- Về nhà : Phải có sự đầu tư, tham khảo trước trong sách giáo khoa kết hợp lược đồ trong sách để tìm tòi phát hiện kiến thức theo sự hướng dẫn của giáo viên, từ đó mới phát huy được tính[r]
Trang 1A PHẦN MỞ ĐẦU
I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI :
1 Có lý luận :
Trong lĩnh vực giáo dục hiện nay, việc đổi mới chương trình và phương pháp dạy học là một cuộc cải cách lớn trong giáo dục Chính vì vậy, các nhà nghiên cứu phương pháp dạy học đã không ngừng nghiên cứu tiếp thu những thành tựu mới của
lí luận dạy học hiện đại hơn đáp ứng nhu cầu học tập ngày càng cao hơn Vậy việc đổi mới phương pháp dạy học đã được khẳng định trong Nghị quyết TW IV khoá VII Nghị quyết TW II khoá VIII là “Tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh” Nghĩa
là, học sinh tự khám phá trên cơ sở tự giác và tự do (Tự suy nghĩ, tranh luận, đề xuất
và giải quyết vấn đề)
Đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng tích cực hoá hoạt động học tập của học sinh không có nghĩa là loại bỏ phương pháp dạy học hiện có và thay vào đó
là phương pháp dạy học mới mà phải tìm ra cách vận dụng vá phối hợp các phương pháp dạy học một cách linh hoạt nhằm phát huy tính tích cực chủ động sang tạo của học sinh trong học tập Đồng thời cần phải học hỏi vận dụng một số phương pháp dạy học mới phù hợp với hoàn cảnh điều kiện dạy học hiện nay
Trong quá trình dạy học địa lí, bản đồ được coi là một đồ dung trực quan không thể thiếu và đó được coi như là cuốn sách giáo khoa địa lí thứ hai thầy giáo và học sinh có điều kiện tập trung để khai thác các nguồn thông tin như mối quan hệ giữa các kí hiệu trong bản đồ, những kí hiệu đó thuộc địa danh, khu vực nào ? Tại sao chúng có ở đó mà không có ở khu vực khác ? Điều kiện nào làm cho chúng xuất hiện…Cũng nhờ bản đồ mà chúng ta có thể khai thác hết kiến thức địa lí rèn kĩ năng địa lí thuận lợi hơn
2 Có thực tiển :
Trong dạy học không có phương pháp nào là vạn năng.Vì vậy, việc vân dụng một số phương pháp mới vẫn có sự thay đổi, không những cách làm việc của thầy mà ngay cả cách học của trò cũng có sự thay đổi Để đạt được mục tiêu trên, một yêu cầu lớn đặt ra là phải đổi mới phương pháp dạy học theo tinh thần nâng cao vai trò chủ động tích cực của người học đó là những phương pháp :
2- Trực quan 5- Giải thích, chứng minh
3- Tìm tòi, phát hiện 6- So sánh
Qua những phương pháp dạy học tôi nhận thấy phương pháp sử dụng bản đồ địa
lí nhằm phát huy tính tích cực, chủ động, tìm tòi, khám phá của học sinh trong học tập
Trang 2Vậy phương pháp sử dụng bản đồ như thế nào ? Cách tiến hành ra sao ?
