BTL THỦ TỤC ĐẶC BIỆT TRỌNG TỐ TỤNG HÌNH SỰ

Người chưa thành niên là một nhóm đối tượng đặc biệt trong pháp luật hình sự nói chung và pháp luật tố tụng hình sự nói riêng, bởi những đặc trưng tâm lý của lứa tuổi này mà khả năng nhận thức về tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi còn bị hạn chế và chịu nhiều tác động từ các nhân tố khách quan bên ngoài. Chính vì vậy, BLTTHS đã xây dựng một chương riêng quy định về thủ tục tố tụng áp dụng với nhóm đối tượng này, đặt ra đòi hỏi các đối tượng cần chứng minh trong vụ án hình sự mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên cũng phải được xây dựng sao cho phù hợp với tâm lý của người chưa thành niên. Từ những lý do nêu trên, trong phạm vi bài tiểu luận em xin được đi sâu vào phân tích đề tài: “Quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 về đối tượng phải chứng minh trong vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên – so sánh với quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.” Do kiến thức và thời gian nghiên cứu còn hạn chế nên bài làm còn nhiều thiếu sót, em rất mong nhận được sự góp ý, đánh giá của thầy cô để bài làm được hoàn thiện hơn. Em xin chân thành cảm ơn

MỤC LỤC

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT 1

ĐẶT VẤN ĐỀ 2

GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 2

I/ Đối tượng phải chứng minh trong vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên theo quy định của BLTTHS 2003 2

1 Tuổi, trình độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức về hành vi phạm tội của người chưa thành niên 3

3 Có hay không có người thành niên xúi giục 5

4 Nguyên nhân và điều kiện phạm tội 6

II/ Điểm mới của BLTTHS 2015 về đối tượng phải chứng minh trong vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên 6

III/ Những hạn chế trong việc thi hành các quy định về đối tượng cần chứng minh và đề xuất một số giải pháp hoàn thiện 8

1 Những hạn chế 8

2 Một số kiến nghị 9

KẾT LUẬN 10

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 11

DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT

BLTTHS : Bộ luật tố tụng hình sự

ĐẶT VẤN ĐỀ

Người chưa thành niên là một nhóm đối tượng đặc biệt trong pháp luật hình sự nói chung và pháp luật tố tụng hình sự nói riêng, bởi những đặc trưng tâm lý của lứa tuổi này mà khả năng nhận thức về tính chất nguy hiểm cho xã hội của hành vi còn bị hạn chế và chịu nhiều tác động từ các nhân tố khách quan bên ngoài Chính vì vậy, BLTTHS đã xây dựng một chương riêng quy định về thủ tục tố tụng áp dụng với nhóm đối tượng này, đặt ra đòi hỏi các đối tượng cần chứng minh trong vụ án hình sự mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên cũng phải được xây dựng sao cho phù hợp với tâm lý của người chưa thành niên Từ những lý do nêu trên, trong phạm vi bài tiểu luận em xin được đi sâu vào phân

tích đề tài: “Quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2003 về đối tượng

phải chứng minh trong vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên – so sánh với quy định của Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015.”

Do kiến thức và thời gian nghiên cứu còn hạn chế nên bài làm còn nhiều thiếu sót, em rất mong nhận được sự góp ý, đánh giá của thầy cô để bài làm được hoàn thiện hơn Em xin chân thành cảm ơn!

GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I/ Đối tượng phải chứng minh trong vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên theo quy định của BLTTHS 2003.

Khi tiến hành tố tụng đối với người chưa thành niên, ngoài việc xác định những vấn đề cần chứng minh có tính chất bắt buộc chung đối với các vụ án hình sự và các tình tiết khác cần thiết cho việc giải quyết đúng đắn vụ án, cơ quan điều tra, viện kiểm sát, toà án còn phải chứng minh còn phải chứng minh rõ các yếu tố theo khoản 2 Điều 302 BLTTHS 2003 khi tiến hành điều tra, truy tố và xét xử, cụ thể:

“a) Tuổi, trình độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức về hành vi phạm tội của người chưa thành niên;

b) Điều kiện sinh sống và giáo dục;

c) Có hay không có người thành niên xúi giục;

d) Nguyên nhân và điều kiện phạm tội.”

