Mục đích nghiên cứu Việc sử dụng phối hợp các đồ dùng trực quan khác nhau trong giờ học, một mặt phù hợp với đặc tính của tài liệu nghiên cứu, đặc điểm và nhiệm vụ nhận thức, mặt khác th[r]
Trang 1BẢN THUYẾT MINH ĐỒ DÙNG DẠY HỌC TỰ LÀM
Tên đồ dùng: Sử dụng bản đồ tư duy trong qúa trình dạy học
Tên tác giả: Trần Đăng Khoa
Đơn vị: Trường THCS Nam Hồng – huyện Nam Trực – tỉnh Nam Định
I THÔNG TIN CHUNG
1 Cơ sở lý luận
Thiết bị dạy học là một trong những điều kiện vật chất của nhà trường, có ý nghĩa
to lớn trong việc thực hiện mục tiêu, nguyên lý giáo dục của Đảng và nhà nước: “Hoạt động giáo dục phải thực hiện theo nguyên lý học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” (Trích điều 3 của luật giáo dục năm 2005)
Sử dụng thiết bị trong dạy học cũng đã được nêu trong Nghị quyết hội nghị Ban
chấp hành Trung ương lần 2 – khoá III: “…Tất cả các nhà truờng phổ thông đều có các trang thiết bị tối thiểu để thực hiện các thí nghiệm trong chương trình, sớm chấm dứt tình trạng dạy chay” Trong yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học nay đặc biệt trong
năm học 2011 – 2012 này việc đưa “Bản đồ tư duy” vào quá trình dạy học đang là vấn đề nóng hổi Việc dạy học theo phương pháp này đã đem lại hiệu quả cao Chính vì vậy
trường THCS Nam Hồng chọn làm đồ dùng dạy học “Sử dụng bản đồ tư duy” trong quá
trình dạy học để phục vụ cho yêu cầu đổi mới hiện nay
Chính vì vậy việc sử dụng, bảo quản và bổ sung các thiết bị dạy học trong nhà trường được ban Giám Hiệu, giáo viên bộ môn hết sức chú trọng Đặc biệt đối với giáo viên khi lên lớp phải luôn tìm phương pháp dạy học nhằm phát huy tối đa hiệu quả thiết
bị dạy học trong nhà trường là một nhiệm vụ quan trọng và đầy ý nghĩa…
Trong việc dạy học dù là phương pháp truyền thống, cải cách hay đổi mới thì việc
sử dụng đồ dùng dạy học là một vấn đề cần thiết dù là môn khoa học tự nhiên hay môn khoa học xã hội, có sử dụng đồ dùng dạy học là biện pháp hữu hiệu nhất
2 Mục đích nghiên cứu
Việc sử dụng phối hợp các đồ dùng trực quan khác nhau trong giờ học, một mặt phù hợp với đặc tính của tài liệu nghiên cứu, đặc điểm và nhiệm vụ nhận thức, mặt khác thoả mãn với chức năng giáo dục của các phương tiện dạy học
Bộ phương tiện dạy học trực quan “Sử dụng bản đồ tư duy” là tổng hợp các vận
dụng dùng trong việc dạy học, đáp ứng đầy đủ và thích hợp nhất với yêu cầu khoa học để nghiên cứu các vấn đề cụ thể của nội dung bài học, được hoàn thiện cao về mặt kỹ thuật, giá thành hạ, góp phần giúp giáo viên giảng dạy một cách tốt nhất làm cho HS nắm được tốt nhất những kiến thức khoa học, kỹ năng, kỹ xảo, trau dồi thế giới quan khoa học
3 Quá trình thực hiện
a) Thuận lợi:
- Việc sử dụng bản đồ tư duy là một nội dung mới và có tác dụng tốt trong đổi mới phương pháp, kích thích hứng thú học tập đã được Bộ GD triển khai rộng rãi trong tất cả các ngành học, bậc học
- Bản đồ tư duy kế thừa mở rộng ở mức độ cao hơn của việc lập bảng biểu sơ đồ Học sinh tư ghi chép kiến thức trên bản đồ tư duy bằng từ khóa và ý chính, cụm từ viết tắt và các đường liên kết, ghi chú…bằng các màu sắc hình ảnh và chữ viết Khi ghi theo cách hiểu của mình học sinh sẽ chủ động hơn, tích cực học tập và ghi nhớ bền vững hơn
dễ mở rộng, đào sây ý tưởng Mỗi học sinh ghi theo một cách khác nhau, không rập
Trang 2khuôn máy móc dễ phát triểm ý tưởng bằng cách vẽ thêm nhánh phát huy được sáng tạo Học sinh luôn có được niềm vui trước “Sản phẩm kiến thức hội họa” do tự mình làm ra dưới sự hướng dẫn của giáo viên và của các bạn trong lớp