II MỤC ĐÍCH VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU :
- Bản đồ là một phương tiện không thể thiếu được trong quá trình dạy - học thì việc rèn luyện kĩ năng đọc bản đồ giúp học sinh lĩnh hội được kiến thức địa lí lại rất cần thiết
- Rèn luyện kĩ năng đọc bản đồ còn là một phương tiện đặc biệt quan trọng để phát triển năng lực tư duy nói chung và năng lực tư duy địa lí nói riêng
Vì vậy, khi sử dụng bản đồ, học sinh luôn luôn phải quan sát, tưởng tượng, phân tích, đối chiếu, so sánh, tổng hợp, khái quát hóa, xác lập các mối quan hệ địa lí, … tư duy của học sinh luôn luôn hoạt động và phát triển
- Rèn luyện kĩ năng đọc bản đồ phải qua nhiều bước, từ đơn giản đến phức tạp, từ thấp lên cao, có thể liệt kê các kĩ năng cụ thể như sau :
+ Rèn luyện kĩ năng nhận biết, chỉ và đọc trên các đối tượng địa lí trên bản đồ + Kĩ năng xác định phương hướng trên bản đồ
+ Kĩ năng xác định tọa độ địa lí trên bản đồ
+ Kĩ năng xác định khoảng cách trên bản đồ
+ Kĩ năng xác định vị trí trên bản đồ
+ Kĩ năng xác định độ cao và độ sâu trên bản đồ
+ Kĩ năng mô tả địa hình trên bản đồ
+ Kĩ năng mô tả khí hậu trên bản đồ
+ Kĩ năng mô tả sông ngòi trên bản đồ
+ Kĩ năng phát hiện các mối liên hệ địa lí trên bản đồ
+ Kĩ năng mô tả tổng hợp địa lí một khu vực trên bản đồ
III GIỚI HẠN CỦA ĐỀ TÀI :
Giới hạn nghiên cứu của đề tài là thực hiện trong chương trình địa lí lớp 7 (Châu Phi, Châu Mĩ, Châu Đại Dương, Châu Nam cực, Châu Âu)
IV KẾ HOẠCH THỰC HIỆN :
Các bước chi tiết cụ thể cho một bài :
- Bước 1 : Yêu cầu học sinh quan sát hình vẽ trên bản đồ lược đồ dựa trên các
ký hiệu, đại lượng, tỉ lệ
- Bước 2 : Chọn nội dung để xác định vị trí, màu sắc, ký hiệu.
- Bước 3 : Nêu mối liên hệ giữa các yếu tố: vị trí, màu sắc, ký hiệu.
Trang 3- Bước 4 : Trong tiến trình dạy học giáo viên giao bài tập cho các em theo năng
lực trình độ : Học sinh yếu vận dụng đơn thuần; Học sinh TB khá đọc hiểu; Học sinh khá giỏi : Đọc hiểu và giải thích
- Bước 5 : Điều quan trọng là yêu cầu học sinh sử dụng bài tập, giáo viên phân
tích dẫn dắt học sinh nắm mấu chốt của bài và qua bài tập học sinh tự hoạt động bằng cách vận dụng kỹ năng - đọc hiểu phân tích (nhỏ) những đặc điểm đáng chú ý của bản đồ, lược đồ Đồng thời hướng dẫn học sinh biết kết hợp giữa lược đồ treo tường
và đọc bản đồ sách giáo khoa
Trang 4B PHẦN NỘI DUNG
I CƠ SỞ LÝ LUẬN :
Môn địa lí và các đối tượng địa lí mang tính đặc thù, luôn gắn với không gian rộng lớn, nên dạy học địa lí phải gắn với bản đồ
Nội dung địa lí trong các cấp, các lớp đều có liên quan đến bản đồ Đặc biệt là nội dung sách giáo khoa địa lí lớp 7 - địa lí cơ bản, yêu cầu sử dụng bản đồ rèn luyện kĩ năng, khai khác nguồn tri thức mới là yêu cầu đổi mới phương pháp hiện nay
Sử dụng bản đồ giúp giáo viên dễ dàng trình bày bài học địa lí, giúp học sinh hứng thú học tập Rèn luyện được cho học sinh một số phẩm chất và kỹ năng địa lí, bồi dưỡng tính thẩm mĩ, tình yêu thiên nhiên, đất nước
Dạy học bằng bản đồ còn giúp cho giáo viên dễ dàng kiểm tra kiến thức địa lí của học sinh, giúp giáo viên dễ dàng đổi mới phương pháp
Với 2 chức năng cơ bản :
- Chức năng minh hoạ, giảng giải, dẫn chứng cho nội dung SGK và nội dung giáo viên muốn truyền đạt
- Chức năng khai thác nguồn tri thức lớn để học sinh tìm tòi, khám phá và phát
hiện dưới sự hướng dẫn của giáo viên.