1 Tuổi, trình độ phát triển về thể chất và tinh thần, mức độ nhận thức về hành vi phạm tội của người chưa thành niên.

Trước hết, việc xác định tuổi của người chưa thành niên là cần thiết cho vấn đề có truy cứu TNHS đối với người đó hay không, mặt khác,xác định tuổi còn là căn cứ cho việc quyết định áp dụng hình phạt thích hợp và đảm bảo chế độ thi hành án đúng quy định của pháp luật đối với người chưa thành niên

Trường hợp không biết chính xác ngày, tháng sinh của bị can, bị cáo thì việc xác định tuổi được thực hiện theo quy định tại Điều 6 Thông tư liên tịch số 01/2011, cụ thể như sau:

- Nếu xác định được tháng sinh nhưng không xác định được ngày sinh thì lấy ngày cuối cùng của tháng đó để xem xét TNHS đối với bị can, bị cáo

- Nếu xác định được quý của năm sinh nhưng không xác định được ngày, tháng sinh thì lấy ngày cuối cùng của tháng cuối cùng của quý đó để xem xét TNHS đối với bị can, bị cáo

- Nếu xác định được nửa đầu năm hay nửa cuối năm của năm sinh thì lấy ngày 30 tháng 6 hoặc 31 tháng 12 của năm đó để xem xét TNHS đối với bị can, bị cáo

- Nếu không xác định được nửa năm nào, quý nào, tháng nào trong năm thì lấy ngày 31 tháng 12 tương ứng của năm đó để xem xét TNHS đối với bị can, bị cáo

- Trường hợp không xác định được năm sinh của bị can, bị cáo là người chưa thành niên thì phải tiến hành giám định để xác định tuổi của họ

Việc xác định mức độ phát triển về thể chất, tinh thần, mức độ nhận thức có thể được thực hiện thông qua lời khai của cha mẹ, giáo viên, bạn bè họ, qua nhận xét của tổ dân phố, của Đoàn thanh niên nơi người chưa thành niên học tập, lao động và sinh sống; qua tài liệu y tế, kết luận giám định trong trường hơp có nghi ngờ về khả năng nhận thức và khai báo đúng đắn của họ Ngoài ra, trong

trường hợp cần thiết có thể sử dụng kiến thức của các chuyên gia trong lĩnh vực tâm lý học, các giáo viên giàu kinh nghiệm,… để xác định mức độ phát triển, năng lực nhận thức của người chưa thành niên Thông qua hoạt động này, cơ quan tiến hành tố tụng có thể xác định rõ mức độ trách nhiệm, mức độ lỗi của người chưa thành niên đối với hành vi mà họ thực hiện và đối với hậu quả mà hành vi do họ thực hiện gây ra

2 Điều kiện sinh sống và giáo dục.

Việc xác định rõ điều kiện sinh sống và giáo dục của người chưa thành niên phạm tội giúp các cơ quan tiến hành tố tụng xác định chính xác hơn về mức độ trách nhiệm, tìm hiểu nguyên nhân và điều kiện phạm tội, từ đó xây dựng phương pháp giáo dục, cải tạo đối với bị can, bị cáo là người chưa thành niên Thực tế cho thấy, môi trường xung quanh cũng như điều kiện sinh sống và giáo dục có ảnh hưởng mạnh mẽ đến quá trình hình thành nhân cách của người chưa thành niên cũng như hành vi phạm tội của họ Cụ thể những vấn đề sau đây cần đươc xem xét:

- Người chưa thành niên trước hết do bị ảnh hưởng bởi những yếu tố tiêu cực trong chính môi trường gia đình của họ, trực tiếp là những người cùng chung sống trong gia đình như ông bà, anh chị em

- Nếu gia đình là ảnh hưởng đầu tiên và quan trọng nhất trong việc đào tạo

tư cách và tình cách của người chưa thành niên thì nhà trường cũng góp phần hết sức quan trọng vào việc hình thành nhân cách của nhóm đối tượng này

- Những hiện tượng tiêu cực ngoài xã hội cũng ảnh hưởng đến đầu óc nhạy cảm và hiếu động của người chưa thành niên Ảnh hưởng không lành mạnh của môi trường xung quanh tác động lớn đến người chưa thành niên, ởi họ đang ở độ tuổi hiếu động, hăng hái, nhiều khi bồng bột, không có khả năng tự kiềm chế bản thân và thích thú các hoạt động giao tiếp nên dễ bị kích động, lôi kéo

