Mục đích của Luận án này là nghiên cứu lý luận và thực trạng mức độ thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù, những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình này, từ đó, đề xuất biện pháp tác động để họ thích ứng tốt hơn với tái hòa nhập cộng đồng. Mời các bạn cùng tham khảo!
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
Trang 2Công trình được hoàn thành tại:
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, ĐH Quốc gia Hà Nội
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trương Thị Khánh Hà
vào hồi: giờ ngày tháng năm 2020
Có thể tìm luận án tại:
- Thư viện Quốc gia Việt Nam
- Trung tâm Thông tin - Thư viện, Đại học Quốc gia Hà Nội
Trang 33
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC
CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
[1] Bùi Thị Hồng Hạnh, Giải pháp quản lý giáo dục người chấp hành xong án nhằm nâng cao thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng Tạp chí Quản lý giáo dục, số 10 – tháng 10 năm 2020
[2] Bùi Thị Hồng Hạnh, Mối tương quan giữa cảm nhận hạnh phúc và thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt
tù, Tạp chí Tâm lý học xã hội, số 8 năm 2020
Trang 4Những số liệu thông kê tội phạm học cho thấy tỷ lệ tái phạm tội trung bình chiếm 27% tổng số vụ phạm tội (Theo kết quả nghiên cứu, điều tra của đề tài khoa học cấp nhà nước KX 04.14 của Bộ Công an) Tái phạm tội thường xảy ra nhiều nhất trong thời gian 3 năm đầu kể từ ngày chấp hành xong bản án, trong đó việc tái phạm tội trong năm đầu tiên sau khi chấp hành xong bản án hình sự chiếm tỷ lệ cao nhất Với lý
do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài “Thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù” làm đề tài nghiên cứu
Trang 55
cho mình Qua đó chúng tôi muốn góp thêm một tiếng nói vào nhận thức chung cũng như công tác thực tiễn việc tổ chức tái hòa nhập cộng đồng cho người phạm tội, nhu cầu và thực trạng tái hòa nhập cộng đồng của phạm nhân mới ra tù ở nước ta hiện nay
2 Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu lý luận và thực trạng mức độ thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù, những yếu tố ảnh hưởng đến quá trình này, từ đó, đề xuất biện pháp tác động để họ thích ứng tốt hơn với tái hòa nhập cộng đồng
3 Đối tượng và khách thể nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Biểu hiện và mức độ thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù và các yếu tố dự báo thích ứng tâm lý của họ
3.2 Khách thể nghiên cứu
220 người chấp hành xong án phạt tù
4 Nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu tổng quan tài liệu về tình hình nghiên cứu thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù ở trong và ngoài nước Trên cơ sở đó hệ thống hóa một số vấn đề lý luận như: khái niệm thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong
án phạt tù, các lĩnh vực thích ứng của người chấp hành xong án phạt tù; các yếu tố ảnh hưởng tới thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của
người chấp hành xong án phạt tù
Khảo sát và phân tích thực trạng thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù; các yếu tố dự báo thích ứng
Trang 66
với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù
Đề xuất một số kiến nghị nhằm nâng cao khả năng thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù
5 Phạm vi nghiên cứu
5.1 Về nội dung nghiên cứu:
Thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù với ba thành phần gồm: nhận thức, cảm xúc và hành vi trên 3 lĩnh vực của tái hòa nhập cộng đồng là: gia đình, xã hội, công việc
Có nhiều yếu tố khác nhau ảnh hưởng tới thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù, trong phạm vi nghiên cứu của luận án, tác giả đi sâu phân tích một số yếu tố chủ yếu sau: những yếu tố gắn với cá nhân và những yếu tố gắn với môi trường
5.2 Về khách thể và địa bàn nghiên cứu:
