia đình cũng như trong họ tộc, các nghi lễ thờ cúng tổ tiên đã góp phần làm phong phú đời sống tinh thần của
Trang 5người Việt Đó cũng là việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống chống lại làn sóng xâm lăng về văn hóa khi đất nước vận hành cơ chế thị trường
Nhìn chung, tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở Việt Nam hiện nay đang được phục hồi
và phát triển nhưng cũng có những biến đổi do sự tác động bởi các điều kiện kinh tế, chính trị, xã hội… song về cơ bản vẫn giữ được bản chất và giá trị của nó trong đời sống xã hội
* Những vấn đề đặt ra:
Tập tục thờ cúng tổ tiên của người Việt là một loại hình tín ngưỡng dân gian đậm tính nhân bản, tuy có mặt tích cực về phương diện đạo đức làm người và là một truyền thống văn hóa tốt đẹp của người Việt, nhưng ngược lại cũng bộc lộ sự mê tín, huyễn hoặc, khi tin rằng tổ tiên đã chết có quyền lực che chở phù hộ cho con cháu Tập tục này cũng gây nhiều khó khăn và hao phí tiền của, công sức của con cháu Vì trong thực
tế, trong một xã hội văn minh như hiện nay, ai ai cũng đều hiểu người chết không thể về
ăn những mâm cỗ cúng của con cháu Làm giỗ cũng có khi chỉ là để “trả nợ miệng” cho nhau và cũng để không bị miệng đời đàm tiếu cho rằng con cháu bất hiếu để cho ông bà
tổ tiên phải đói lạnh Cụ thể, trong phạm vi gia đình, dòng tộc, ở nhiều địa phương, từ khu vực thành thị tới nông thôn, hiện tượng tế lễ, phúng điếu linh đình, cầu kỳ, tốn kém trong ma chay, giỗ chạp; hoạt động xem ngày, kén giờ để cử hành các nghi lễ tang, ma; mời thầy cúng lập 5 đàn cúng tế, lập ban thờ, xem hướng đặt mồ mả…diễn ra khá phổ biến
Cùng với đó là phong trào xây dựng mồ mả, từ đường dù hoàn cảnh kinh tế của nhiều gia đình còn rất khó khăn Sự phục hồi sôi động của TNTCTT cũng phát sinh không ít các tiêu cực khác như mâu thuẫn, tranh chấp giữa các thành viên trong gia đình, dòng họ về đất đai, về các khoản đóng góp…
2 Thực trạng tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc ở Việt Nam
* Về ưu điểm:
TNTAHDT ở Việt Nam xuất hiện từ rất sớm, phản ánh sâu đậm về một quá trình dựng nước, giữ nước hào hùng và oanh liệt của dân tộc Tín ngưỡng này đan xen, hòa
đồng vào các loại tín ngưỡng, tôn giáo khác (vừa mang nghi lễ của Nho giáo, lại vừa
đan xen nghi lễ Phật giáo), luôn gắn với lễ hội lớn, như: Lễ hội Đức Thánh Gióng, An
Dương Vương, các Vua Hùng, Trần Hưng Đạo,… Sự đan xen, hòa đồng của TNTAHDT với các hình thức tôn giáo, tín ngưỡng khác cũng thể hiện rõ ở nơi đình, đền, miếu thờ Thành hoàng, mà đa số Thành hoàng là các vị anh hùng dân tộc Cơ cấu đối tượng thờ anh hùng dân tộc ở Việt Nam có sự hài hòa giữa nam thần và nữ thần Nữ thần chiếm khoảng 25%, tên tuổi, công trạng và cả sự hiển linh của họ sánh ngang với các vị nam thần Như trong lịch sử có Hai Bà Trưng, Bà Triệu và các nữ tướng của các bà; thời cận hiện đại có bà Nguyễn Thị Minh Khai, bà Ba Định, anh hùng Võ Thị Sáu Lớp đối tượng nữa là thờ các bà mẹ, người vợ của các anh hùng dân tộc, khi sống họ có công lao giúp chồng, còn lập nên sự nghiệp anh hùng Nghi lễ thờ anh hùng dân tộc ở
Trang 6Việt Nam được tiến hành rộng rãi, thường xuyên, từ quy mô quốc gia cho đến làng xã.