Như vậy, điều kiện sinh sống và giáo dục người chưa thành niên có ảnh hưởng đến việc xác định một số điểm liên quan tới hành vi phạm tội do người chưa thành niên gây ra và khả năng cải tạo, giáo dục họ Do đó, khi tiến hành

điều tra, truy tố, xét xử đối với những vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên, cần xác định những yếu tố sau:

- Điều kiện sống của gia đình;

- Thái độ của cha mẹ đối với việc giáo dục con cái

- Môi trường sinh hoạt xung quanh, nội dung giáo dục của nhà trường, nơi làm việc, nơi cư trú có ảnh hưởng đến hành vi của người chưa thành niên phạm tội hay không

3 Có hay không có người thành niên xúi giục.

Xúi giục là hành vi trực tiếp, cụ thể tác động đến tư tưởng, nhận thức của một hoặc một số người chưa thành niên để người này hoặc những người này thực hiện một tội phạm hoặc một số tội phạm cụ thể được quy định trong BLHS

Do đặc trưng tâm lý của nhóm đối tượng người chưa thành niên, họ thường bị các đối tượng xấu lợi dụng triệt để sự bồng bột, non nớt, nhẹ dạ cả tin, thiếu kinh nghiệm sống cũng như hoàn cảnh cụ thể của từng em để lôi kéo, kích động, dụ dỗ các em đi vào con đường phạm tội, thậm chí đe doạ khống chế buộc phải phạm tội

Xác định có hay không người có người thành niên xúi giục là một trong những yếu tố xác định đúng tính chất hành vi phạm tội, bởi thực tiễn điều tra, truy tố và xét xử cho thấy, trong một vụ án hình sự có sự tham gia của người thành niên thì người chưa thành niên thường chỉ giữ vai trò thứ yếu và chịu sự điều khiển, chỉ đạo của người thành niên thực hiện hành vi phạm tội nhất định Việc xác định yếu tố này có ý nghĩa quan trọng trong việc xác định mức độ trách nhiệm của người chưa thành niên phạm tội Theo điểm i khoản 1 Điều 46 BLHS 1999 thì phạm tội vì bị người khác đe doạ, cưỡng bức là một trong những tình tiết giảm nhẹ, thậm chí trong nhiều trường hợp còn là yếu tố loại trừ TNHS đối với người chưa thành niên Ngoài ra, để phát hiện đồng phạm trong vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên, đảm bảo không để lọt tội phạm, không làm oan người vô tội Hơn nữa, theo điểm n khoản 1 Điều 48 BLHS 1999 thì xúi giục người chưa thành niên phạm tội là một tình tiết tăng nặng

4 Nguyên nhân và điều kiện phạm tội.

Trên thực tế thì có những nguyên nhân và điều kiện không thể phủ nhận dẫn đến việc thực hiện hành vi phạm tội của người chưa thành niên, đó là môi trường gia đình, nhà trường, xã hội; đặc điểm tâm lý lứa tuổi là điều kiện ảnh hưởng và tác động lẫn nhau một cách biện chứng làm phát sinh tội phạm ở người chưa thành niên

Việc xác định nguyên nhân và điều kiện phạm tội nhằm giúp các cơ quan tiến hành tố tụng đề ra các biện pháp xử lý phù hợp, khách quan, toàn diện và đúng đắn theo quy định của pháp luật, đồng thời yêu cầu các cơ quan hoặc tổ chức hữu quan áp dụng những biện pháp cần thiết nhằm khác phục nguyên nhân và điều kiện phát sinh tội phạm tại các cơ quan hoặc tổ chức đó, góp phần to lớn vào công cuộc đấu tranh phòng chống tội phạm, bên cạnh đó còn góp phần giáo dục, giúp đỡ người chưa thành niên cải tạo tốt, tái hoà nhập cộng đồng và trở thành một công dân có ích

Trong quá trình tìm hiểu nguyên nhân và điều kiện phạm tội cần chú ý những vấn đề sau:

- Nguồn gốc phát sinh những quan niệm, những thói quen phạm pháp như sự giáo dục của gia đình, sự lôi kéo rủ rê của bạn bè, sự tiêm nhiễm thói hư tật xấu của những người xung quanh

- Những tình tiết dẫn tới việc hình thành ý đồ phạm tội và điều kiện dẫn đến việc người chưa thành niên thực hiện tội phạm

- Điều kiện tìm kiếm hoặc có được công cụ, phương tiện phạm tội

- Động cơ thúc đẩy người chưa thành niên thực hiện tội phạm

II/ Điểm mới của BLTTHS 2015 về đối tượng phải chứng minh trong vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên.