II CƠ SỞ THỰC TIỂN :
Trong dạy học địa lí hiện nay, đa số giáo viên sử dụng bản đồ theo cách thứ nhất nghĩa là chủ yếu dùng để minh hoạ So với yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học hiện nay thì cách dạy học như vậy chưa đáp ứng được yêu cầu đổi mới Vậy làm thế nào để sử dụng bản đồ địa lí đáp ứng được yêu cầu đổi mới phát triển được năng lực
và tri thức của học sinh? Hơn thế, bài nào cũng yêu cầu học sinh sử dụng bản đồ để khai thác tri thức nhưng thực tế học sinh rất ít sử dụng bản đồ để làm các bài thực hành Càng lên lớp cao hơn thì yêu cầu phức tạp hơn, nên việc hướng dẫn học sinh lớp 7 rèn kĩ năng đọc biểu đồ, lược đồ, bản đồ là việc làm cơ bản khi học tập bộ môn địa lí
Cũng như các bạn đồng nghiệp, ý thức đổi mới phương pháp dạy học luôn là vấn
đề làm cho bản thân luôn trăn trở trong khi yêu cầu đổi mới đặt học sinh là nhân vật trung tâm, cho nên phải tìm cách rèn luyện kĩ năng bản đồ cho học sinh như thế nào, phải bắt đầu từ khối lớp nào là đề tài tôi chọn
III THỰC TRẠNG VÀ NHỮNG MÂU THUẨN :
- Do quen với cách học cũ nên học sinh thường xem bản đồ là hình ảnh để minh hoạ, hoặc giáo viên dùng để giảng giải, học sinh thụ động lắng nghe Với cách học
Trang 5này, học sinh chỉ xác định, đọc tên được các đối tượng địa lí trên bản đồ một cách cứng nhắc, chưa sử dụng bản đồ để tìm ra tri thức
- Khi giáo viên yêu cầu đọc bản đồ, hay dựa vào bản đồ để tìm ra tri thức thì học sinh lại đọc nội dung ở sách giáo khoa để trả lời Học sinh cảm thấy khó khăn khi đọc bản đồ
- Học sinh thường không biết vận dụng, kết hợp các bản đồ, lược đồ trong sách giáo khoa
Ví dụ : - Khi sử dụng bản đồ phân bố dân cư và đô thị Bắc Mĩ Yêu cầu đối với
học sinh là phải kết hợp bản đồ tự nhiên Bắc Mỹ để giải thích dễ dàng hơn sự phân
bố dân cư ở Bắc Mĩ
- Học sinh chỉ sử dụng bản đồ chủ yếu ở trên lớp, dùng để học bài mới, minh hoạ cho bài mới mà chưa sử dụng bản đồ để làm các bài tập ở nhà, củng cố bài học, tham quan, ứng dụng trong thực tế…
Tóm lại, ở lớp 6 các kiến thức địa lí, tên gọi riêng, địa danh, chiều cao bề mặt địa hình; ở các khối lớp 7, 8, 9 các yêu cầu về bài tập sử dụng bản đồ, lược đồ rất nhiều học sinh thường lúng túng Kết quả cho thấy :
+ Học sinh yếu kém
+ Học sinh trung bình, học vẹt không biết vận dụng kiến thức vào bản đồ
+ Học sinh khá, giỏi : biết vận dụng nhưng còn dài dòng, đôi lúc đoán mò
Kết quả điều tra việc học tập với bản đồ địa lí ở lớp 7 :
Sử dụng bản đồ để minh hoạ bài học 30 %
Sử dụng bản đồ để khai thác tri thức 20%
Sử dụng bản đồ để làm bài tập, thực hành… 10%
Biết kết hợp các bản đồ trong sách giáo khoa 30%
Nguyên nhân chính là chưa có phương thức khoa học, chưa xác định mục đích của bản đồ, lược đồ Giáo viên chưa thấy được điểm yếu kém, mắc phải của học sinh hoặc đã thấy nhưng còn hoài nghi về khả năng ý thức học tập bộ môn của học sinh !