Ở các tỉnh thành khắp cả nước đều có đình, đền, miếu, phủ,….thờ các vị có công với dân, với nước Trong đó có những vị tướng lĩnh dũng cảm, kiên cường trong trận mạc như Lý Thường Kiệt, Trần Hưng Đạo,…Lại cả các bậc danh nhân văn hóa như Chu Văn An, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du,…những ông vua tài ba, đức
độ như Đinh Tiên Hoàng, Lê Hoàn, Lý Thái Tổ, Trần Thái Tông,… Ngày nay, tín ngưỡng thờ cúng anh hùng dân tộc ở Việt Nam vẫn được các thế hệ người dân chăm lo, giữ gìn và không ngừng phát triển, nhằm kế thừa truyền thống “uống nước nhớ nguồn,
ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, mang đậm nét nhân văn, cùng với niềm tự hào của dân Ở nhiều địa phương trên cả nước, các cơ sở thờ tự của tín ngưỡng thờ cúng anh hùng dân tộc được quan tâm khôi phục, tu bổ và xây dựng; tấm gương, công trạng của các vị anh hùng dân tộc, các nghi lễ, thiết chế lễ hội của TNTAHDT được nghiên cứu, phổ biến tổ chức thực hiện
Như vậy, có thể thấy TNTAHDT là một loại hình tín ngưỡng mang tính phổ biến của dân tộc, đáp ứng nhu cầu tâm linh của Nhân dân, ảnh hưởng rất lớn đến sự phát triển của xã hội và chính trị So với các hình thức tín ngưởng khác, TNTAHDT có sự
ưu trội, không chỉ ở thực hành nghi lễ, mà còn ở sự thống nhất cao của các yếu tố hợp thành một hình thức tín ngưỡng
* Những vấn đề đặt ra:
Tuy nhiên, sinh hoạt tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc ở một số địa phương còn phát sinh không ít những hoạt động tiêu cực Đó là các hiện tượng buôn thần bán thánh,
mê tín dị đoan; quan niệm mọi chuyện đều do trời, thần sắp đặt khiến con người ỷ lại; hành vi thờ cúng có phần thái quá, rườm rà, gây lãng phí thì giờ và tốn kém tài lực của Nhà nước cũng như của người dân, ảnh hưởng đến một số sinh hoạt cộng đồng Thực tế
đó đặt ra yêu cầu công tác tôn giáo, tín ngưỡng của hệ thống chính trị cần quan tâm hơn nữa cho việc phát huy mặt tích cực và khắc phục mặt hạn chế của tín ngưỡng này Một bộ phận không nhỏ người dân tham gia vào các hoạt động tín ngưỡng không bằng tâm thành kính, hướng về cội nguồn, mà mang tính chất vụ lợi, thực dụng Tâm lý trông chờ vào sự trợ giúp của thần, thánh xuất hiện ở nhiều người và nhiều tầng lớp người trong xã hội Lễ khai Ấn đền Trần (Nam Định) từ ý nghĩa là lễ khai mở cửa đền của thủ nhang, giờ đây lễ hội này đã bị biến đổi ý nghĩa thành lễ khai ấn để cầu thăng quan, tiến chức Trần Hưng Đạo từ một anh hùng dân tộc cũng trở thành vị thánh siêu phàm, cầu gì được nấy
Hoạt động lễ hội, tín ngưỡng sôi động trở lại nhưng nhiều giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc được dung nạp, duy trì hàng nghìn năm trong hệ thống tín ngưỡng đang bị phát triển thiên lệch Sinh hoạt TNTAHDT ở một số địa phương còn để phát sinh không ít những bất cập, những hành vi tiêu cực Đó là hiện tượng buôn thần bán thánh, mê tín dị đoan; quan niệm mọi chuyện đều do trời, thần sắp đặt khiến con người
ỷ lại; hành vi, nghi lễ thờ cúng có phần thái quá, rườm rà, gây lãng phí thì giờ và tốn
Trang 7kém tài lực của Nhà nước cũng như của Nhân dân, ảnh hưởng đến tâm tư, tình cảm của người dân, sinh hoạt động đồng