+ Khách thể nghiên cứu chính: 220 người chấp hành xong án phạt tù
+ Khách thể nghiên cứu bổ trợ: 21 Cảnh sát khu vực và 20 người thân của NCHXAPT
Địa bàn nghiên cứu: tại Hà Nội
6 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
6.1 Phương pháp luận
Luận án được thực hiện trên cơ sở một số nguyên tắc phương pháp luận cơ bản của Tâm lý học sau đây:
6.1.1 Nguyên tắc tiếp cận liên ngành
6.1.2 Nguyên tắc tiếp cận hoạt động – nhân cách
6.2 Phương pháp nghiên cứu
Trang 77
Để tiến hành nghiên cứu luận án chúng tôi sử dụng kết hợp giữa phương pháp nghiên cứu định tính và định lượng, bao gồm:
- Phương pháp nghiên cứu tài liệu
- Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
- Phương pháp phỏng vấn sâu
- Phương pháp nghiên cứu trường hợp
- Phương pháp chuyên gia
- Phương pháp xử lý số liệu bằng thống kê toán học
7 Giả thuyết nghiên cứu
Người chấp hành xong án phạt tù thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng ở mức độ thấp ở cả 3 lĩnh vực tái hòa nhập cộng đồng gồm gia đình, xã hội và công việc với 3 khía cạnh: nhận thức, cảm xúc và hành vi.Có sự khác nhau về mức độ thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù trong các lĩnh vực tái hòa nhập cộng đồng (trong các lĩnh vực :gia đình, xã hội, công việc).Có nhiều yếu tố thuộc về cá nhân và môi trường ảnh hưởng đến thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù
8 Đóng góp mới của luận án
8.1 Về mặt lí luận
Kết quả nghiên cứu của luận án đã khái quát và chỉ ra các xu hướng nghiên cứu chính về thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù
Trang 88
đồng ở 2 thời điểm “khi mới ra tù” và “hiện nay”
9 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của luận án
Thông qua việc phân tích, khái quát hóa hệ thống các nghiên cứu liên quan đến luận án trên thế giới và Việt Nam đã góp phần cung cấp cơ sở khoa học, bổ sung thêm cơ sở lý luận về thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù cho những nghiên cứu tiếp theo về người chấp hành xong án phạt tù
Kết quả nghiên cứu thực tiễn của luận án là tài liệu tham khảo cho học viên cao học và sinh viên, các nhà nghiên cứu về chính sách, chuyên gia trong lĩnh vực tâm lý học xã hội, tâm lý học pháp lý
3 Cấu trúc của luận án
Sau phần mở đầu là 4 chương nội dung của luận án:
Chương 1: Tổng quan nghiên cứu về thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù
Chương 2: Cơ sở lý luận
Chương 3: Tổ chức và phương pháp nghiên cứu
Chương 4: Kết quả nghiên cứu thực tiễn thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù
CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
1.1 Các nghiên cứu về thích ứng
Các nghiên cứu về thích ứng tập trung khá nhiều vào sự thích ứng của con người với sự thay đổi môi trường học tập hay với các dạng hoạt động đặc thù Nghiên cứu của chúng tôi cần làm rõ cho đối tượng nghiên cứu khá khác biệt cả trên thế giới và Việt Nam đó là người chấp hành xong án phạt tù - những người yếu thế trên con đường tái hòa nhập cộng đồng với khát vọng hoàn lương
Trang 99
1.2 Các nghiên cứu về tái hòa nhập cộng đồng
Các nghiên cứu về tái hòa nhập cộng đồng cho người chấp hành xong án phạt tù như: khái niệm về người chấp hành xong án phạt tù, tái hòa nhập cộng đồng; quy định của pháp luật về quản lý, giáo dục người chấp hành xong án phạt tù; tình hình người chấp hành xong án phạt tù trở về tái hòa nhập cộng đồng; tình hình tái phạm của người chấp hành xong án phạt tù trở về tái hòa nhập cộng đồng
1.3 Tổng quan các lĩnh vực thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù
Các nghiên cứu về thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù còn khá ít và phần lớn đều chỉ ra những khó khăn, thách thức của NCHXAPT và môi trường xung quanh như trình độ học vấn thấp, không có nghề nghiệp ổn định, lười lao động, phức cảm tâm lý tự ti, mặc cảm… Và các yếu tố từ môi trường sống như sự thiếu quan tâm, thờ ơ, bỏ mặc của gia đình, gia đình có hoàn cảnh kinh tế khó khăn; sự thiếu quan tâm của các cơ quan chức năng, thiếu quan tâm kịp thời của các dịch vụ chăm sóc hỗ trợ trong tái hòa nhập cộng đồng cho người chấp hành xong án phạt tù