IV/- CÁC BIỆN PHÁP GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ :
1 Ghi nhớ tên gọi của các đối tượng địa lí đã có trước trong chương trình, xem xét
vị trí của chúng trên bản đồ và mối quan hệ không gian với các đối tượng khác, tìm ra
và chỉ đúng trên bản đồ, xác định các đặc điểm của đối tượng được biểu hiện trên bản
đồ Để làm được điều này học sinh phải nắm rõ hệ thống kí hiệu trên bản đồ
Trang 6Cụ thể : Giáo viên cần phải phát âm rõ ràng các đối tượng địa lí và vừa chỉ trên bản đồ
Học sinh quan sát, theo dõi trên bản đồ treo tường, đối chiếu với lược đồ trong sách giáo khoa hoặc bản đồ trong Atlat để tìm ra đối tượng
2 Khám phá các mối liên hệ tương hỗ và nhân quả, vạch ra các dấu hiệu không thể
thể hiện một cách trực tiếp trên bản đồ, nhưng có liên quan tới các dấu hiệu biểu hiện của chúng, mô tả tổng hợp một khu vực địa lí nào đó
Cụ thể : Giáo Viên cho học sinh lên bảng và xác định lại các đối tượng địa lí vừa nêu ở trên (kể cả phần củng cố) Chẳng hạn, khi xác định vị trí, đặc điểm tư các miền địa hình Bắc Mĩ, Giáo viên cần lưu ý độ cao được thể hiện qua các thang màu sắc Màu xanh biển thể hiện cho biển và đại dương, màu xanh lục thể hiện cho đồng bằng, màu vàng thể hiện cho cao nguyên
Trong hai yêu cầu đọc bản đồ thì yêu cầu thứ hai là yêu cầu khó và quan trọng nhất, khi nào học sinh làm được yêu cầu này mới được xem là sử dụng được bản đồ trong học tập
Nói tóm lại khi chỉ và đọc các đối tượng địa lí trên bản đồ, học sinh đối chiếu, so sánh, xác lập các mối quan hệ …điều đó không những giúp các em ghi nhớ trên bản
đồ, mà nó còn khắc sâu trong trí óc các đối tượng địa lí khác có liên quan, Học sinh
tự làm giàu vốn hiểu biết bản đồ của mình Vì càng ghi nhớ nhiều các đối tượng địa lí trên bản đồ thì học sinh càng có nhiều nền kiến thức để nhanh chóng tìm ra các đối tượng địa lí mà các em chưa biết
Như vậy, càng tích lũy được nhiều nền kiến thức trên bản đồ thì học sinh càng dễ tìm ra các đối tượng và hiểu biết vấn đề một cách cụ thể khi đọc bản đồ, tức là cần đọc bản đồ thành thạo hơn trong các tiết học địa lí
* Sau đây tôi minh họa một bài mẫu ở khối 7 cụ thể như sau :
Bài 36 : THIÊN NHIÊN BẮC MĨ
Hoạt động 1 : Đọc được sự phân bố địa hình trên bản đồ (cụ thể)
- Giáo viên : Treo hình 36.1 lát cắt địa hình Bắc Mĩ và lược đồ tự nhiên Bắc Mĩ hình 36.2, cho học sinh quan sát
Trang 7 Hỏi : Địa hình Bắc Mĩ có đặc điểm như thế nào ?
Hỏi : Hãy xác định hệ thống Cooc-đi-e trên lược đồ ?
Hỏi : Hãy xác định độ cao trung bình và đặc điểm của hệ thống Cooc- đi-e ?
Hỏi : Hãy xác định các cao nguyên và sơn nguyên trên lược đồ ?
Hỏi : Trong hệ thống Cooc-đi-e có những loại khoáng sản nào ?
Hỏi : Hãy nêu đặc điểm miền đồng bằng Bắc Mĩ ?
Hỏi : Xác định một số đồng bằng trên lược đồ?
Hỏi : Hãy xác định trên lược đồ các sông và hồ lớn?
Hỏi : Phía đông có miền núi già và sơn nguyên nào? Hs xác định trên lược đồ?