Báo cáo đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội 5 năm
2016 - 2020 và phương hướng, nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội 5 năm 2021 - 2025,
Đảng ta đã đánh giá những hạn chế liên quan đến tín ngưỡng, tôn giáo: “Quản lý Nhà
nước về văn hóa, nghệ thuật, tôn giáo, tín ngưỡng có mặt còn hạn chế Có hiện tượng thương mại hóa các hoạt động tín ngưỡng, tôn giáo ở một số nơi” Các dịch vụ như
bói quẻ, xin xăm, tử vi, tướng số, xem tuổi, đoán vận và một số dịch vụ hiện đại như: cho thuê đồ lễ, sắp lễ thuê, mang vác đồ lễ thuê và thậm chí là khấn thuê… nở rộ ở nhiều lễ hội Không gian thiêng của lễ hội còn bị thương mại hóa bởi nạn tiền lẻ vung vãi khắp trên các ban thờ, tượng thờ, thậm trí vương vãi khắp cả sân đình, đền, miếu, phủ Bên trong cơ sở thờ tự hòm công đức bày la liệt, cùng với đó ở nhiều nơi còn có thêm những bàn ghi nhận công đức làm cho không gian thiêng của tín ngưỡng ngày càng nặng màu sắc thương mại
Công tác quản lý hoạt động tín ngưỡng là nhiệm vụ song trùng của hai ngành văn hóa và tôn giáo Trên thực tế, vì thiếu những quy định pháp luật rõ ràng và sự chồng chéo của các cơ quan quản lý dẫn đến tình trạng có những nội dung thì hai ngành cùng quản lý nhưng cũng có những nội dung lại không được ngành nào quan tâm Trong sự tác động tự phát bởi mặt trái của nền kinh tế thị trường, đây cũng là một nguyên nhân dẫn đến sinh hoạt tín ngưỡng, lễ hội có sự phát triển thiên lệch, vượt ra ngoài khuôn khổ quy định của pháp luật, đặc biệt là hoạt động lễ hội ngày càng xô bồ, bát nháo Phong trào rầm rộ khôi phục các lễ hội và các di tích lịch sử - văn hóa gắn với TNTAHDT những năm gần đây, do không được hướng dẫn, quản lý chặt chẽ bởi các ngành chức năng đã nảy sinh không ít những vấn đề phức tạp Nhiều công trình tín ngưỡng được xây dựng theo mô típ xa lạ với giá trị văn hóa, nghệ thuật truyền thống; nhiều di tích được trùng tu, tôn tạo nhưng lại mất đi vẻ cổ kính, trang nghiêm, làm mai một hoặc sai lệch các giá trị nghệ thuật Hiện tượng cơ sở tín ngưỡng là di tích lịch sửvăn hóa bị xuống cấp chưa được quan tâm đúng mức hay cơ sở tín ngưỡng bị mất sắc phong, đồ thờ tự hoặc bị chiếm dụng đất đai vẫn còn diễn ra ở một số địa phương Trong một số lễ hội, tình trạng lộn xộn, tệ nạn trộm cắp, cờ bạc, ăn xin, bói toán,
tệ chèo kéo, lừa bịp khách hành hương, xả rác bừa bãi diễn ra khá phổ biến Các khâu như đảm bảo giao thông, y tế, vệ sinh an toàn thực phẩm, hướng dẫn khách thăm quan, duy trì an ninh trật tự là mối lo chung của nhiều địa phương vào mỗi mùa lễ hội Thực trạng trên đặt ra vấn đề là cần có những quy định pháp lý rõ ràng cho việc quản lý các hoạt động tín ngưỡng, lễ hội; cần có sự phân cấp và có những quy định chặt chẽ, sự phối kết hợp giữa các cơ quan chuyên ngành và liên ngành trong quản lý hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng, văn hóa lễ hội nhằm đưa sinh hoạt tín ngưỡng lễ hội vào nề nếp, định hướng các hoạt động tín ngưỡng, lễ hội theo hướng phát huy những giá trị tốt đẹp về