Những đối tượng phải chứng minh trong vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên được quy định tại Điều 416 BLTTHS 2015 Về cơ bản quy định này vẫn giữ nguyên tinh thần của Điều 302 BLTTHS 2003, tuy nhiên có một số sửa đối và bổ sung như sau:

Thứ nhất, có sự thay đổi trong việc sử dụng thuật ngữ và kĩ thuật lập pháp.Việc thay thế thuật ngữ “trình độ phát triển” bằng “mức độ phát triển” đã

diễn đạt chính xác hơn sự phát triển theo từng mức độ của lứa tuổi người chưa thành niên.Điều này đã giúp việc xác minh trở nên thuận lợi, khách quan hơn

Ngoài ra, việc sử dụng thuật ngữ “ Người chưa thành niên, người thành niên” cũng được sửa đổi thành “người dưới 18 tuổi, người đủ 18 tuổi trở lên” Như vậy, BLTTHS 2015 đã chỉ rõ đối tượng cần chứng minh là “người dưới 18 tuổi, người đủ 18 tuổi trở lên”

Việc quy định đối tượng chứng minh là người chưa thành niên như BLTTHS 2003 gây khó khăn cho điều tra viên, cơ quan tố tụng trong việc xác định tuổi, ngoài ra tạo kẽ hở cho một số đối tượng cố tình hiểu sai quy định pháp luật để làm sai quy trình tố tụng.1

Thứ hai, bổ sung thêm vấn đề cần xác minh, đó là hoàn cảnh phạm tội trong

các vụ án hình sự có người bị buộc tội là người chưa thành niên.Đây là quy định hoàn toàn mới so với BLTTHS 2003 Bên cạnh nguyên nhân và điều kiện phạm tội thì hoàn cảnh phạm tội cũng là một yếu tố quan trọng cần xác định giúp cơ quan tiến hành tố tụng biết được điều gì đã tác động người chưa thành niên dẫn đến việc họ thực hiện hành vi phạm tội Việc xác định hoàn cảnh phạm tội cũng có ý nghĩa trong việc xác định mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, giúp cơ quan tiến hành tố tụng định tội danh, định khung hình phạt và mức hình phạt một cách phù hợp và chính xác hơn

Thứ ba, quy định cụ thể về cách xác định tuổi của người bị buộc tội, người

bị hại là người dưới 18 tuổi

Ở BLTTHS 2003 không có quy định cụ thể về việc xác định tuổi của bị can, bị cáo là người chưa thành niên mà được hướng dẫn tại Điều 6 Thông tư liên tịch số 01/2011 hướng dẫn thi hành một số quy định của BLTTHS đối với người tham gia tố tụng là người chưa thành niên Tuy nhiên, các quy định tại

1 Trường Đại học Luật Hà Nội, Văn Đình Thắng, tr 19, Luận văn thạc sĩ luật học “Thủ tục tố tụng đối với người chưa thành niên trong pháp luật tố tụng hình sự Việt Nam”, Hà Nội, 2016.

Điều này chỉ dừng lại ở phạm vị điều chỉnh dành cho đối tượng là bị can, bị cáo nói chung mà không áp dụng cho các đối tượng khác như người bị tạm giữ, người bị hại là người chưa thành niên Mặt khác, trong thực tiễn thực hiện còn nhiều vướng mắc và chưa đạt hiệu quả bởi cách quy định hướng dẫn khái quát và chưa hoàn toàn thống nhất, phù hợp để các cơ quan tiến hành tố tụng trong cả nước áp dụng