Hỏi : Nêu đặc điểm của dãy Apalat và sơn nguyên Labrađo?
Trang 8Hoạt động 2 : Sự phân hóa khí hậu
- Giáo viên : Treo luợc đồ các kiểu khí hậu Bắc Mĩ hình 36.3 cho học sinh quan sát
Hỏi : Khí hậu Bắc Mĩ phân hóa như thế nào ? Tại sao ?
Hỏi : Bắc Mĩ có những vành đai khí hậu nào ? Học sinh xác định trên lược đồ ?
Hỏi : Dựa vào hình 36.3 cho biết kiểu khí hậu nào ở Bắc Mĩ chiến diện tích lớn nhất ?
Hỏi : Tại sao có sự khác nhau giữa khí hậu phía tây và đông kinh tuyến 1000 T?
V HIỆU QUẢ ÁP DỤNG :
Sau một thời gian dài thực hiện kết quả đạt được như sau :
- Học sinh đã có ý thức, biết sử dụng bản đồ trong học tập khá thường xuyên và tích cực
- Hình thành nhiều kĩ năng về bản đồ cho học sinh
- Sử dụng bản đồ theo hướng tích cực, biết dùng bản đồ để khai thác, phát hiện kiến thức, hình thành các kĩ năng cơ bản về bản đồ
- Học sinh bước đầu biết sử dụng bản đồ để làm các bài tập, củng cố kiến thức, làm bài thực hành…
Trang 9- Biết kết hợp sử dụng các loại bản đồ trong sách giáo khoa, trong một bài học
và bản đồ của các bài học khác nhau Biết kết hợp bản đồ trong sách giáo khoa với các loại bản đồ khác
- Phần lớn học sinh đọc được bản đồ rút ra được nhận xét dựa vào nguồn kiến thức tổng hợp đã lĩnh hội được
- Học sinh xem bản đồ là nguồn chứa đựng tri thức để khai thác chứ không phải
là hình ảnh để minh hoạ cho bài học hay lời giảng của giáo viên
Số liệu chất lượng ĐTB học kỳ I năm học 2011-2012 môn Địa lý 7
Sử dụng bản đồ để khai thác tri thức 65%
Sử dụng bản đồ để làm bài tập, thực hành… 50%
Biết kết hợp các bản đồ trong sách giáo khoa 70%
Trang 10C KẾT LUẬN
I Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI ĐỐI VỚI CÔNG TÁC :
Bản đồ có khả năng phản ánh sự phân bố và những mối quan hệ của các đối tượng địa lí trên bề mặt trái đất một cách cụ thể với nhiều ưu điểm riêng mà không một phương tiện nào có thể thay thế được
Do vậy, bản đồ vừa là một phương tiện trực quan vừa là nguồn tri thức quan trọng của việc dạy học địa lí và việc sử dụng bản đồ là phương pháp đặc trưng trong dạy học địa lí Mỗi loại bản đồ có một chức năng riêng Vì vậy, giáo viên phải biết sử dụng phối hợp các loại bản đồ với nhau để tận dụng tối đa chức năng ưu thế của từng loại bản đồ Đồng thời, tạo điều kiện cho học sinh thường xuyên tiếp xúc với bản đồ, biết tìm và phát hiện thông tin từ các bản đồ hoặc đối chiếu so sánh phù hợp các bản
đồ trên cơ sờ nắm vững tri thức, phát triển tư duy và kĩ năng sử dụng bản đồ
Ví dụ : Đối chiếu lược đồ các đới khí hậu châu Phi với lược đồ các đới cảnh quan
tự nhiên châu Phi để biết sự tương ứng của các đới cảnh quan tự nhiên với các đới và kiểu khí hậu của châu Phi và giải thích sự đa dạng của các cảnh quan tự nhiên của châu Phi
Đồng thời, phải biết dựa vào bản đồ trình bày và giải thích một số đối tượng địa lí, trò chơi dựa vào bản đồ hoặc điền vào bản đồ câm…
Tóm lại : Để thực hiện tốt phương pháp sử dụng bản đồ Cần phải :
- Sử dụng bản đồ phù hợp với nội dung từng bài dạy
- Các kí hiệu địa lí, màu sắc rõ ràng
- Giáo viên phải giúp học sinh quan sát, tìm tòi phát hiện kiến thức để rút ra kết luận
- Liên hệ thực tế để đối chiếu (nếu có) học sinh phải biết giải thích nguyên nhân hình thành và rút ra mối quan hệ giữa các thành phần tự nhiên
* Phương pháp sử dụng bản đồ chỉ thành công khi :
- Dựa vào bản đồ học sinh nắm được nội dung bài học
- Biết cách sử dụng các loại bản đồ (dựa vào bản chú thích để nắm đối tượng địa lí)
- Biết cách đối chiếu, so sánh, giải thích nguyên nhân hình thành và các mối quan hệ giũa các thành phần tự nhiên
II KHẢ NĂNG ÁP DỤNG :
Cách thực hiện theo các bước sau :
- Giáo viên thông tin kiến thức cho học sinh
Trang 11- Treo và đọc tên bản đồ.Tuỳ theo từng bài dạy.