Trang 8văn hóa, đạo đức truyền thống trong hệ thống tín ngưỡng, đưa sinh hoạt tôn giáo, tín ngưỡng trở lại đúng với tinh thần nhân văn, nhân bản vốn có của nó
IV LIÊN HỆ THỰC TIỄN HOẠT ĐỘNG TÍN NGƯỠNG THỜ CÚNG TỔ TIÊN VÀ THỜ ANH HÙNG DÂN TỘC Ở TỈNH BẠC LIÊU
Bạc Liêu là vùng đất địa linh nhân kiệt, rất giàu bản sắc văn hóa và truyền thống cách mạng; dân số trên 900 ngàn người, trong đó có trên 90 ngàn người đồng bào dân tộc thiểu số, chiếm 10,13% dân số toàn tỉnh Mỗi dân tộc trên địa bàn tỉnh đều có sắc thái bản sắc văn hóa riêng, hòa quyện vào nhau tạo nên nét văn hóa riêng của Bạc Liêu, với phong cách phóng khoáng, nghĩa tình đặc trưng của vùng Nam bộ, tạo nên sự đa dạng, phong phú của nền văn hóa tỉnh nhà
Với những niềm tin vào sức mạnh siêu nhiên, tín ngưỡng dân gian trong đời sống tinh thần của người dân Bạc Liêu xảy ra trong lao động sản xuất hàng ngày đã tác động trực tiếp đến đời sống và ngày càng trở nên phong phú Những hình thức tín ngưỡng dân gian từ xưa đến nay đã góp phần hình thành nét văn hóa của người dân nơi này; những tín ngưỡng ảnh hưởng nhiều đến đời sống người dân Bạc Liêu chính là tín ngưỡng phồn thực với nhiều nghi lễ, Lễ hội, nhưng bên cạnh đó tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên và thờ anh hùng dân tộc cũng mang tính phỗ biến và mang nhiều nét đặc trưng của vùng đất này
1 Thực tiễn hoạt động tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở Bạc Liêu
* Về ưu điểm
Đây được xem là nét đẹp văn hóa tâm linh của người dân Bạc Liêu, thể hiện sự tri
ân đối với công ơn của tổ tiên, ông bà, cha mẹ đã khuất, thể hiện lòng thành kính, lòng biết ơn đối với các thế hệ đã có công sinh thành và nuôi dưỡng… Qua đó, giúp các thế
hệ con cháu biết ơn tổ tiên, dòng họ của mình; đối với loại hình tín ngưỡng này phổ biến hầu hết ở các làng quê của tỉnh Bạc Liêu Nhìn chung cách cúng thờ ông bà, tổ tiên của đồng bào nơi đây không có gì khác biệt so với các vùng khác trong cả nước, bởi đều có cùng cội nguồn dân tộc
+ Ở cấp độ gia đình - dòng họ: Qua khảo sát nhiều nơi trong tỉnh, có thể thấy mỗi
gia đình đều có bàn thờ gia tiên Có khác nhau chăng ở cách bố trí nơi thờ tự ở trong nhà và việc bày biện các đồ thờ trên bàn thờ giữa những gia đình giàu có, trong những ngôi nhà xưa hay trong những ngôi nhà xây cất hiện đại ngày nay, giữa những nhà khá giả và những nhà bình dân Ở Bạc Liêu cũng như nhiều tỉnh khác ở Nam Bộ, rất ít thấy
nhà thờ tộc (họ) như ở miền Trung và miền Bắc Tuy nhiên, ở những gia đình, dòng họ lớn, con cháu chung nhau làm nhà thờ (như nhà Thờ họ Vũ - Võ ở xã Lonh Thạnh,
huyện Vĩnh Lợi) hoặc duy trì ngôi nhà xưa của ông bà để lại làm nơi thờ cúng, gọi là từ
đường Nhiều gia đình vẫn còn giữ được những bản gia phả, hoặc bằng chữ Hán, hoặc phiên thành chữ quốc ngữ ghi chép lại nguồn gốc, quá trình di chuyển từ nơi này sang nơi khác, chức tước, công trạng, nghề nghiệp của người xưa v.v Chính nhờ những nguồn tài liệu quý giá này, mà ngày nay chúng ta hiểu rõ được con đường, cách thức di