Trên cơ sở pháp điển hoá các văn bản hướng dẫn hiện hành, để giải quyết triệt để các vướng mặc nảy sinh trong thực tiễn áp dụng, qua quá trình tổng hợp ý kiến, BLTTHS 2015 đã được bổ sung Điều 417 quy định chặt chẽ, cụ thể cách xác định tuổi của người bị buộc tội, người bị hại là người dưới 18 tuổi đảm bảo hợp lý nhất, phù hợp nguyên tắc có lợi cho người bị buộc tội là người chưa thành niên Việc quy định cách xác định tuổi như trên sẽ góp phần đảm bảo việc giải quyết các vụ án liên quan người chưa thành niên trong những trường hợp cần thiết được thuận lợi, kịp thời, vừa đảm bảo thực hiện nguyên tắc có lợi đối với người chưa thành niên phạm tội, đồng thời bảo vệ được tốt hơn quyền và lợi ích của người bị hại là người chưa thành niên trước sự xâm hại của tội phạm.2

III/ Những hạn chế trong việc thi hành các quy định về đối tượng cần chứng minh và đề xuất một số giải pháp hoàn thiện.

1 Những hạn chế.

Việc xác định độ tuổi bị can, bị cáo là người chưa thành niên trên thực tiễn vẫn gặp nhiều vướng mắc, đặc biệt là các đối tượng người chưa thành niên sống lang thang, không có nơi cư trú cố định, không có giấy tờ nhân thân như giấy khai sinh, sổ hộ khẩu,… còn gặp khó khăn Đối với những trường hợp này căn cứ vào lời khai của người chưa thành niên để làm căn cứ thì tính chính xác không cao

Bên cạnh đó, số lượng người chưa thành niên có hoàn cảnh gia đình đặc biệt hoặc không có nơi cư trú chiếm tỷ lệ tương đối lớn trong tổng số người

2 PGS TS Nguyễn Hoà Bình ( chủ biên), Những nội dung mới trong Bộ luật Tố tụng hình sự năm

chưa thành niên phạm tội nên việc xác minh điều kiện sinh sống và học tập cũng gặp không ít khó khăn Việc xác minh cần phải thu thập các tài liệu liên quan đến môi trường giáo dục, môi trường xung quanh,… sẽ rất khó khăn để thực hiện vì gần như không thể xác minh thông qua các tài liệu đó

Vấn đề xác minh nguyên nhân và điều kiện phạm tội trên thực tế cũng chưa được chú ý đúng mức Tuy nhiên để xác định được nguyên nhân nào ảnh hưởng đến hành vi phạm tội cũng không phải là điều dễ dàng, điều này xuất phát từ nhiều nguyên nhân, chẳng hạn như người chưa thành niên thiếu sự giám sát của nhà trường và gia đình, sự phối hợp giữa gia đình – nhà trường – xã hội còn lỏng lẻo,… nên trong quá trình tiến hành tố tụng hầu như chỉ căn cứ vào lời khai của bị can, bị cáo, dựa vào sự giáo dục, quan tâm của gia đình đối với người chưa thành niên làm căn cứ xác định

2 Một số kiến nghị.

Việc xác minh độ tuổi bị can bị cáo là người chưa thành niên cần nghiên cứu, xây dựng các văn bản pháp luật hướng dẫn thi hành các quy định về vấn đề xác định độ tuổi ngày, tháng, năm sinh thống nhất giữa các cơ quan trong trường hợp có sự khác biệt về quy định này Liên ngành Tòa án – Viện kiểm sát cần có những văn bản thống nhất quy định chặt chẽ về vấn đề xác minh độ tuổi của bị can, bị cáo là người chưa thành niên

Về phía Nhà nước cần phối hợp với các cơ quan tư pháp và trường học trong việc nghiên cứu xây dựng các chương trình giáo dục pháp luật ở nhà trường nhằm giúp trẻ nhận thức được về các quy định pháp luật cơ bản và cần thiết ngay khi còn học tập trong trường

Về phía các cơ quan tiến hành tố tụng cần phải có tinh thần trách nhiệm trong việc thu thập chứng cứ chứng minh các đối tượng trong vụ án mà bị can, bị cáo là người chưa thành niên Khi tiếp xúc lấy lời khai từ những người chưa thành niên, cơ quan điều tra cũng nên xây dựng những bảng hỏi phù hợp, thân thiện và dễ hiểu, dễ tiếp cận đối với tâm lý người chưa thành niên Điều tra viên, cán bộ điều tra, kiểm sát viên được phân công điều tra vụ án có bị can bị cáo là