- Yêu cầu học sinh quan sát bản đồ treo tường kết hợp lược đồ SGK (vì học sinh ngồi cuối lớp không thể quan sát được bản đồ treo tường) Xem bản chú thích : màu sắc, các kí hiệu địa lí để phát hiện và tìm tòi kiến thức theo yêu cầu của nội dung bài học để chứng minh
- Đối chiếu, so sánh liên kết các kí hiệu để tìm vị trí, địa điểm của đối tượng địa
lí được thể hiện trực tiếp hoặc không trực tiếp thể hiện trên bản đồ Đồng thời, giải thích các mối quan hệ nhân quả giữa các thành phần tự nhiên
- Rèn kĩ năng xác định các đối tượng trên bản đồ
- Liên hệ với thực tế
- Giáo viên đúc kết kiến thức
Tổ chức cho học sinh học tập phương pháp sử dụng bản đồ địa lí 7
III BÀI HỌC KINH NGHIỆM, HƯỚNG PHÁT TRIỂN :
Qua các bài minh hoạ trên tôi rút ra kết luận với phương pháp sử dụng bản đồ dưới tất cả các dạng bài Vì mỗi loại bản đồ có một chức năng riêng : Có bản đồ dùng phát hiện kiến thức địa lí, có bản đồ thể hiện mối quan hệ giữa các thành phần tự nhiên, cũng có bản đồ đối chiếu so sánh để tìm vị trí, đặc điểm của đối tượng địa lí được thể hiện trên bản đồ Vậy nếu sử dụng tốt các loại bản đồ thì học sinh sẽ được trang bị kiến thức địa lí và kiến thức bản đồ một cách chắc chắn, phát huy năng lực tư duy lôgríc của học sinh Đồng thời hạn chế ghi nhớ máy móc và giảm được thời gian học môn địa lí ở nhà, dần dần hình thành trong tâm lí học sinh sư hứng thú học tập bộ môn
Qua việc thực hiện phương pháp sử dụng bản đồ trong việc dạy học địa lí 7 để thực hiện tốt cần :
* Đối với giáo viên : Để có một tiết dạy trên lớp đạt hiệu quả cao đòi hỏi người giáo viên phải chuẩn bị bài soạn chu đáo, phải suy nghĩ lựa chọn các hình thức, phương pháp dạy thích hợp, đưa ra hệ thống câu hỏi phù hợp để thực hiện bài giảng của mình
* Đối với học sinh :
- Trên lớp : Học sinh phải làm việc, vừa quan sát, vừa lắng nghe, suy nghĩ để phát hiện kiến thức xây dựng bài học
- Về nhà : Phải có sự đầu tư, tham khảo trước trong sách giáo khoa kết hợp lược đồ trong sách để tìm tòi phát hiện kiến thức theo sự hướng dẫn của giáo viên, từ
đó mới phát huy được tính tích cực của học sinh trên lớp
Ngoài những thuận lợi nêu trên trong việc dạy học địa lí hiện nay phương pháp này còn gặp khó khăn :