Trang 9chuyển, những nơi dừng chân, địa bàn cư trú của những lớp lưu dân ở vùng đất này Cũng không hiếm trường hợp thay đổi tên họ do những biến động về chính trị, hay để tránh những cuộc truy bức, khủng bố của bên này hay bên kia, kể cả thực dân đế quốc
Ở nông thôn, nhà dù khó khăn, không sắm được chiếc bàn bằng gỗ, thì cũng đóng một chiếc chõng tre, hay bằng tầm vông, cao ngang ngực, trên mặt đan vỉ hay ken tre, trên cùng trải chiếc chiếu con, người bình dân quen gọi là giường thờ Trên giường thờ cũng đặt bánh hương, chân đèn bằng sành, để đĩa đựng dầu thắp, lọ cắm hoa v.v Đối với người giàu cũng như người nghèo, ngày giỗ tổ tiên, ông bà, cha mẹ là “ngày tang trong suốt đời” (chung thân chi tang) để con cháu và người thân tưởng nhớ đến người đã khuất Vì vậy, người dân có tập quán dành những món ngon nhất, tốt nhất, từ vật nuôi đến trái cây theo mùa vụ, cân nếp, cân đậu (dùng để nấu xôi, gói bánh) cho đám giỗ người thân Nếu phải đi mua từ ngoài chợ, thì cũng phải chọn miếng thịt tươi, con cá ngon, con gà béo tốt để về làm thức dâng cúng Vì mỗi năm chỉ cúng giỗ một lần, cho nên mọi người đều cho lễ giỗ là trọng, từ bà con xa gần đến cả đồng hương, đồng 9 xóm, cũng như bạn bè thân thích Dù làm việc ở nơi đâu, gần hay xa con cháu trong gia đình phải nhớ ngày mà về Những gia đình khá giả thường làm lễ cúng tiên thường với
lễ vật đơn sơ, gọn nhẹ từ nhiều hôm trước (như hàm ý mời gọi người thân đã quá cố
hãy vui vẻ mà về với con cháu) Ngày hôm sau mới là ngày giỗ chính Thường thì giỗ
cha, giỗ mẹ, con cái làm lễ to, rồi trở lên mỗi đời xa hơn thì lễ giỗ tổ chức đơn giản hơn, không mời mọc nhiều người Bà con, bạn bè đến ăn giỗ thường mang theo hương hoa, trái cây, rượu, bánh, trà để dâng cúng và lễ lạy trước bàn thờ người đã khuất, sau
đó mới ngồi vào dự tiệc
Tín ngưởng thờ cùng tổ tiên ở Bạc Liêu phái nói đến Lễ hội Thanh Minh (lễ tảo
mộ), thời gian diễn ra từ cuối tháng 2 hoặc đầu tháng 3 Âm lịch, kéo dài một tháng (tùy theo năm) Đây là dịp để con cháu hướng về tổ tiên, cội nguồn, trong tháng này con
cháu dù ở xa cũng tụ tập về quê để làm mả (mộ) ông, bà hoặc cha mẹ quá cố cho thật
đẹp và tổ chức cúng vào một ngày nào đó trong dịp Thanh Minh Ngoài ý nghĩa tưởng nhớ người đã khuất, đề cao sự hiếu thảo của con cháu mà còn mang đậm tính cộng đồng, đó chính là không gian của ngày lễ diễn ra tại các khu nghĩa địa, nghĩa trang, ngoài bà con dòng họ ruột thịt, còn có bạn bè thân thiết, hàng xóm láng giềng cũng góp mặt, cùng tham gia ăn uống, hát hò tại mả của người thân, đây thật sự là nét đẹp văn hóa không phải nơi nào cũng có
+ Ở cấp độ làng xã: Bạc Liêu có đường bờ biển dài 54km, chạy qua 3 đơn vị
hành chính cấp huyện gồm: thành phó Bạc Liêu, Hòa Bình và Đông Hải, do đó tín ngưỡng Thờ cúng tổ tiên của người Bạc Liêu ở cấp độ làng xã thể hiện qua nhiều lễ hội
gắn liền với biển, mà điển hình là Lễ hội Nghinh Ông thời gian từ ngày 8 - 10 tháng
Giêng hàng năm tại Lăng Ông Duyên Hải, xã Vĩnh Thịnh, huyện Hòa Bình và từ ngày
9 - 11 tháng 3 Âm lịch hàng năm tại Lăng Ông, thị trấn Gành Hào, huyện Đông Hải Đây là Lễ hội văn hóa tâm linh truyền thống mang tính cộng đồng của ngư dân, cầu