CHƯƠNG 2 CƠ SỞ LÝ LUẬN 2.1 Khái niệm thích ứng
2.1.1 Khái niệm thích ứng
Thích ứng là quá trình thay đổi nhận thức, cảm xúc, và hành vi của cá nhân khi tham gia vào môi trường, hoàn cảnh sống mới để tồn tại
và phát triển
2.1.2 Đặc điểm và tiêu chí đánh giá thích ứng tâm lý
Thích ứng tâm lý của cá nhân, có thể dựa vào những điểm sau:
Trang 10Tái hòa nhập cộng đồng là quá trình khôi phục lại các mối quan
hệ xã hội và việc làm của người mới quay về cộng đồng sau một thời gian cách ly xã hội
2.3 Người chấp hành xong án phạt tù
2.3.1 Khái niệm người chấp hành xong án phạt tù
Người chấp hành xong án phạt tù là người đã chấp hành xong bản án có hiệu lực pháp luật của Toà án về hình phạt tù hoặc được đặc
xá, được cơ quan có thẩm quyền cấp giấy chứng nhận đã chấp hành xong án phạt tù, giấy chứng nhận đặc xá để trở về với cộng đồng xã hội
2.3.2 Phân biệt người chấp hành xong án phạt tù với đối tượng khác trong tổ chức tái hòa nhập cộng đồng
Theo quy định trong hệ thống pháp luật Việt Nam như: Bộ luật Hình sự, Luật Thi hành án hình sự, Luật Đặc xá, Luật Xử lý vi phạm hành chính, đối tượng tái hòa nhập cộng đồng gồm: người chấp hành xong án phạt tù, người chấp hành xong quyết định hành chính đưa vào
cơ sở giáo dục, trường giáo dưỡng, cơ sở chữa bệnh
2.3.3 Đặc điểm người chấp hành xong án phạt tù
Người chấp hành xong án phạt tù với thành phần đa dạng, phức tạp, kể cả những người chấp hành xong bản án, không ít người trong thời gian chấp hành án chưa tỏ rõ sự tiến bộ, tích cực trong lao động, học tập, cải tạo, còn tiềm ẩn những yếu tố dễ tái phạm Mặt khác, khi trở về địa phương dễ bị người khác lôi kéo vào các hiện tượng tiêu cực
Trang 1111
của đời sống xã hội dẫn tới con đường tái phạm tội, nếu thiếu sự quan tâm từ gia đình, giúp đỡ của các cơ quan, tổ chức xã hội, cá nhân
2.4 Tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù
Tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù là quá trình bình thường hóa các mối quan hệ (với gia đình, xã hội) và tìm được việc làm để trở thành công dân có ích cho xã hội
2.5 Thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong
án phạt tù
2.5.1 Khái niệm thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù
Thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong
án phạt tù là quá trình thay đổi nhận thức, cảm xúc, hành vi của người
đã chấp hành xong bản án để phù hợp với môi trường cộng đồng xã hội chung, nhằm khôi phục lại các mối quan hệ xã hội và công việc để tồn tại và phát triển
2.5.2 Các nội dung cơ bản của thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù
2.5.2.1 Thích ứng với tái hòa nhập gia đình của người chấp hành xong
Trang 1212
đồng của người chấp hành xong án phạt tù
2.6.1 Những yếu tố thuộc về bản thân người chấp hành xong án phạt
tù
2.6.2 Những yếu tố gắn môi trường
2.7 Mối quan hệ giữa cảm nhận hạnh phúc và thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù
CHƯƠNG 3 TỔ CHỨC VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 3.1 Vài nét về địa bàn nghiên cứu và khách thể nghiên cứu
3.1.1 Vài nét về địa bàn nghiên cứu
3.1.2 Về khách thể nghiên cứu
3.2 Tổ chức và phương pháp nghiên cứu lý luận
3.2.1 Tiến trình nghiên cứu lý luận
3.2.2 Mục đích nghiên cứu lý luận
3.2.3 Cơ sở của việc nghiên cứu
3.2.4 Nội dung nghiên cứu lý luận
3.2.5 Phương pháp nghiên cứu lý luận
3.4 Tổ chức và phương pháp nghiên cứu thực tiễn
3.4.1 Mục đích nghiên cứu thực tiễn
3.4.2 Nội dung nghiên cứu thực tiễn
3.4.3 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn
a Phương pháp điều tra bằng bảng hỏi
Trang 1313
b Phương pháp phỏng vấn sâu
c Phương pháp phân tích chân dung tâm lý
CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU THỰC TIỄN THÍCH ỨNG VỚI TÁI HÒA NHẬP CỘNG ĐỒNG CỦA NGƯỜI CHẤP
HÀNH XONG ÁN PHẠT TÙ 4.1 Thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong
Biểu đồ 4.1 Phân bố điểm của thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng
của người chấp hành xong án phạt tù
Có thể phân khách thể điều tra thành 3 nhóm như sau:
- Nhóm có TƯ với tái hòa nhập cộng đồng của NCHXAPT ở mức độ thấp, nhóm này chiếm 19,0%
- Nhóm có TƯ với tái hòa nhập cộng đồng của NCHXAPT ở mức độ trung bình chiếm 70,5%
Trang 1414
- Nhóm có TƯ với tái hòa nhập cộng đồng của NCHXAPT ở mức độ cao chiếm 10,5%
Chúng tôi thể hiện thực trạng này qua đồ thị dưới đây:
Biểu đồ 4.2: Mức độ thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người
chấp hành xong án phạt tù
Chúng tôi tiến hành so sánh 3 lĩnh vực của thích ứng với tài hòa nhập cộng đồng gồm gia đình, xã hội và công việc ở 2 thời điểm “khi mới ra tù” và “hiện nay” để đánh giá quá trình thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của NCHXAPT Kết quả thu được như sau:
Bảng 4.1 So sánh thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của NCHXAPT tại 2 thời điểm “khi mới ra tù” và “hiện nay”
Lĩnh vực thích ứng Khi mới ra tù Hiện nay
Bảng 4.2 Thích ứng chung với tái hòa nhập cộng đồng của người
chấp hành xong án phạt tù
Thích ứng với Nhận thức Cảm xúc Hành vi Thích ứng
TƯ mức thấp TƯ mức trung bình TƯ mức cao
Trang 15Khi mới
ra tù
Hiện nay
Khi mới
ra tù
Hiện nay
Khi mới
ra tù
Hiện nay
Khi mới
ra tù
Hiện nay
Biểu đồ 4.3 Thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của NCHXAPT ở
2 thời điểm “khi mới ra tù” và “hiện nay”
Để tính sự thay đổi trong thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của NCHXAPT, chúng tôi tính ĐTB từng lĩnh vực thích ứng (gia đình,
xã hội, công việc) ở các mặt thích ứng (nhận thức, cảm xúc, hành vi), so sánh các cặp này ở 2 thời điểm thì nhận thấy “khi mới ra tù” thì thích ứng thấp hơn “hiện nay”.Kết quả thu được như sau:
Bảng 4.3: Bảng so sánh các lĩnh vực thích ứng với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù tại thời điểm “hiện nay”
và “khi mới ra tù”
0
2
4
Nhận thức gia đình Cảm xúc gia đình Hành vi gia Nhận thức cộng đồng Cảm xúc cộng đồng Hành vi cộng đồng Nhận thức công việc Cảm xúc công việc Hành vi công việc
Khi mới ra tù Hiện nay
Trang 16“hiện nay”
với “khi mới ra tù”
Ghi chú: a: “khi mới ra tù” b: “hiện nay” p < 0.05
Kết quả nghiên cứu cho thấy có sự tiến bộ ở tất cả các lĩnh vực: gia đình, xã hội, công việc trên cả 3 mặt: nhận thức, cảm xúc, hành vi ở
2 thời điểm “khi mới ra tù” và “hiện nay”
4.1.2 Thực trạng thích ứng từng lĩnh vực với tái hòa nhập cộng đồng của người chấp hành xong án phạt tù
4.1.2.1 Thích ứng với tái hòa nhập gia đình của người chấp hành xong án phạt tù
Chúng tôi tính điểm trung bình mặt thích ứng trong tiểu thang đo để tìm hiểu thực trạng thích ứng với tái hòa nhập gia đình của NCHXAPT Kết
Trang 1717
quả thu được như sau:
Bảng 4.4 Thích ứng với tái hòa nhập gia đình của người chấp hành xong án phạt tù
TT Các mặt thích ứng với tái hòa nhập gia đình ĐTB SD
Thích ứng với tái hòa nhập gia đình 3,59 0,90
Kết quả nghiên cứu cho thấy nhìn chung thích ứng với tái hòa nhập gia đình của NCHXAPT đạt mức trung bình (ĐTB = 3,61) Ở mặt thích ứng nhận thức còn tiệm cận mức nhận thức ở mức thích ứng khá tốt (ĐTB = 3,79) Tiếp đến là thích ứng về mặt hành vi (ĐTB = 3,51) và cuối cùng là mặt cảm xúc (ĐTB = 3,50) trong lĩnh vực thích ứng với tái hòa nhập gia đình
4.1.2.2 Thích ứng với tái hòa nhập xã hội của người chấp hành xong
án phạt tù
Để đánh giá thực trạng thích ứng với tái hòa nhập xã hội của NCHXAPT, chúng tôi tiến hành tính điểm trung bình các mặt thích ứng của thang đo, kết quả thu được như sau:
Bảng 4.5: Thích ứng với tái hòa nhập xã hội của người chấp hành xong