- Trong quá trình thực hiện đồ dùng dạy học tự làm bộ bản đồ tư duy được sự hỗ
trợ và động viên của Ban giám hiệu, sự đóng góp ý kiến của tổ chuyên môn Bản thân học hỏi, tìm tòi và rút ra được nhiều kinh nghiệm, do đó cũng đạt được những kết quả đáng khích lệ
- Bản thân tôi là một giáo viên dạy Toán đã lâu năm việc áp dụng bản đồ tư duy trong quá trình dạy học là một phương pháp dạy học chú trọng đến cơ chế ghi nhớ dạy cách học, cách tự học nhằm tìm tòi, đào sâu mở rộng một ý tưởng hệ thống hóa một chủ
đề hay một mạch kiến thức…bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh đường nét màu sắc chữ viết với sự tư duy tích cực
b) Khó khăn
+ Việc thực hiện đổi mới phương pháp dạy học vẫn còn những khó khăn nhất định, đặc biệt là điều kiện cơ sở vật chất thiết bị, chỉ đạo thực hiện và kĩ thuật thực hiện
+ Nếu có sử dụng thì lại chưa khai thác được các hiện tượng, chưa tổ chức cho học sinh nghiên cứu, tư duy và hệ thống hoá các kiến thức trong chương trình
+ Việc sử dụng các phương tiện dạy học, tổ chức học tập hợp tác theo nhóm … theo hướng tích cực còn rất hạn chế
- Việc chuẩn bị của giáo viên là phải kì công mất thời gian
- Khi học sinh thiết lập bản đồ tư duy học sinh yếu kém khó có thể làm được
* Tình trạng thiết bị
- Thiết bị được làm mới
- Chưa công bố trên bất kì một phương tiện thông tin đại chúng nào
II CÔNG DỤNG CỦA THIẾT BỊ TỰ LÀM
- BĐTD còn gọi là sơ đồ tư tư duy, lược đồ tư duy,… là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm tắt những ý chính của một nội dung hệ thống hóa một chủ đề…bằng cách kết hợp với việc sử dụng hình ảnh, đường nét màu sắc chữ viết
- BĐTD được dạy trong tất cả các môn học (Toán, Lý, Sinh, Văn, Sử, Anh…) Trong các giờ chính khóa và giờ ngoại khóa đặc biệt là những bài ôn tập và tổng kết
III QUY TRÌNH THIẾT KẾ
1 Nguyên tắc cấu tạo
Gồm gốc (tên của một bài, một chương, một phần, một thời kì…) sau là các nhánh chính (là các kiến thức cơ bản hoặc là một đề mục) tiếp theo là các nhánh phụ gồm các ý trong các mục
2 Nguyên vật liệu
- Bộ bản đồ tư duy gồm 6 bộ cho 6 môn học sơ (có chú ý tính hệ thống bài dạy) để
sử dụng cả 2 mặt phù hợp với nội dung yêu cầu của chương trình, của từng tiết khai thác kiến thức mới, luyện tập, ôn tập củng cố hệ thống kiến thức Bảng có cấu tạo đơn giản, gọn nhẹ, dễ làm, có độ bền cao và được làm chủ yếu bằng tôn phế liệu, một loại vật liệu phổ biến trên thị trường, giá thành hợp lí
- Kích thước mỗi bảng: 1,2m x 1,4m (hoặc sử dụng bảng viết hàng ngày trên lớp) thuộc loại bảng từ
3 Cách làm
- Thiết kế theo phần mềm của Bộ GD&ĐT (phần mềm lập bản đồ tư duy)
Trang 3- Sưu tầm vật liệu (phế liệu), có thể phát động học sinh sưu tầm vật liệu
- Tổ chức thi công:
+ Chia theo nhóm chuyên môn: mỗi nhóm 1 bộ
+ Hợp các nhóm thành tập (từ bài đến chương và đóng thành túi hộp)
+ Mã hóa các túi đựng
+ Tổ chức hội thảo phổ biến tuyền truyền và sử dụng
+ Tổ chức dạy thí điểm ở một số bài, chương
+ Tổng kết đánh giá rút kinh nghiệm, bổ sung (có kiểm chứng kết quả học tập của
HS trước và sau khi có BĐTD)
+ Triển khai áp dụng đại trà cho sử dụng rộng rãi ở các môn học cho các khối lớp
4 Lắp ráp và bố trí
- GV đưa ra chủ đề của kiến thức cần dạy - học (đã được chuẩn bị sẵn trong bộ đồ dùng)
- GV tổ chức cho HS xây dựng bản đồ tư duy sao cho phù hợp với từng đơn vị kiến thức, từng bài học, từng môn học
IV HƯỚNG DẪN KHAI THÁC VÀ SỬ DỤNG
- Sau khi GV xác định mục tiêu bài học (về kiến thức, kĩ năng, thái độ)
- Lập các nhóm học tập theo một tiêu chí nào đó Có thể là nhóm nhỏ từ 2 – 5 HS
có cùng trình độ nhận thức hoặc đa dạng trình độ (nhận thức cao, trung bình, yếu), ngồi cùng bàn hay khác bàn, khác tổ…
- Xác định nhiệm vụ nhận thức bằng việc giao nhiệm vụ cho HS thiết lập BĐTD
về chủ đề cần nghiên cứu Ở một tiết học ban đầu khi mới tổ chức sử dụng BĐTD dạy học hợp tác nhóm, GV nên đưa ra BĐTD thiếu nội dung, thiếu nhánh cho HS hoàn thiện nội dung kiến thức, khi HS đã làm quen với phương pháp này thì có thể cho một cụm từ hay hình vẽ, hình ảnh ở vị trí trung tâm để HS thiết lập BĐTD
- HS thực hiện hoạt động nhóm: HS tham gia trao đổi, thảo luận trong nhóm của mình, ghi nội dung kiến thức vào BĐTD của nhóm mình
GV theo dõi, điều khiển, điều chỉnh (nếu cần) hoạt động nhóm
Đại diện các nhóm thuyết minh về BĐTD của nhóm mình
GV nhận xét đánh giá các nhóm Nội dung nhận xét đối chiếu với yêu cầu mà GV
đã đặt ra từ đầu tiết học về kiến thức, kĩ năng, thái độ, hoạt động hợp tác của các thành viên trong mỗi nhóm,…công việc này dần dần có thể giao cho các nhóm HS tự nhận xét đánh giá về nhóm mình, khi đó GV chỉ nhận xét đánh giá chung toàn lớp
Các hoạt động chính trong mỗi tiết học
Hoạt động 1: Các nhóm HS lập BĐTD theo yêu cầu của GV
Hoạt động 2: Đại diện của các nhóm HS lên báo cáo, thuyết minh về BĐTD mà nhóm mình đã thiết lập Trên BĐTD có thể trình bày ngắn gọn vắn tắt hay dạng tổng quát nhưng GV yêu cầu HS diễn đạt thành lời một cách mạch lạc chính xác
Hoạt động 3: HS thảo luận, góp ý, bổ sung để hoàn thiện BĐTD về kiến thức của bài học đó
Cuối tiết học GV nhận xét đánh giá hoạt động hợp tác cả về kiến thức, kĩ năng, thái độ và tinh thần hợp tác giữa các HS trong mỗi nhóm và giữa các nhóm
* CÁC VÍ DỤ CỤ THỂ
1./ Môn Ngữ Văn 9:
- Sơ đồ 1: Thành phần biệt lập: Sử dụng trong 1 tiết dạy lý thuyết và 1 tiết ôn tập
Trang 4- Sơ đồ 2: Ôn tập về thơ (hiện đại Việt Nam)
- Sơ đồ 3: Ôn tập về truyện hiện đại Việt nam
2./ Môn Lịch sử
- Sơ đồ 1 : Tổng kết lịch sử thế giới hiện đại
Trang 5- Sơ đồ 2 :Cách mạng tháng Tám năm 1945
- Sơ đồ 3 :Tổng kết lịch sử Việt Nam từ 1919-2000
3./ Môn Tiếng Anh
WH-QUESTION
AM/IS/ARE
WHAT
WHERE
WHEN
Trang 64 Mơn Tốn
- Lớp 7: Hệ thống hĩa chương Tam giác
- Lớp 8: Tổng kết chương Tứ giác
B
C A
D
H
B A
C D
cạnh bên
cạnh bên
cạnh đáy cạnh đáy
C D
D
C
B
A
QUESTI ON
YES-NO QUESTION
WH-QUESTION
OR-DO/DOES
DID
WILL
WERE/WAS
WHY
WHICH
HOW
ARE/AM/
Trang 7- Lớp 9: Tổng hợp góc và đường tròn
B
C D
B
C D
1
1 O
B A
D
C
B
A
B A
Gã
c ë t©
m
Gã
c n
éi tiÕ p
G ã
o
ë
d
©
u n g
§ /n
Tø g i¸
c n t
T/c
Trang 85./ Môn Sinh học
- Lớp 6: Củng cố bài học phần vai trò của vi khuẩn
Gã
c n
éi tiÕ p
G ãc c
ã ® Øn h ë
tr on
g &
n go
µi
®t
t cã
Trang 9- Lớp 7: Đa dạng sinh học
- Lớp 9: Bảo vệ tài nguyên sinh vật
Các biện pháp bảo vệ thiên nhiên hoang dã
B o v các khu r ng già ảo vệ các khu rừng già ệ các khu rừng già ừng già Xây d ng khu b o t n ựng khu bảo tồn ảo vệ các khu rừng già ồn
Trang 10
V NHỮNG ĐIỂM CẦN LƯU Ý KHI SỬ DỤNG, BẢO QUẢN
- Trước giờ dạy: GV phải chuẩn bị bộ đồ dùng chu đáo theo nội dung bài học
- Trong giờ dạy: Bố trí bảng một cách hợp lý để lắp ráp đủ nội dung quả BĐTD và không làm ảnh hưởng đến kiến thức cơ bản trên bảng chính (nếu có)
- Khi HS sử dụng để lắp ráp cần lưu ý giữ gìn cẩn thận tránh làm rơi các nam châm
- Sau khi sử dụng: GV bảo quản hợp lý theo các túi đã mã hóa để tiện sử dụng lần sau
Người viết thuyết minh
Trần Đăng Khoa
Các biện pháp bảo vệ thiên nhiên hoang dã
Không s n b n ăn bắn ắn
ng v t động vật ật hoang dã
Tr ng cây, gây r ng ồn ừng già