Trang 10mong một mùa đánh bắt thuận lợi, bình an nơi biển cả; đồng thời tưởng nhớ loài cá voi
- vị thần của biển cả, đã không ít lần giúp dân đi biển vượt qua sóng to, gió lớn, đem lại điềm lành, hạnh phúc cho ngư dân Lễ hội cũng là dịp để người dân giao lưu văn hóa, gắn kết cộng đồng ngư dân và dân cư ở địa phương Ngoài tham gia nghi thức cúng lễ, người dân còn được tham gia nhiều hoạt động văn hóa nghệ thuật đặc sắc như biểu diễn nghệ thuật, hát cải lương, tuồng cổ, tổ chức các trò chơi dân gian, hội thi ẩm thực, hội
chợ, múa lân sư rồng, thi đấu thể thao Lễ hội Kỳ Yên (hay cầu an) là một trong
những lễ hội được nhân dân tổ chức quy mô, long trọng nhất trong mỗi một ngôi đình làng Mục đích của lễ hội là cầu cho mưa thuận, gió hoà, mùa màng bội thu, xóm làng yên vui, dân giàu nước mạnh Cũng như nhiều lễ hội truyền thống được tổ chức tại các địa phương ở vùng Đồng bằng Sông Cửu Long, Lễ hội Kỳ Yên ở Bạc Liêu được tổ chức gồm 2 phần: lễ và hội Trong phần lễ có các nghi thức rước sắc thần về đình; tế túc yết: dâng hương, dâng rượu, dâng trà và đọc bài văn tế cầu nguyện và cảm tạ các thần Thành Hoàng, Tiên hiền, Hậu hiền, thần Nông, thần Hổ đã phù hộ cho dân làng
có được cuộc sống ấm no, hạnh phúc Đặc biệt, trong phần hội của Lễ hội Kỳ Yên có chương trình hát bội với nhiều tuồng tích xưa như: Chung Vô Diệm, Thần Nữ Ngũ Linh
Kỳ, Trảm Trinh Ân, Lưu Kim Đính, Tiết Đinh San Ngoài các Lễ hội nêu trên, tại Bạc Liêu còn có các Lễ hội lớn có tính tương đồng với các tỉnh trong khu vực như: Óc-Om-Boc, Chol-Chnam-Thmay, Đol-ta, Lễ hội đua ghe ngho, vô cùng phong phú và độc đáo
+ Ở cấp độ Nhà nước: Di tích Đền thờ Bác (Địa điểm xây dựng ở ấp Bà Chăng
A - Xã Châu Thới - Huyện Vĩnh Lợi), năm 1998, đã được Bộ Văn hóa thông tin công
nhận là di tích lịch sử - văn hóa., Di tích này biểu thị tinh thần anh dũng và sự mưu trí của quân dân Châu Thới, cũng như nhân dân Bạc Liêu nói chung thông qua những hiện vật được trưng bày tại di tích, những chiến sĩ đã từng không tiếc sinh mạng mình để bảo
vệ Đền thờ, và họ vẫn tiếp tục quãng đời còn lại của mình bảo vệ Đền thờ Bác Sau ngày giải phóng đến nay Đền thờ thường xuyên là địa điểm để tổ chức những hoạt động
xã hội, là nơi họp mặt những ngày truyền thống Thời gian từ ngày 11 -15 tháng 8 Âm lịch hàng năm, tại Khu lưu niệm Nghệ thuật đờn ca tài tử Nam bộ và nhạc sĩ Cao Văn Lầu, đường Ninh Bình, phường 2, thành phố Bạc Liêu, lễ hội nhằm tưởng nhớ, tri ân công lao của cố nhạc sĩ Cao Văn Lầu, người đã có công đóng góp cho quá trình ra đời
và phát triển của bản vọng cổ ngày nay Lễ hội không chỉ nhằm tôn vinh cố Nhạc sĩ Cao Văn Lầu và tôn vinh bản Dạ Cổ Hoài Lang, mà còn để tôn vinh những nghệ sĩ, nghệ nhân đã có công lao đóng góp nhằm duy trì, phát triển và làm phong phú thêm cho vốn
âm nhạc truyền thống Nam Bộ Các hoạt động diễn ra trong lễ hội bao gồm các chương trình biểu diễn nghệ thuật, giao lưu đờn ca tài tử, lễ giỗ tổ cổ nhạc, trưng bày hiện vật, hình ảnh nhạc sĩ Cao Văn Lầu và các sản phẩm nghề truyền thống…
* Những vấn đề đặc ra: